શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.38

ઉપમન્યુરુવાચ
આલસ્યં વ્યાધયસ્તીવ્રાઃ પ્રમાદઃ સ્થાનસંશયઃ

અનવસ્થિતચિત્તત્વમશ્રદ્ધા ભ્રાંતિદર્શનમ્

દુઃખાનિ દૌર્મનસ્યં ચ વિષયેષુ ચ લોલતા

દશૈતે યુઞ્જતાં પુંસામન્તરાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આલસ્યમલસત્ત્વં તુ યોગિનાં દેહચેતનોઃ

ધાતુવૈષમ્યજા દોષા વ્યાધયઃ કર્મદોષજાઃ

પ્રમાદો નામ યોગસ્ય સાધના નામ ભાવના

ઇદં વેત્યુભયાક્રાન્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ

અપ્રતિષ્ઠા હિ મનસસ્ત્વનવસ્થિતિરુચ્યતે

અશ્રદ્ધા ભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ યોગવર્ત્મનિ

વિપર્યસ્તા મતિર્યા સા ભ્રાંતિરિત્યભિધીયતે

દુઃખમજ્ઞાનજં પુંસાં ચિત્તસ્યાધ્યાત્મિકં વિદુઃ

આધિભૌતિકમંગોત્થં યચ્ચ દુઃખં પુરા કૃતૈઃ

આધિદૈવિકમાખ્યાતમશન્યસ્ત્રવિષાદિકમ્

ઇચ્છાવિઘાતજં મોક્ષં દૌર્મનસ્યં પ્રચક્ષતે

વિષયેષુ વિચિત્રેષુ વિભ્રમસ્તત્ર લોલતા

શાન્તેષ્વેતેષુ વિઘ્નેષુ યોગાસક્તસ્ય યોગિનઃ

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તંતે દિવ્યાસ્તે સિદ્ધિસૂચકાઃ

પ્રતિભા શ્રવણં વાર્તા દર્શનાસ્વાદવેદનાઃ

ઉપસર્ગાઃ ષડિત્યેતે વ્યયે યોગસ્ય સિદ્ધયઃ

સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે

પ્રતિભા કથ્યતે યો ઽર્થે પ્રતિભાસો યથાતથમ્

શ્રવણં સર્વશબ્દાનાં શ્રવણે ચાપ્રયત્નતઃ

વાર્ત્તા વાર્ત્તાસુ વિજ્ઞાનં સર્વેષામેવ દેહિનામ્

દર્શનં નામ દિવ્યાનાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ

તથાસ્વાદશ્ચ દિવ્યેષુ રસેષ્વાસ્વાદ ઉચ્યતે

સ્પર્શનાધિગમસ્તદ્વદ્વેદના નામ વિશ્રુતા

ગન્ધાદીનાં ચ દિવ્યાનામાબ્રહ્મભુવનાધિપાઃ

સંતિષ્ઠન્તે ચ રત્નાનિ પ્રયચ્છંતિ બહૂનિ ચ

સ્વચ્છન્દમધુરા વાણી વિવિધાસ્યાત્પ્રવર્તતે

રસાયનાનિ સર્વાણિ દિવ્યાશ્ચૌષધયસ્તથા

સિધ્યંતિ પ્રણિપત્યૈનં દિશંતિ સુરયોષિતઃ

યોગસિદ્ધ્યૈકદેશે ઽપિ દૃષ્ટે મોક્ષે ભવેન્મતિઃ

દૃષ્ટમેતન્મયા યદ્વત્તદ્વન્મોક્ષો ભવેદિતિ

કૃશતા સ્થૂલતા બાલ્યં વાર્ધક્યં ચૈવ યૌવનમ્

નાનાચાતિસ્વરૂપં ચ ચતુર્ણાં દેહધારણમ્

પાર્થિવાંશં વિના નિત્યં સુરભિર્ગન્ધસંગ્રહઃ

એવમષ્ટગુણં પ્રાહુઃ પૈશાચં પાર્થિવં પદમ્

જલે નિવસનં ચૈવ ભૂમ્યામેવં વિનિર્ગમઃ

ઇચ્છેચ્છક્તઃ સ્વયં પાતું સમુદ્રમપિ નાતુરઃ

યત્રેચ્છતિ જગત્યસ્મિંસ્તત્રૈવ જલદર્શનમ્

વિના કુમ્ભાદિકં પાણૌ જલસઞ્ચયધારણમ્

યદ્વસ્તુ વિરસઞ્ચાપિ ભોક્તુમિચ્છતિ તત્ક્ષણાત્

રસાદિકં ભવેચ્ચાન્યત્ત્રયાણાં દેહધારણમ્

નિર્વ્રણત્વં શરીરસ્ય પાર્થિવૈશ્ચ સમન્વિતમ્

તદિદં ષોડશગુણમાપ્યમૈશ્વર્યમદ્ભુતમ્

શરીરાદગ્નિનિર્માણં તત્તાપભયવર્જનમ્

શક્તિર્જગદિદં દગ્ધું યદીચ્છેદપ્રયત્નતઃ

સ્થાપનં વાનલસ્યા ઽપ્સુ પાણૌ પાવકધારણમ્

દગ્ધે સર્ગે યથાપૂર્વં મુખે ચાન્નાદિપાચનમ્

દ્વાભ્યાં દેહવિનિર્માણમાપ્યૈશ્વર્યસમન્વિતમ્

એતચ્ચતુર્વિંશતિધા તૈજસં પરિચક્ષતે

મનોજવત્વં ભૂતાનાં ક્ષણાદન્તઃપ્રવેશનમ્

પર્વતાદિમહાભારધારણઞ્ચાપ્રયત્નતઃ

ગુરુત્વઞ્ચ લઘુત્વઞ્ચ પાણાવનિલધારણમ્

અંગુલ્યગ્રનિપાતાદ્યૈર્ભૂમેરપિ ચ કમ્પનમ્

એકેન દેહનિષ્પત્તિર્યુક્તં ભોગૈશ્ચ તૈજસૈઃ

દ્વાત્રિંશદ્ગુણમૈશ્વર્યં મારુતં કવયો વિદુઃ

છાયાહીનવિનિષ્પત્તિરિન્દ્રિયાણામદર્શનમ્

ખેચરત્વં યથાકામમિન્દ્રિયાર્થસમન્વયઃ

આકાશલંઘનં ચૈવ સ્વદેહે તન્નિવેશનમ્

આકાશપિણ્ડીકરણમશરીરત્વમેવ ચ

અનિલૈશ્વર્યસંયુક્તં ચત્વારિંશદ્ગુણં મહત્

ઐન્દ્રમૈશ્વર્યમાખ્યાતમામ્બરં તત્પ્રચક્ષતે

યથાકામોપલબ્ધિશ્ચ યથાકામવિનિર્ગમઃ

સર્વસ્યાભિભવશ્ચૈવ સર્વગુહ્યાર્થદર્શનમ્

કર્માનુરૂપનિર્માણં વશિત્વં પ્રિયદર્શનમ્

સંસારદર્શનં ચૈવ ભોગૈરૈન્દ્રૈસ્સમન્વિતમ્

એતચ્ચાંદ્રમસૈશ્વર્યં માનસં ગુણતો ઽધિકમ્

છેદનં તાડનં ચૈવ બંધનં મોચનં તથા

ગ્રહણં સર્વભૂતાનાં સંસારવશવર્તિનામ્

પ્રસાદશ્ચાપિ સર્વેષાં મૃત્યુકાલજયસ્તથા

આભિમાનિકમૈશ્વર્યં પ્રાજાપત્યં પ્રચક્ષતે

એતચ્ચાન્દ્રમસૈર્ભોગૈઃ ષટ્પઞ્ચાશદ્ગુણં મહત્

સર્ગઃ સંકલ્પમાત્રેણ ત્રાણં સંહરણં તથા

સ્વાધિકારશ્ચ સર્વેષાં ભૂતચિત્તપ્રવર્તનમ્

અસાદૃશ્યં ચ સર્વસ્ય નિર્માણં જગતઃ પૃથક્

શુભાશુભસ્ય કરણં પ્રાજાપત્યૈશ્ચ સંયુતમ્

ચતુષ્ષષ્ઠિગુણં બ્રાહ્મમૈશ્વર્યં ચ પ્રચક્ષતે

બૌદ્ધાદસ્માત્પરં ગૌણમૈશ્વર્યં પ્રાકૃતં વિદુઃ

વૈષ્ણવં તત્સમાખ્યાતં તસ્યૈવ ભુવનસ્થિતિઃ

બ્રહ્મણા તત્પદં સર્વં વક્તુમન્યૈર્ન શક્યતે

તત્પૌરુષં ચ ગૌણં ચ ગણેશં પદમૈશ્વરમ્

વિષ્ણુના તત્પદં કિંચિજ્જ્ઞાતુમન્યૈર્ન શક્યતે

વિજ્ઞાનસિદ્ધયશ્ચૈવ સર્વા એવૌપસર્ગિકાઃ

નિરોદ્ધવ્યા પ્રયત્નેન વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ

પ્રતિભાસેષ્વશુદ્ધેષુ ગુણેષ્વાસક્તચેતસઃ

ન સિધ્યેત્પરમૈશ્વર્યમભયં સાર્વકામિકમ્

તસ્માદ્ગુણાંશ્ચ ભોગાંશ્ચ દેવાસુરમહીભૃતામ્

તૃણવદ્યસ્ત્યજેત્તસ્ય યોગસિદ્ધિઃ પરા ભવેત્

અથવાનુગ્રહેચ્છાયાં જગતો વિચરેન્મુનિઃ

યથાકામંગુણાન્ભોગાન્ભુક્ત્વા મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

અથ પ્રયોગં યોગસ્ય વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ

શુભે કાલે શુભે દેશે શિવક્ષેત્રાદિકે પુનઃ

વિજને જંતુરહિતે નિઃશબ્દે બાધવર્જિતે

સુપ્રલિપ્તે સ્થલે સૌમ્યે ગન્ધધૂપાદિવાસિતે

મુક્તપુષ્પસમાકીર્ણે વિતાનાદિ વિચિત્રિતે

કુશપુષ્પસમિત્તોયફલમૂલસમન્વિતે

નાગ્ન્યભ્યાશે જલાભ્યાશે શુષ્કપર્ણચયે ઽપિ વા

ન દંશમશકાકીર્ણે સર્પશ્વાપદસંકુલે

ન ચ દુષ્ટમૃગાકીર્ણે ન ભયે દુર્જનાવૃતે

શ્મશાને ચૈત્યવલ્મીકે જીર્ણાગારે ચતુષ્પથે

નદીનદસમુદ્રાણાં તીરે રથ્યાંતરે ઽપિ વા

ન જીર્ણોદ્યાનગોષ્ઠાદૌ નાનિષ્ટે ન ચ નિંદિતે

નાજીર્ણામ્લરસોદ્ગારે ન ચ વિણ્મૂત્રદૂષિતે

નચ્છર્દ્યામાતિસારે વા નાતિભુક્તૌ શ્રમાન્વિતે

ન ચાતિચિંતાકુલિતો ન ચાતિક્ષુત્પિપાસિતઃ

નાપિ સ્વગુરુકર્માદૌ પ્રસક્તો યોગમાચરેત્

યુક્તાહારવિહારશ્ચ યુક્તચેષ્ટશ્ચ કર્મસુ

યુક્તનિદ્રાપ્રબોધશ્ચ સર્વાયાસવિવર્જિતઃ

આસનં મૃદુલં રમ્યં વિપુલં સુસમં શુચિ

પદ્મકસ્વસ્તિકાદીનામભ્યસેદાસનેષુ ચ

અભિવંદ્ય સ્વગુર્વંતાનભિવાદ્યાનનુક્રમાત્

ઋજુગ્રીવશિરોવક્ષા નાતિષ્ઠેચ્છિષ્ટલોચનઃ

કિંચિદુન્નામિતશિરા દંતૈર્દંતાન્ન સંસ્પૃશેત્

દંતાગ્રસંસ્થિતા જિહ્વામચલાં સન્નિવેશ્ય ચ

પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ

ઊર્વોરુપરિ સંસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્યગયત્નતઃ

દક્ષિણં કરપૃષ્ઠં તુ ન્યસ્ય વામતલોપરિ

ઉન્નામ્ય શનકૈઃ પૃષ્ઠમુરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ

સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

સંભૃતપ્રાણસંચારઃ પાષાણ ઇવ નિશ્ચલઃ

સ્વદેહાયતનસ્યાંતર્વિચિંત્ય શિવમંબયા

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયજ્ઞેન પૂજયેત્

મૂલે નાસાગ્રતો નાભૌ કંઠે વા તાલુરંધ્રયોઃ

ભ્રૂમધ્યે દ્વારદેશે વા લલાટે મૂર્ધ્નિ વા સ્મરેત્

પરિકલ્પ્ય યથાન્યાયં શિવયોઃ પરમાસનમ્

તત્ર સાવરણં વાપિ નિરાવરણમેવ વા

દ્વિદલે ષોડશારે વા દ્વાદશારે યથાવિધિ

દશારે વા ષડસ્રે વા ચતુરસ્રે શિવં સ્મરેત્

ભ્રુવોરંતરતઃ પદ્મં દ્વિદલં તડિદુજ્જ્વલમ્

ભ્રૂમધ્યસ્થારવિન્દસ્ય ક્રમાદ્વૈ દક્ષિણોત્તરે

વિદ્યુત્સમાનવર્ણે ચ પર્ણે વર્ણાવસાનકે

ષોડશારસ્ય પત્રાણિ સ્વરાઃ ષોડશ તાનિ વૈ

પૂર્વાદીનિ ક્રમાદેતત્પદ્મં કન્દસ્ય મૂલતઃ

કકારાદિટકારાંતા વર્ણાઃ પર્ણાન્યનુક્રમાત્

ભાનુવર્ણસ્ય પદ્મસ્ય ધ્યેયં તદ્૧ હૃદયાન્તરે

ગોક્ષીરધવલસ્યોક્તા ડાદિફાન્તા યથાક્રમમ્

અધો દલસ્યામ્બુજસ્ય એતસ્ય ૨ ચ દલાનિ ષટ્

વિધૂમાંગારવર્ણસ્ય વર્ણા વાદ્યાશ્ચ લાન્તિમાઃ

મૂલાધારારવિંદસ્ય હેમાભસ્ય યથાક્રમમ્

વકારાદિસકારાન્તા વર્ણાઃ પર્ણમયાઃ સ્થિતાઃ

એતેષ્વથારવિંદેષુ યત્રૈવાભિરતં મનઃ

તત્રૈવ દેવં દેવીં ચ ચિંતયેદ્ધીરયા ધિયા

અંગુષ્ઠમાત્રમમલં દીપ્યમાનં સમંતતઃ

શુદ્ધદીપશિખાકારં સ્વશક્ત્યા પૂર્ણમણ્ડિતમ્

ઇન્દુરેખાસમાકારં તારારૂપમથાપિ વા

નીવારશૂકસ્સદૃશં બિસસુત્રાભમેવ વા

કદમ્બગોલકાકારં તુષારકણિકોપમમ્

ક્ષિત્યાદિતત્ત્વવિજયં ધ્યાતા યદ્યપિ વાઞ્છતિ

તત્તત્તત્ત્વાધિપામેવ મૂર્તિં સ્થૂલાં વિચિંતયેત્

સદાશિવાંતા બ્રહ્માદ્યભવાદ્યાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ

શિવસ્ય મૂર્તયઃ સ્થૂલાઃ શિવશાસ્ત્રે વિનિશ્ચિતાઃ

ઘોરા મિશ્રા પ્રશાન્તાશ્ચ મૂર્તયસ્તા મુનીશ્વરૈઃ

ફલાભિલાષરહિતૈશ્ચિન્ત્યાશ્ચિન્તાવિશારદૈઃ

ઘોરાશ્ચેચ્ચિંતિતાઃ કુર્યુઃ પાપરોગપરિક્ષયમ્

ચિરેણ મિશ્રે સૌમ્યે તુ ન સદ્યો ન ચિરાદપિ

સૌમ્યે મુક્તિર્વિશેષેણ શાંતિઃ પ્રજ્ઞા પ્રસિધ્યતિ

સિધ્યંતિ સિદ્ધયશ્ચાત્ર ક્રમશો નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે યોગગતૌ વિઘ્નોત્પત્તિવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ