શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.36

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પ્રતિષ્ઠાવિધિમુત્તમમ્

લિંગસ્યાપિ ચ બેરસ્ય શિવેન વિહિતં યથા

ઉપમન્યુરુવાચ
અનાત્મપ્રતિકૂલે તુ દિવસે શુક્લપક્ષકે

શિવશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ કુર્યાલ્લિંગં પ્રમાણવત્

સ્વીકૃત્યાથ શુભસ્થાનં ભૂપરીક્ષાં વિધાય ચ

દશોપચારાન્કુર્વીત લક્ષણોદ્ધારપૂર્વકાન્

તેષાં દશોપચારાણાં પૂર્વં પૂજ્ય ૧ વિનાયકમ્

સ્થાનશુદ્ધ્યાદિકં કૃત્વાલિંગં સ્નાનાલયં નયેત્

શલાકયા કાંચનયા ૨ કુંકુમાદિરસાક્તયા

લક્ષિતં લક્ષણં શિલ્પશાસ્ત્રેણ વિલિખેત્તતઃ

અષ્ટમૃત્સલિલૈર્વાથ પઞ્ચમૃત્સલિલૈસ્તથા

લિઙ્ગં પિંડિકયા સાર્ધં પઞ્ચગવ્યૈશ્ચ શોધયેત્

સવેદિકં સમભ્યર્ચ્ય દિવ્યાદ્યં તુ જલાશયમ્

નીત્વાધિવાસયેત્તત્ર લિંગં પિંડિકયા સહ

અધિવાસાલયે શુદ્ધે સર્વશોભાસમન્વિતે

સતોરણે સાવરણે દર્ભમાલાસમાવૃતે

દિગ્ગજાષ્ટકસંપન્ને દિક્પાલાષ્ટઘટાન્વિતે

અષ્ટમંગલકૈર્યુક્તે કૃતદિક્પાલકાર્ચિતે

તેજસં દારવં વાપિ કૃત્વા પદ્માસનાંકિતમ્

વિન્યસેન્મધ્યતસ્તત્ર વિપુલં પીઠકાલયમ્

દ્વારપાલાન્સમભ્યર્ચ્ય ભદ્રાદીંશ્ચતુરઃક્રમાત્

સમુદ્રશ્ચ વિભદ્રશ્ચ સુનંદશ્ચ વિનંદકઃ

સ્નાપયિત્વા સમભ્યર્ચ્ય લિંગં વેદિકયા સહ

સકૂર્ચાભ્યાં તુ વસ્ત્રાભ્યાં સમાવેષ્ટ્યં સમંતતઃ

પ્રાપય્ય શનકૈસ્તોયં પીઠિકોપરિ શાયયેત્

પ્રાક્શિરસ્કમધઃસૂત્રં પિંડિકાં ચાસ્ય પશ્ચિમે

સર્વમંગલસંયુક્તં લિંગં તત્રાધિવાસયેત્

પઞ્ચરાત્રં ત્રિરાત્રં વાપ્યેકરાત્રમથાપિ વા

વિસૃજ્ય પૂજિતં તત્ર શોધયિત્વા ચ પૂર્વવત્

સંપૂજ્યોત્સવમાર્ગેણ શયનાલયમાનયેત્

તત્રાપિ શયનસ્થાનં કુર્યાન્મંડલમધ્યતઃ

શુદ્ધૈર્જલૈઃ સ્નાપયિત્વા લિંગમભ્યર્ચયેત્ક્રમાત્

ઐશાન્યાં પદ્મમાલિખ્ય શુદ્ધલિપ્તે મહીતલે

શિવકુંભં શોધયિત્વા તત્રાવાહ્ય શિવં યજેત્

વેદીમધ્યે સિતં પદ્મં પરિકલ્પ્ય વિધાનતઃ

તસ્ય પશ્ચિમતશ્ચાપિ ચંડિકાપદ્મમાલિખેત્

ક્ષૌમાદ્યૈર્વાહતૈર્વસ્ત્રૈઃ પુષ્પૈર્દર્ભૈરથાપિ વા

પ્રકલ્પ્ય શયનં તસ્મિન્હેમપુષ્પં વિનિક્ષિપેત્

તત્ર લિંગં સમાનીય સર્વમંગલનિઃસ્વનૈઃ

રક્તેન વસ્ત્રયુગ્મેન સકૂર્ચેન સમંતતઃ

સહ પિંડિકયાવેષ્ટ્ય શાયયેચ્ચ યથા પુરા

પુરસ્તાત્પદ્મમાલિખ્ય તદ્દલેષુ યથાક્રમમ્

વિદ્યેશકલશાન્ન્યસ્યેન્મધ્યે શૈવીં ચ વર્ધનીમ્

પરીત્ય પદ્મત્રિતયં જુહુયુર્દ્વિજસત્તમાઃ

તે ચાષ્ટમૂર્તયઃ કલ્પ્યાઃ પૂર્વાદિપરિતઃ સ્થિતાઃ

ચત્વારશ્ચાથ વા દિક્ષુ સ્વધ્યેતારસ્સજાપકાઃ

જુહુયુસ્તે વિરંચ્યાદ્યાશ્ચતસ્રો મૂર્તયઃ સ્મૃતાઃ

દૈશિકઃ પ્રથમં તેષામૈશાન્યાં પશ્ચિમે ઽથ વા

પ્રધાનહોમં કુર્વીત સપ્તદ્રવ્યૈર્યથાક્રમમ્

આચાર્યાત્પાદમર્ધં વા જુહુયુશ્ચાપરે દ્વિજાઃ

પ્રધાનમેકમેવાત્ર જુહુયાદથ વા ગુરુઃ

પૂર્વં પૂર્ણાહુતિં હુત્વા ઘૃતેનાષ્ટોત્તરં શતમ્

મૂર્ધ્નિ મૂલેન લિંગસ્ય શિવહસ્તં પ્રવિન્યસેત્

શતમર્ધં તદર્ધં વા ક્રમાદ્દ્રવ્યૈશ્ચ સપ્તભિઃ

હુત્વાહુત્વા સ્પૃશેલ્લિંગં વેદિકાં ચ પુનઃ પુનઃ

પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા ક્રમાદ્દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્

આચાર્યાત્પાદમર્ધં વા હોત્ઃણાં સ્થપતેરપિ

તદર્ધં દેયમન્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ શક્તિતઃ

તતઃ શ્વભ્રે વૃષં હૈમં કૂર્ચં વાપિ નિવેશ્ય ચ

મૃદંભસા પઞ્ચગવ્યૈઃ પુનઃ શુદ્ધજલેન ચ

શોધિતાં ચંદનાલિપ્તાં શ્વભ્રે બ્રહ્મશિલાં ક્ષિપેત્

કરન્યાસં તતઃ કૃત્વા નવભિઃ શક્તિનામભિઃ

હરિતાલાદિધાતૂંશ્ચ બીજગંધૌષધૈરપિ

શિવશાસ્ત્રોક્તવિધિના ક્ષિપેદ્બ્રહ્મશિલોપરિ

પ્રતિલિંગં તુ સંસ્થાપ્ય ક્ષીરં વૃક્ષસમુદ્ભવમ્

સ્થિતં બુદ્ધ્વા તદુત્સૃજ્ય લિંગં બ્રહ્મશિલોપરિ

પ્રાગુદક્પ્રવરાં કિંચિત્સ્થાપયેન્મૂલવિદ્યયા

પિંડિકાં ચાથ સંયોજ્ય શાક્તં મૂલમનુસ્મરન્

બન્ધનં બંધકદ્રવ્યૈઃ કૃત્વા સ્થાનં વિશોધ્ય ચ

દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં ચ પુષ્પાણિ કુર્યુર્યવનિકાં પુનઃ

યથાયોગ્યં નિષેકાદિ લિંગસ્ય પુરતસ્તદા

આનીય શયનસ્થાનાત્કલશાન્વિન્યસેત્ક્રમાત્

મહાપૂજામથારભ્ય સંપૂજ્ય કલશાન્દશ

શિવમંત્રમનુસ્મૃત્ય શિવકુંભજલાંતરે

અંગુષ્ઠાનામિકાયોગાદાદાય તમુદીરયેત્

ન્યસેદીશાનભાગસ્ય મધ્યે લિંગસ્ય મંત્રવિત્

શક્તિં ન્યસેત્તથા વિદ્યાં વિદ્યેશાંશ્ચ યથાક્રમમ્

લિઙ્ગમૂલે શિવજલૈસ્તતો લિંગં નિષેચયેત્

વર્ધન્યાં પિંડિકાલિંગં વિદ્યેશકલશૈઃ પુનઃ

અભિષિચ્યાસનં પશ્ચાદાધારાદ્યં પ્રકલ્પયેત્

કૃત્વા પઞ્ચકલાન્યાસં દીપ્તં લિંગમનુસ્મરેત્

આવાહયેચ્છિવૌ સાક્ષાત્પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ

વૃષાધિરાજમારુહ્ય વિમાનં વા નભસ્તલાત્

અલંકૃતં સહાયાંતં દેવ્યા દેવમનુસ્મરન્

સર્વાભરણશોભાઢ્યં સર્વમંગલનિસ્વનૈઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાર્કશક્રાદ્યૈર્દેવદાનવૈઃ

આનંદક્લિન્નસર્વાંગૈર્વિન્યસ્તાંજલિમસ્તકૈઃ

સ્તુવદ્ભિરેવ નૃત્યદ્ભિર્નામદ્ભિરભિતો વૃતમ્

તતઃ પઞ્ચોપચારાંશ્ચ કૃત્વા પૂજાં સમાપયેત્

નાતઃ પરતરઃ કશ્ચિદ્વિધિઃ પઞ્ચોપચારકાત્

પ્રતિષ્ઠાં લિંગવત્કુર્યાત્પ્રતિમાસ્વપિ સર્વતઃ

લક્ષણોદ્ધારસમયે કાર્યં નયનમોચનમ્

જલાધિવાસે શયને શાયયેત્તાન્ત્વધોમુખીમ્

કુમ્ભોદશાયિતાં મંત્રૈર્હૃદિ તાં સન્નિયોજયેત્

કૃતાલયાં પરામાહુઃ પ્રતિષ્ઠામકૃતાલયાત્

શક્તઃ કૃતાલયઃ પશ્ચાત્પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્

અશક્તશ્ચેત્પ્રતિષ્ઠાપ્ય લિંગં બેરમથાપિ વા

શક્તેરનુગુણં પશ્ચાત્પ્રકુર્વીત શિવાલયમ્

ગૃહાર્ચાં ચ પુનર્વક્ષ્યે પ્રતિષ્ઠાવિધિમુત્તમમ્

કૃત્વા કનીયસંબેરં લિંગં વા લક્ષણાન્વિતમ્

અયને ચોત્તરે પ્રાપ્તે શુક્લપક્શે શુભે દિને

દેવીં કૃત્વા શુભે દેશે તત્રાબ્જં પૂર્વવલ્લિખેત્

વિકીર્ય પત્રપુષ્પાદ્યૈર્મધ્યે કુંભં નિધાય ચ

પરિતસ્તસ્ય ચતુરઃ કલશાન્ દિક્ષુ વિન્યસેત્

પઞ્ચ બ્રહ્માણિ તદ્બીજૈસ્તેષુ પઞ્ચસુ પઞ્ચભિઃ

ન્યસ્ય સંપૂજ્ય મુદ્રાદિ દર્શયિત્વાભિરક્ષ્ય ચ

વિશોધ્ય લિંગં બેરં વા મૃત્તોયાદ્યૈર્યથા પુરા

સ્થાપયેત્પુષ્પસંછન્નમુત્તરસ્થે વરાસને

નિધાય પુષ્પં શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીજલૈઃ

સમભ્યર્ચ્ય પુનઃ પુષ્પૈર્જયશબ્દાદિપૂર્વકમ્

કુમ્ભૈરીશાનવિદ્યાંતૈઃ સ્નાપયેન્મૂલવિદ્યયા

તતઃ પઞ્ચકલાન્યાસં કૃત્વા પૂજાં ચ પૂર્વવત્

નિત્યમારાધયેત્તત્ર દેવ્યા દેવં ત્રિલોચનમ્

એકમેવાથ વા કુંભં મૂર્તિમન્ત્રસમન્વિતમ્

ન્યસ્ય પદ્માંતરે સર્વં શેષં પૂર્વવદાચરેત્

અત્યંતોપહતં લિંગં વિશોધ્ય સ્થાપયેત્પુનઃ

સંપ્રોક્ષયેદુપહતમનાગુપહતં યજેત્

લિંગાનિ બાણસંજ્ઞાનિ સ્થાપનીયાનિ વા ન વા

તાનિ પૂર્વં શિવેનૈવ સંસ્કૃતાનિ યતસ્તતઃ

શેષાણિ સ્થાપનીયાનિ યાનિ દૃષ્ટાનિ બાણવત્

સ્વયમુદ્ભૂતલિંગે ચ દિવ્યે ચાર્ષે તથૈવ ચ

અપીઠે પીઠમાવેશ્ય કૃત્વા સંપ્રોક્ષણં વિધિમ્

યજેત્તત્ર શિવં તેષાં પ્રતિષ્ઠા ન વિધીયતે

દગ્ધં શ્લથં ક્ષતાંગં ચ ક્ષિપેલ્લિંગં જલાશયે

સંધાનયોગ્યં સંધાય પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્

બેરાદ્વા વિકલાલ્લિંગાદ્દેવપૂજાપુરસ્સરમ્

ઉદ્વાસ્ય હૃદિ સંધાનં ત્યાગં વા યુક્તમાચરેત્

એકાહપૂજાવિહતૌ કુર્યાદ્દ્વિગુણમર્ચનમ્

દ્વિરાત્રે ચ મહાપૂજાં સંપ્રોક્ષણમતઃ પરમ્

માસાદૂર્ધ્વમનેકાહં પૂજા યદિ વિહન્યતે

પ્રતિષ્ઠા પ્રોચ્યતે કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સંપ્રોક્ષણક્રમઃ

સંપ્રોક્ષણે તુ લિંગાદેર્દેવમુદ્વાસ્ય પૂર્વવત્

અષ્ટપઞ્ચક્રમેણૈવ સ્નાપયિત્વા મૃદંભસા

ગવાં રસૈશ્ચ સંસ્નાપ્ય દર્ભતોયૈર્વિશોધ્ય ચ

પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીતોયૈર્મૂલેનાષ્ટોત્તરં શતમ્

સપુષ્પં સકુશં પાણિં ન્યસ્ય લિંગસ્ય મસ્તકે

પઞ્ચવારં જપેન્મૂલમષ્ટોત્તરશતં તતઃ

તતો મૂલેન મૂર્ધાદિપીઠાંતં સંસ્પૃશેદપિ

પૂજાં ચ મહતીં કુર્યાદ્દેવમાવાહ્ય પૂર્વવત્

અલબ્ધે સ્થાપિતે લિંગે શિવસ્થાને જલે ઽથ વા

વહ્નૌ રવૌ તથા વ્યોમ્નિ ભગવંતં શિવં યજેત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે પ્રતિષ્ઠાવિધિવર્ણનં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ