શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.34-2

ઋષય ઊચુઃ
ધૌમ્યાગ્રજેન શિશુના ક્ષીરાર્થં હિ તપઃ કૃતમ્

તસ્માત્ક્ષીરાર્ણવો દત્તસ્તસ્મૈ દેવેન શૂલિના

સ કથં શિશુકો લેભે શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃતામ્

કથં વા શિવસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા તપસિ નિષ્ઠિતઃ

કથં ચ લબ્ધવિજ્ઞાનસ્તપશ્ચરણપર્વણિ

રુદ્રાગ્નેર્યત્પરં વીર્યં લભે ભસ્મ સ્વરક્ષકમ્

વાયુરુવાચ
ન હ્યેષ શિશુકઃ કશ્ચિત્પ્રાકૃતઃ કૃતવાંસ્તપઃ

મુનિવર્યસ્ય તનયો વ્યાઘ્રપાદસ્ય ધીમતઃ

જન્માન્તરેણ સંસિદ્ધઃ કેનાપિ ખલુ હેતુના

સ્વપદપ્રચ્યુતો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો મુનિકુમારતામ્

મહાદેવપ્રસાદસ્ય ભાગ્યાપન્નસ્ય ભાવિનઃ

દુગ્ધાભિલાષપ્રભવદ્વારતામગમત્તપઃ

અતઃ સર્વગણેશત્વં કુમારત્વં ચ શાશ્વતમ્

સહ દુગ્ધાબ્ધિના તસ્મૈ પ્રદદૌ શંકરઃ સ્વયમ્

તસ્ય જ્ઞાનાગમોપ્યસ્ય પ્રસાદાદેવ શાંકરાત્

કૌમારં હિ પરં સાક્ષાજ્જ્ઞાનં શક્તિમયં વિદુઃ

શિવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃત્વમપિ તસ્ય હિ તત્કૃતમ્

કુમારો મુનિતો લબ્ધજ્ઞાનાબ્ધિરિવ નન્દનઃ

દૃષ્ટં તુ કારણં તસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયે

સ્વમાતૃવચનં સાક્ષાચ્છોકજં ક્ષીરકારણાત્

કદાચિત્ક્ષીરમત્યલ્પં પીતવાન્માતુલાશ્રમે

ઈર્ષયયા માતુલસુતં સંતૃપ્તક્ષીરમુત્તમમ્

પીત્વા સ્થિતં યથાકામં દૃષ્ટ્વા વૈ માતુલાત્મજમ્

ઉપમન્યુર્વ્યાઘ્રપાદિઃ પ્રીત્યા પ્રોવાચ માતરમ્

ઉપમન્યુરુવાચ
માતર્માતર્મહાભાગે મમ દેહિ તપસ્વિનિ

ગવ્યં ક્ષીરમતિસ્વાદુ નાલ્પમુષ્ણં પિબામ્યહમ્

વાયુરુવાચ
તચ્છ્રુત્વા પુત્રવચનં તન્માતા ચ તપસ્વિની

વ્યાઘ્રપાદસ્ય મહિષી દુઃખમાપત્તદા ચ સા

ઉપલાલ્યાથ સુપ્રીત્યા પુત્રમાલિંગ્ય સાદરમ્

દુઃખિતા વિલલાપાથ સ્મૃત્વા નૈર્ધન્યમાત્મનઃ

સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પુનઃ ક્ષીરમુપમન્યુસ્સ બાલકઃ

દેહિ દેહીતિ તામાહ રુદ્રન્ભૂયો મહાદ્યુતિઃ

તદ્ધઠં સા પરિજ્ઞાય દ્વિજપત્ની તપસ્વિની

શાન્તયે તદ્ધઠસ્યાથ શુભોપાયમરીરચત્

ઉઞ્છવૃત્ત્યાર્જિતાન્બીજાન્સ્વયં દૃષ્ટ્વા ચ સા તદા

બીજપિષ્ટમથાલોડ્ય તોયેન કલભાષિણી

એહ્યેહિ મમ પુત્રેતિ સામપૂર્વં તતસ્સુતમ્

આલિંગ્યાદાય દુઃખાર્તા પ્રદદૌ કૃત્રિમં પયઃ

પીત્વા ચ કૃત્રિમં ક્ષીરં માત્રાં દત્તં સ બાલકઃ

નૈતત્ક્ષીરમિતિ પ્રાહ માતરં ચાતિવિહ્વલઃ

દુઃખિતા સા તદા પ્રાહ સંપ્રેક્ષ્યાઘ્રાય મૂર્ધનિ

સમાર્જ્ય નેત્ર પુત્રસ્ય કરાભ્યાં કમલાયતે

જનન્યુવાચ
તટિની રત્નપૂર્ણાસ્તાસ્સ્વર્ગપાતાલગોચરાઃ

ભાગ્યહીના ન પશ્યન્તિ ભક્તિહીનાશ્ચ યે શિવે

રાજ્યં સ્વર્ગં ચ મોક્ષં ચ ભોજનં ક્ષીરસંભવમ્

ન લભન્તે પ્રિયાણ્યેષાં ન તુષ્યતિ યદા શિવઃ

ભવપ્રસાદજં સર્વં નાન્યદ્દેવપ્રસાદજમ્

અન્યદેવેષુ નિરતા દુઃખાર્તા વિભ્રમન્તિ ચ

ક્ષીરં તત્ર કુતો ઽસ્માકં વને નિવસતાં સદા

ક્વ દુગ્ધસાધનં વત્સ ક્વ વયં વનવાસિનઃ

કૃત્સ્નાભાવેન દારિદ્ર્યાન્મયા તે ભાગ્યહીનયા

મિથ્યાદુગ્ધમિદં દત્તમ્પિષ્ટમાલોડ્ય વારિણા

ત્વં માતુલગૃહે સ્વલ્પં પીત્વા સ્વાદુ પયઃ શૃતમ્

જ્ઞાત્વા સ્વાદુ ત્વયા પીતં તજ્જાતીયમનુસ્મરન્

દત્તં ન પય ઇત્યુક્ત્વા રુદન્ દુઃખીકરોષિ મામ્

પ્રસાદેન વિના શંભો પયસ્તવ ન વિદ્યતે

પાદપંકજયોસ્તસ્ય સામ્બસ્ય સગણસ્ય ચ

ભક્ત્યા સમર્પિતં યત્તત્કારણં સર્વસમ્પદામ્

અધુના વસુદોસ્માભિર્મહાદેવો ન પૂજિતઃ

સકામાનાં યથાકામં યથોક્તફલદાયકઃ

ધનાન્યુદ્દિશ્ય નાસ્માભિરિતઃ પ્રાગર્ચિતઃ શિવઃ

અતો દરિદ્રાસ્સંજાતા વયં તસ્માન્ન તે પયઃ

પૂર્વજન્મનિ યદ્દત્તં શિવમુદ્દિશ્ય વૈ સુતઃ

તદેવ લભ્યતે નાન્યદ્વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય વા પ્રભુમ્

વાયુરુવાચ
ઇતિ માતૃવચઃ શ્રુત્વા તથ્યં શોકાદિસૂચકમ્

બાલો ઽપ્યનુતપન્નંતઃ પ્રગલ્ભમિદમબ્રવીત્

ઉપમન્યુરુવાચ
શોકેનાલમિતો માતઃ સાંબો યદ્યસ્તિ શંકરઃ

ત્યજ શોકં મહાભાગે સર્વં ભદ્રં ભવિષ્યતિ

શૃણુ માતર્વચો મેદ્ય મહાદેવો ઽસ્તિ ચેત્ક્વચિત્

ચિરાદ્વા હ્યચિરાદ્વાપિ ક્ષીરોદં સાધયામ્યહમ્

વાયુરુવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય બાલકસ્ય મહામતેઃ

પ્રત્યુવાચ તદા માતા સુપ્રસન્ના મનસ્વિની

માતોવાચ
શુભં વિચારિતં તાત ત્વયા મત્પ્રીતિવર્ધનમ્

વિલંબં મા કથાસ્ત્વં હિ ભજ સાંબં સદાશિવમ્

સર્વસ્માદધિકો ઽસ્ત્યેવ શિવઃ પરમકારણમ્

તત્કૃતં હિ જગત્સર્વં બ્રહ્માદ્યાસ્તસ્ય કિંકરાઃ

તત્પ્રસાદકૃતૈશ્વર્યા દાસાસ્તસ્ય વયં પ્રભોઃ

તં વિનાન્યં ન જાનીમશ્શંકરં લોકશંકરમ્

અન્યાન્દેવાન્પરિત્યજ્ય કર્મણા મનસા ગિરા

તમેવ સાંબં સગણં ભજ ભાવપુરસ્સરમ્

તસ્ય દેવાધિદેવસ્ય શિવસ્ય વરદાયિનઃ

સાક્ષાન્નમશ્શિવાયેતિ મંત્રો ઽયં વાચકઃ સ્મૃતઃ

સપ્તકોટિમહામંત્રાઃ સર્વે સપ્રણવાઃ પરે

તસ્મિન્નેવ વિલીયંતે પુનસ્તસ્માદ્વિનિર્ગતાઃ

સપ્રસાદાશ્ચ તે મંત્રાઃ સ્વાધિકારાદ્યપેક્ષયા

સર્વાધિકારસ્ત્વેકો ઽયં મંત્ર એવેશ્વરાજ્ઞયા

યથા નિકૃષ્ટાનુત્કૃષ્ટાન્સર્વાનપ્યાત્મનઃ શિવઃ

ક્ષમતે રક્ષિતું તદ્વન્મંત્રો ઽયમપિ સર્વદા

પ્રબલશ્ચ તથા હ્યેષ મંત્રો મન્ત્રાન્તરાદપિ

સર્વરક્ષાક્ષમો ઽપ્યેષ નાપરઃ કશ્ચિદિષ્યતે

તસ્માન્મન્ત્રાન્તરાંસ્ત્યક્ત્વા પઞ્ચાક્ષરપરો ભવ

તસ્મિઞ્જિહ્વાંતરગતે ન કિંચિદિહ દુર્લભમ્

અઘોરાસ્ત્રં ચ શૈવાનાં રક્ષાહેતુરનુત્તમમ્

તચ્ચ તત્પ્રભવં મત્વા તત્પરો ભવ નાન્યથા

ભસ્મેદન્તુ મયા લબ્ધં પિતુરેવ તવોત્તમમ્

વિરજાનલસંસિદ્ધં મહાવ્યાપન્નિવારણમ્

મંત્રં ચ તે મયા દત્તં ગૃહાણ મદનુજ્ઞયા

અનેનૈવાશુ જપ્તેન રક્ષા તવ ભવિષ્યતિ

વાયુરુવાચ
એવં માત્રા સમાદિશ્ય શિવમસ્ત્વિત્યુદીર્ય ચ

વિસૃષ્ટસ્તદ્વચો મૂર્ધ્નિ કુર્વન્નેવ તદા મુનિઃ

તાં પ્રણમ્યૈવમુક્ત્વા ચ તપઃ કર્તું પ્રચક્રમે

તમાહ ચ તદા માતા શુભં કુર્વંતુ તે સુરાઃ

અનુજ્ઞાતસ્તયા તત્ર તપસ્તેપે સ દુશ્ચરમ્

હિમવત્પર્વતં પ્રાપ્ય વાયુભક્ષઃ સમાહિતઃ

અષ્ટેષ્ટકાભિઃ પ્રસાદં કૃત્વા લિંગં ચ મૃન્મયમ્

તત્રાવાહ્ય મહાદેવં સાંબં સગણમવ્યયમ્

ભક્ત્યા પઞ્ચાક્ષરેણૈવ પુત્રૈઃ પુષ્પૈર્વનોદ્ભવૈઃ

સમભ્યર્ચ્ય ચિરં કાલં ચચાર પરમં તપઃ

તતસ્તપશ્ચરત્તં તં બાલમેકાકિનં કૃશમ્

ઉપમન્યું દ્વિજવરં શિવસંસક્તમાનસમ્

પુરા મરીચિના શપ્તાઃ કેચિન્મુનિપિશાચકાઃ

સંપીડ્ય રાક્ષસૈર્ભાવૈસ્તપસોવિઘ્નમાચરન્

સ ચ તૈઃ પીડ્યમાનો ઽપિ તપઃ કુર્વન્કથઞ્ચન

સદા નમઃ શિવાયેતિ ક્રોશતિ સ્માર્તનાદવત્

તન્નાદશ્રવણાદેવ તપસો વિઘ્નકારિણઃ

તે તં બાલં સમુત્સૃજ્ય મુનયસ્સમુપાચરન્

તપસા તસ્ય વિપ્રસ્ય ચોપમન્યોર્મહાત્મનઃ

ચરાચરં ચ મુનયઃ પ્રદીપિતમભૂજ્જગત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે ઉપમન્યુતપોવર્ણનં નામ ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ