શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.5

ઉપમન્યુરુવાચ
વિગ્રહં દેવદેવસ્ય વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્

તદેવં ન વિજાનંતિ પશવઃ પાશગૌરવાત્

તમેકમેવ બહુધા વદંતિ યદુનંદન

અજાનન્તઃ પરં ભાવમવિકલ્પં મહર્ષયઃ

અપરં બ્રહ્મરૂપં ચ પરં બ્રહ્માત્મકં તથા

કેચિદાહુર્મહાદેવમનાદિનિધનં પરમ્

ભૂતેંદ્રિયાંતઃકરણપ્રધાનવિષયાત્મકમ્

અપરં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં પરં બ્રહ્મ ચિદાત્મકમ્

બૃહત્ત્વાદ્બૃહણત્વાદ્વા બ્રહ્મ ચેત્યભિધીયતે

ઉભે તે બ્રહ્મણો રૂપે બ્રહ્મણો ઽધિપતેઃ પ્રભોઃ

વિદ્યા ઽવિદ્યાસ્વરૂપીતિ કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે

વિદ્યાં તુ ચેતનાં પ્રાહુસ્તથાવિદ્યામચેતનામ્

વિદ્યા ઽવિદ્યાત્મકં ચૈવ વિશ્વં વિશ્વગુરોર્વિભોઃ

રૂપમેવ ન સંદેહો વિશ્વં તસ્ય વશે યતઃ

ભ્રાંતિર્વિદ્યા પરા ચેતિ શાર્વં રૂપં પરં વિદુઃ

અયથાબુદ્ધિરર્થેષુ બહુધા ભ્રાંતિરુચ્યતે

યથાર્થાકારસંવિત્તિર્વિદ્યેતિ પરિકીર્ત્યતે

વિકલ્પરહિતં તત્ત્વં પરમિત્યભિધીયતે

વૈપરીત્યાદસચ્છબ્દઃ કથ્યતે વેદવાદિભિઃ

તયોઃ પતિત્વાત્તુ શિવઃ સદસત્પતિરુચ્યતે

ક્ષરાક્ષરાત્મકં પ્રાહુઃ ક્ષરાક્ષરપરં પરે

ક્ષરસ્સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે

ઉભે તે પરમેશસ્ય રૂપે તસ્ય વશે યતઃ

તયોઃ પરઃ શિવઃ શાંતઃ ક્ષરાક્ષરાપરસ્સ્મૃતઃ

સમષ્ટિવ્યષ્ઠિરૂપં ચ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્

વદંતિ મુનયઃ કેચિચ્છિવં પરમકારણમ્

સમષ્ટિમાહુરવ્યક્તં વ્યષ્ટિં વ્યક્તં તથૈવ ચ

તે રૂપે પરમેશસ્ય તદિચ્છાયાઃ પ્રવર્તનાત્

તયોઃ કારણભાવેન શિવં પરમકારણમ્

કારણાર્થવિદઃ પ્રાહુઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિકારણમ્

જાતિવ્યક્તિસ્વરૂપીતિ કથ્યતે કૈશ્ચિદીશ્વરઃ

યા પિંડેપ્યનુવર્તેત સા જાતિરિતિ કથ્યતે

વ્યક્તિર્વ્યાવૃત્તિરૂપં તં પિણ્ડજાતેઃ સમાશ્રયમ્

જાતયો વ્યક્તયશ્ચૈવ તદાજ્ઞાપરિપાલિતાઃ

યતસ્તતો મહાદેવો જાતિવ્યક્તિવપુઃ સ્મૃતઃ

પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાત્મા કથ્યતે શિવઃ

પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુઃક્ષેત્રજ્ઞં પુરુષં તથા

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તમાહુર્મનીષિણઃ

કાલઃ કાર્યપ્રપઞ્ચસ્ય પરિણામૈકકારણમ્

એષામીશો ઽધિપો ધાતા પ્રવર્તકનિવર્તકઃ

આવિર્ભાવતિરોભાવહેતુરેકઃ સ્વરાડજઃ

તસ્માત્પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલસ્વરૂપવાન્

હેતુર્નેતાધિપસ્તેષાં ધાતા ચોક્તા મહેશ્વરઃ

વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભાત્મા કૈશ્ચિદીશો નિગદ્યતે

હિરણ્યગર્ભો લોકાનાં હેતુર્વિશ્વાત્મકો વિરાટ્

અંતર્યામી પરશ્ચેતિ કથ્યતે કવિભિશ્શિવઃ

પ્રાજ્ઞસ્તૈજસવિશ્વાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

તુરીયમપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ

માતા માનં ચ મેયં ચ મતિં ચાહુરથાપરે

કર્તા ક્રિયા ચ કાર્યં ચ કરણં કારણં પરે

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાત્મેત્યપરે સંપ્રચક્ષતે

તુરીયમપરે પ્રાહુસ્તુર્યાતીતમિતીતરે

તમાહુર્વિગુણં કેચિદ્ગુણવન્તં પરે વિદુઃ

કેચિત્સંસારિણં પ્રાહુસ્તમસંસારિણં પરે

સ્વતંત્રમપરે પ્રાહુરસ્વતંત્રં પરે વિદુઃ

ઘોરમિત્યપરે પ્રાહુઃ સૌમ્યમેવ પરે વિદુઃ

રાગવંતં પરે પ્રાહુર્વીતરાગં તથા પરે

નિષ્ક્રિયં ચ પરે પ્રાહુઃ સક્રિયં ચેતરે જનાઃ

નિરિંદ્રિયં પરે પ્રાહુઃ સેંદ્રિયં ચ તથાપરે

ધ્રુવમિત્યપરે પ્રાહુસ્તમધ્રુવામિતીરતે

અરૂપં કેચિદાહુર્વૈ રૂપવંતં પરે વિદુઃ

અદૃશ્યમપરે પ્રાહુર્દૃશ્યમિત્યપરે વિદુઃ

વાચ્યમિત્યપરે પ્રાહુરવાચ્યમિતિ ચાપરે

શબ્દાત્મકં પરે પ્રાહુશ્શબ્દાતીતમથાપરે

કેચિચ્ચિન્તામયં પ્રાહુશ્ચિન્તયા રહિતં પરે

જ્ઞાનાત્મકં પરે પ્રાહુર્વિજ્ઞાનમિતિ ચાપરે

કેચિચ્જ્ઞેયમિતિ પ્રાહુરજ્ઞેયમિતિ કેચન

પરમેકે તમેવાહુરપરં ચ તથા પરે

એવં વિકલ્પ્યમાનં તુ યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ

નાધ્યવસ્યંતિ મુનયો નાનાપ્રત્યયકારણાત્

યે પુનસ્સર્વભાવેન પ્રપન્નાઃ પરમેશ્વરમ્

તે હિ જાનંત્યયત્નેન શિવં પરમકારણમ્

યાવત્પશુર્નૈવ પશ્યત્યનીશં ૧ પુરાણં ભુવનસ્યેશિતારમ્

તાવદ્દુઃખે વર્તતે બદ્ધપાશઃ સંસારે ઽસ્મિઞ્ચક્રનેમિક્રમેણ

યદા ૨ પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્

તદાવિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરંજનઃ પરમમુપૈતિ સામ્યમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે પશુપતિત્વજ્ઞાનયોગો નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ