શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.37

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
જ્ઞાને ક્રિયાયાં ચર્યાયાં સારમુદ્ધૃત્ય સંગ્રહાત્

ઉક્તં ભગવતા સર્વં શ્રુતં શ્રુતિસમં મયા

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં પરમદુર્લભમ્

સાધિકારં ચ સાંગં ચ સવિધિં સપ્રયોજનમ્

યદ્યસ્તિ મરણં પૂર્વં યોગાદ્યનુપમર્દતઃ

સદ્યઃ સાધયિતું શક્યં યેન સ્યાન્નાત્મહા નરઃ

તચ્ચ તત્કારણં ચૈવ તત્કાલકરણાનિ ચ

તદ્ભેદતારતમ્યં ચ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

ઉપમન્યુરુવાચ
સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ સર્વપ્રશ્નાર્થવેદિના

તતઃ ક્રમેણ તત્સર્વં વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ

નિરુદ્ધવૃત્ત્યંતરસ્યં શિવે ચિત્તસ્ય નિશ્ચલા

યા વૃત્તિઃ સ સમાસેન યોગઃ સ ખલુ પઞ્ચધા

મંત્રયોગઃસ્પર્શયોગો ભાવયોગસ્તથાપરઃ

અભાવયોગસ્સર્વેભ્યો મહાયોગઃ પરો મતઃ

મંત્રાભ્યાસવશેનૈવ મંત્રવાચ્યાર્થગોચરઃ

અવ્યાક્ષેપા મનોવૃત્તિર્મંત્રયોગ ઉદાહૃતઃ

પ્રાણાયામમુખા સૈવ સ્પર્શે યોગોભિધીયતે

સ મંત્રસ્પર્શનિર્મુક્તો ભાવયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

વિલીનાવયવં વિશ્વં રૂપં સંભાવ્યતે યતઃ

અભાવયોગઃ સંપ્રોક્તો ઽનાભાસાદ્વસ્તુનઃ સતઃ

શિવસ્વભાવ એવૈકશ્ચિંત્યતે નિરુપાધિકઃ

યથા શૈવમનોવૃત્તિર્મહાયોગ ઇહોચ્યતે

દૃષ્ટે તથાનુશ્રવિકે વિરક્તં વિષયે મનઃ

યસ્ય તસ્યાધિકારોસ્તિ યોગે નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

વિષયદ્વયદોષાણાં ગુણાનામીશ્વરસ્ય ચ

દર્શનાદેવ સતતં વિરક્તં જાયતે મનઃ

અષ્ટાંગો વા ષડંગો વા સર્વયોગઃ સમાસતઃ

યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ સ્વસ્તિકાદ્યં તથાસનમ્

પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધારણા ધ્યાનમેવ ચ

સમાધિરિતિ યોગાંગાન્યષ્ટાવુક્તાનિ સૂરિભિઃ

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારોથ ધારણા

ધ્યાનં સમાધિર્યોગસ્ય ષડંગાનિ સમાસતઃ

પૃથગ્લક્ષણમેતેષાં શિવશાસ્ત્રે સમીરિતમ્

શિવાગમેષુ ચાન્યેષુ વિશેષાત્કામિકાદિષુ

યોગશાસ્ત્રેષ્વપિ તથા પુરાણેષ્વપિ કેષુ ચ

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહઃ

યમ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ પઞ્ચાવયવયોગતઃ

શૌચં તુષ્ટિસ્તપશ્ચૈવ જપઃ પ્રણિધિરેવ ચ

ઇતિ પઞ્ચપ્રભેદસ્સ્યાન્નિયમઃ સ્વાંશભેદતઃ

સ્વસ્તિકં પદ્મમધ્યેંદું વીરં યોગં પ્રસાધિતમ્

પર્યંકં ચ યથેષ્ટં ચ પ્રોક્તમાસનમષ્ટધા

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુસ્તસ્યાયામો નિરોધનમ્

તદ્રોચકં પૂરકં ચ કુંભકં ચ ત્રિધોચ્યતે

નાસિકાપુટમંગુલ્યા પીડ્યૈકમપરેણ તુ

ઔદરં રેચયેદ્વાયું તથાયં રેચકઃ સ્મૃતઃ

બાહ્યેન મરુતા દેહં દૃતિવત્પરિપૂરયેત્

નાસાપુટેનાપરેણ પૂરણાત્પૂરકં મતમ્

ન મુંચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમંતર્બહિઃ સ્થિતમ્

સંપૂર્ણં કુંભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુંભક

રેચકાદ્યં ત્રયમિદં ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્

તદ્યતઃ ક્રમયોગેન ત્વભ્યસેદ્યોગસાધકઃ

રેચકાદિષુ યોભ્યાસો નાડીશોધનપૂર્વકઃ

સ્વેચ્છોત્ક્રમણપર્યંતઃ પ્રોક્તો યોગાનુશાસને

કન્યકાદિક્રમવશાત્પ્રાણાયામનિરોધનમ્

તચ્ચતુર્ધોપદિષ્ટં સ્યાન્માત્રાગુણવિભાગતઃ

કન્યકસ્તુ ચતુર્ધા સ્યાત્સ ચ દ્વાદશમાત્રકઃ

મધ્યમસ્તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

ઉત્તમસ્તુ ત્રિરુદ્ધાતઃ ષડ્વિંશન્માત્રકઃ પરઃ

સ્વેદકંપાદિજનકઃ પ્રાણાયામસ્તદુત્તરઃ

આનંદોદ્ભવરોમાંચનેત્રાશ્રૂણાં વિમોચનમ્

જલ્પભ્રમણમૂર્છાદ્યં જાયતે યોગિનઃ પરમ્

જાનું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્

અંગુલીસ્ફોટનં કુર્યાત્સા માત્રેતિ પ્રકીર્તિતા

માત્રાક્રમેણ વિજ્ઞેયાશ્ચોદ્વાતક્રમયોગતઃ

નાડીવિશુદ્ધિપૂર્વં તુ પ્રાણાયામં સમાચરેત્

અગર્ભશ્ચ સગર્ભશ્ચ પ્રાણાયામો દ્વિધા સ્મૃતઃ

જપં ધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સગર્ભસ્તત્સમન્વયાત્

અગર્ભાદ્ગર્ભસંયુક્તઃ પ્રાણાયામઃશતાધિકઃ

તસ્માત્સગર્ભં કુર્વન્તિ યોગિનઃ પ્રાણસંયમમ્

પ્રાણસ્ય વિજયાદેવ જીયંતે દેહ ૧ આયવઃ ॥ ૭.૨,૩૭.૩૫ <દશ વાયવ ઇતિ પાઠાન્તરમ્>
પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ હ્યુદાનો વ્યાન એવ ચ

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકલો દેવદત્તો ધનંજયઃ

પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણો ઽભિધીયતે

અવાઙ્નયત્યપાનાખ્યો યદાહારાદિ ભુજ્યતે

વ્યાનો વ્યાનશયત્યંગાન્યશેષાણિ વિવર્ધયન્

ઉદ્વેજયતિ મર્માણીત્યુદાનો વાયુરીરિતઃ

સમં નયતિ સર્વાંગં સમાનસ્તેન ગીયતે

ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને સ્થિતઃ

કૃકલઃ ક્ષવથૌ જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃંભણે

ન જહાતિ મૃતં ચાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ

ક્રમેણાભ્યસ્યમાનોયં પ્રાણાયામપ્રમાણવાન્

નિર્દહત્યખિલં દોષં કર્તુર્દેહં ચ રક્ષતિ

પ્રાણે તુ વિજિતે સમ્યક્તચ્ચિહ્નાન્યુપલક્ષયેત્

વિણ્મૂત્રશ્લેષ્મણાં તાવદલ્પભાવઃ પ્રજાયતે

બહુભોજનસામર્થ્યં ચિરાદુચ્છ્વાસનં તથા

લઘુત્વં શીઘ્રગામિત્વમુત્સાહઃ સ્વરસૌષ્ઠવમ્

સર્વરોગક્ષયશ્ચૈવ બલં તેજઃ સુરૂપતા

ધૃતિર્મેધા યુવત્વં ચ સ્થિરતા ચ પ્રસન્નતા

તપાંસિ પાપક્ષયતા યજ્ઞદાનવ્રતાદયઃ

પ્રાણાયામસ્ય તસ્યૈતે કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ યથાસ્વં વિષયેષ્વિહ

આહત્ય યન્નિગૃહ્ણાતિ સ પ્રત્યાહાર ઉચ્યતે

નમઃપૂર્વાણીંદ્રિયાણિ સ્વર્ગં નરકમેવ ચ

નિગૃહીતનિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ

તસ્માત્સુખાર્થી મતિમાઞ્જ્ઞાનવૈરાગ્યમાસ્થિતઃ

ઇંદ્રિયાશ્વાન્નિગૃહ્યાશુ સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

ધારણા નામ ચિત્તસ્ય સ્થાનબન્ધસ્સમાસતઃ

સ્થાનં ચ શિવ એવૈકો નાન્યદ્દોષત્રયં યતઃ

કાલં કંચાવધીકૃત્ય સ્થાને ઽવસ્થાપિતં મનઃ

ન તુ પ્રચ્યવતે લક્ષ્યાદ્ધારણા સ્યાન્ન ચાન્યથા

મનસઃ પ્રથમં સ્થૈર્યં ધારણાતઃ પ્રજાયતે

તસ્માદ્ધીરં મનઃ કુર્યાદ્ધારણાભ્યાસયોગતઃ

ધ્યૈ ચિંતાયાં સ્મૃતો ધાતુઃ શિવચિંતા મુહુર્મુહુઃ

અવ્યાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનં નામ તદુચ્યતે

ધ્યેયાવસ્થિતચિત્તસ્ય સદૃશઃ પ્રત્યયશ્ચ યઃ

પ્રત્યયાન્તરનિર્મુક્તઃ પ્રવાહો ધ્યાનમુચ્યતે

સર્વમન્યત્પરિત્યજ્ય શિવ એવ શિવંકરઃ

પરો ધ્યેયો ઽધિદેવેશઃ સમાપ્તાથર્વણી શ્રુતિઃ

તથા શિવા પરા ધ્યેયા સર્વભૂતગતૌ શિવૌ

તૌ શ્રુતૌ સ્મૃતિશાસ્ત્રેભ્યઃ સર્વગૌ સર્વદોદિતૌ

સર્વજ્ઞૌ સતતં ધ્યેયૌ નાનારૂપવિભેદતઃ

વિમુક્તિઃ પ્રત્યયઃ પૂર્વઃ પ્રત્યયશ્ચાણિમાદિકમ્

ઇત્યેતદ્દ્વિવિધં જ્ઞેયં ધ્યાનસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્

ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યચ્ચ ધ્યાનપ્રયોજનમ્

એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા યોગં યુઞ્જીત યોગવિત્

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નઃ શ્રદ્દધાનઃ ક્ષમાન્વિતઃ

નિર્મમશ્ચ સદોત્સાહી ધ્યાતેત્થં પુરુષઃ સ્મૃતઃ

જપાચ્છ્રાંતઃ પુનર્ધ્યાયેદ્ધ્યાનાચ્છ્રાંતઃ પુનર્જપેત્

જપધ્યનાભિયુક્તસ્ય ક્ષિપ્રં યોગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણમ્

ધ્યાનદ્વાદશકં યાવત્સમાધિરભિધીયતે

સમાધિર્ન્નામ યોગાંગમન્તિમં પરિકીર્તિતમ્

સમાધિના ચ સર્વત્ર પ્રજ્ઞાલોકઃ પ્રવર્તતે

યદર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્તિમિતો દધિવત્સ્થિતમ્

સ્વરૂપશૂન્યવદ્ભાનં સમાધિરભિધીયતે

ધ્યેયે મનઃ સમાવેશ્ય પશ્યેદપિ ચ સુસ્થિરમ્

નિર્વાણાનલવદ્યોગી સમાધિસ્થઃ પ્રગીયતે

ન શૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન જલ્પતિ ન પશ્યતિ

ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ ન સંકલ્પયતે મનઃ

નવાભિમન્યતે કિંચિદ્બધ્યતે ન ચ કાષ્ટવત્

એવં શિવે વિલીનાત્મા સમાધિસ્થ ઇહોચ્યતે

યથા દીપો નિવાતસ્થઃ સ્પન્દતે ન કદાચન

તથા સમાધિનિષ્ઠો ઽપિ તસ્માન્ન વિચલેત્સુધીઃ

એવમભ્યસતશ્ચારં યોગિનો યોગમુત્તમમ્

તદન્તરાયા નશ્યંતિ વિઘ્નાઃ સર્વે શનૈઃશનૈઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં વાયુનૈમિષેયર્ષિસંવાદે ઉત્તરખણ્ડે યોગગતિવર્ણનં નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ