શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.35

ઉપમન્યુરુવાચ
અથાવિરભવત્તત્ર સનાદં શબ્દલક્ષણમ્

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદકમ્

તદપ્યવિદિતં તાવદ્બ્રહ્મણા વિષ્ણુના તથા

રજસા તમસા ચિત્તં તયોર્યસ્માત્તિરસ્કૃતમ્

તદા વિભક્તમભવચ્ચતુર્ધૈકં તદક્ષરમ્

અ ઉ મેતિ ત્રિમાત્રાભિઃ પરસ્તાચ્ચાર્ધમાત્રયા

તત્રાકારઃ શ્રિતો ભાગે જ્વલલ્લિંગસ્ય દક્ષિણે

ઉકારશ્ચોત્તરે તદ્વન્મકારસ્તસ્ય મધ્યતઃ

અર્ધમાત્રાત્મકો નાદઃ શ્રૂયતે લિંગમૂર્ધનિ

વિભક્તે ઽપિ તદા તસ્મિન્પ્રણવે પરમાક્ષરે

વિભાવાર્થં ચ તૌ દેવૌ ન કિંચિદવજગ્મતુઃ

વેદાત્મના તદાવ્યક્તઃ પ્રણવો વિકૃતિં ગતઃ

તત્રાકારો ઋગભવદુકારો યજુરવ્યયઃ

મકારસ્સામ સંજાતો નાદસ્ત્વાથર્વણી શ્રુતિઃ

ઋગયં સ્થાપયામાસ સમાસાત્ત્વર્થમાત્મનઃ

રજોગુણેષુ બ્રહ્માણં મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસ્વપિ

સૃષ્ટિં લોકેષુ પૃથિવીં તત્ત્વેષ્વાત્માનમવ્યયમ્

કલાધ્વનિ નિવૃત્તિં ચ સદ્યં બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ

લિંગભાગેષ્વધોભાગં બીજાખ્યં કારણત્રયે

ચતુઃષષ્ટિગુણૈશ્વર્યં બૌદ્ધં યદણિમાદિષુ

તદિત્થમર્થૈર્દશભિર્વ્યાપ્તં વિશ્વમૃચા જગત્

અથોપસ્થાપયામાસ સ્વાર્થં દશવિધં યજુઃ

સત્ત્વં ગુણેષુ વિષ્ણું ચ મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસ્વપિ

સ્થિતિં લોકેષ્વંતરિક્ષં વિદ્યાં તત્ત્વેષુ ચ ત્રિષુ

કલાધ્વસુ પ્રતિષ્ઠાં ચ વામં બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ

મધ્યં તુ લિંગભાગેષુ યોનિં ચ ત્રિષુ હેતુષુ

પ્રાકૃતં ચ યથૈશ્વર્યં તસ્માદ્વિશ્વં યજુર્મયમ્

તતોપસ્થાપયામાસ સામાર્થં દશધાત્મનઃ

તમોગુણેષ્વથો રુદ્રં મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસુ ચ

સંહૃતિં ત્રિષુ લોકેષુ તત્ત્વેષુ શિવમુત્તમમ્

વિદ્યાકલાસ્વઘોરં ચ તથા બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ

લિંગભાગેષુ પીઠોર્ધ્વં બીજિનં કારણત્રયે

પૌરુષં ચ તથૈશ્વર્યમિત્થં સામ્ના તતં જગત્

અથાથર્વાહ નૈર્ગુણ્યમર્થં પ્રથમમાત્મનઃ

તતો મહેશ્વરં સાક્ષાન્મૂર્તિષ્વપિ સદાશિવમ્

ક્રિયાસુ નિષ્ક્રિયસ્યાપિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

ભૂતાનુગ્રહણં ચૈવ મુચ્યંતે યેન જંતવઃ

લોકેષ્વપિ યતો વાચો નિવૃત્તા મનસા સહ

તદૂર્ધ્વમુન્મના લોકાત્સોમલોકમલૌકિકમ્

સોમસ્સહોમયા યત્ર નિત્યં નિવસતીશ્વરઃ

તદૂર્ધ્વમુન્મના લોકાદ્યં પ્રાપ્તો ન નિવર્તતે

શાંતિં ચ શાંત્યતીતાં ચ વ્યાપિકાં ચૈ કલાસ્વપિ

તત્પૂરુષં તથેશાનં બ્રહ્મ બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ

મૂર્ધાનમપિ લિંગસ્ય નાદભાગેષ્વનુત્તમમ્

યત્રાવાહ્ય સમારાધ્યઃ કેવલો નિષ્કલઃ શિવઃ

તત્તેષ્વપિ તદા બિંદોર્નાદાચ્છક્તેસ્તતઃ પરાત્

તત્ત્વાદપિ પરં તત્ત્વમતત્ત્વં પરમાર્થતઃ

કારણેષુ ત્રયાતીતાન્માયાવિક્ષોભકારણાત્

અનંતાચ્છુદ્ધવિદ્યાયાઃ પરસ્તાચ્ચ મહેશ્વરાત્

સર્વવિદ્યેશ્વરાધીશાન્ન પરાચ્ચ સદાશિવાત્

સર્વમંત્રતનોર્દેવાચ્છક્તિત્રયસમન્વિતાત્

પઞ્ચવક્ત્રાદ્દશભુજાત્સાક્ષાત્સકલનિષ્કલાત્

તસ્માદપિ પરાદ્બિંદોરર્ધેદોશ્ચ તતઃ પરાત્

તતઃ પરાન્નિશાધીશાન્નાદાખ્યાચ્ચ તતઃ પરાત્

તતઃ પરાત્સુષુમ્નેશાદ્બ્રહ્મરંધ્રેશ્વરાદપિ

તતઃ પરસ્માચ્છક્તેશ્ચ પરસ્તાચ્છિવતત્ત્વતઃ

પરમં કારણં સાક્ષાત્સ્વયં નિષ્કારણં શિવમ્

કારણાનાં ચ ધાતારં ધ્યાતારાં ધ્યેયમવ્યયમ્

પરમાકાશમધ્યસ્થં પરમાત્મોપરિ સ્થિતં

સર્વૈશ્વર્યેણ સંપન્નં સર્વેશ્વરમનીશ્વરમ્

ઐશ્વર્યાચ્ચાપિ માયેયાદશુદ્ધાન્માનુષાદિકાત્

અપરાચ્ચ પરાત્ત્યાજ્યાદધિશુદ્ધાધ્વગોચરાત્

તત્પરાચ્છુદ્ધવિદ્યાદ્યાદુન્મનાંતાત્પરાત્પરાત્

પરમં પરમૈશ્વર્યમુન્મનાદ્યમનાદિ ચ

અપારમપરાધીનં નિરસ્તાતિશયં સ્થિરમ્

ઇત્થમર્થૈર્દશવિધૈરિયમાથર્વણી શ્રુતિઃ

યસ્માદ્ગરીયસી તસ્માદ્વિશ્વં વ્યાપ્તમથર્વણાત્

ઋગ્વેદઃ પુનરાહેદં જાગ્રદ્રૂપં મયોચ્યતે

યેનાહમાત્મતત્ત્વસ્ય નિત્યમસ્મ્યભિધાયકઃ

યજુર્વેદો ઽવદત્તદ્વત્સ્વપ્નાવસ્થા મયોચ્યતે

ભોગ્યાત્મના પરિણતા વિદ્યાવેદ્યા યતો મયિ

સામ ચાહ સુષુપ્ત્યાખ્યમેવં સર્વં મયોચ્યતે

મમાર્થેન શિવેનેદં તામસેનાભિધીયતે

અથર્વાહ તુરાયાખ્યં તુરીયાતીતમેવ ચ

મયાભિધીયતે તસ્માદધ્વાતીતપદોસ્મ્યહમ્

અધ્વાત્મકં તુ ત્રિતયં શિવવિદ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્

તત્ત્રૈગુણ્યં ત્રયીસાધ્યં સંશોધ્યં ચ પદૈષિણા

અધ્વાતીતં તુરીયાખ્યં નિર્વાણં પરમં પદમ્

તદતીતં ચ નૈર્ગુણ્યાદધ્વનોસ્ય વિશોધકમ્

દ્વયોઃ પ્રમાપકો નાદો નદાંતશ્ચ મદાત્મકઃ

તસ્માન્મમાર્થસ્વાતંત્ર્યાત્પ્રધાનઃ પરમેશ્વરઃ

યદસ્તિ વસ્તુ તત્સર્વં ગુણપ્રધાન્યયોગતઃ

સમસ્તં વ્યસ્તમપિ ચ પ્રણવાર્થં પ્રચક્ષતે

સવાર્થવાચકં તસ્માદેકં બ્રહ્મૈતદક્ષરમ્

તેનોમિતિ જગત્કૃત્સ્નં કુરુતે પ્રથમં શિવઃ

શિવો હિ પ્રણવો હ્યેષ પ્રણવો હિ શિવઃ સ્મૃતઃ

વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યંતં વિદ્યતે યતઃ

ચિંતયા રહિતો રુદ્રો વાચોયન્મનસા સહ

અપ્રાપ્ય તન્નિવર્તંતે વાચ્યસ્ત્વેકાક્ષરેણ સઃ

એકાક્ષરાદકારાખ્યાદાત્મા બ્રહ્માભિધીયતે

એકાક્ષરાદુકારાખ્યાદ્દ્વિધા વિષ્ણુરુદીર્યતે

એકાક્ષરાન્મકારાખ્યાચ્છિવો રુદ્ર ઉદાહૃતઃ

દક્ષિણાંગાન્મહેશસ્ય જાતો બ્રહ્માત્મસંજ્ઞિકઃ

વામાંગાદભવદ્વિષ્ણુસ્તતો વિદ્યેતિ સંજ્ઞિતઃ

હૃદયાન્નીલરુદ્રો ભૂચ્છિવસ્ય શિવસંજ્ઞિકઃ

સૃષ્ટેઃ પ્રવર્તકો બ્રહ્મા સ્થિતેર્વિષ્ણુર્વિમોહકઃ

સંહારસ્ય તથા રુદ્રસ્તયોર્નિત્યં નિયામકઃ

તસ્માત્ત્રયસ્તે કથ્યંતે જગતઃ કારણાનિ ચ

કારણત્રયહેતુશ્ચ શિવઃ પરમકારણમ્

અર્થમેતમવિજ્ઞાય રજસા બદ્ધવૈરયોઃ

યુવયોઃ પ્રતિબોધાય મધ્યે લિંગમુપસ્થિતમ્

એવમોમિતિ માં પ્રાહુર્યદિહોક્તમથર્વણા

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ શાખાશ્ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ

વેદેષ્વેવં સ્વયં વક્ત્રૈર્વ્યક્તમિત્યવદત્સ્વપિ

સ્વપ્નાનુભૂતમિવ તત્તાભ્યાં નાધ્યવસીયતે

તયોસ્તત્ર પ્રબોધાય તમોપનયનાય ચ

લિંગેપિ મુદ્રિતં સર્વં યથા વેદૈરુદાહૃતમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા મુદ્રિતં લિંગે પ્રસાદાલ્લિંગિનસ્તદા

પ્રશાંતમનસૌ દેવૌ પ્રબુદ્ધૌ સંબભૂવતુઃ

ઉત્પત્તિં વિલયં ચૈવ યથાત્મ્યં ચ ષડધ્વનામ્

તતઃ પરતરં ધામ ધામવંતં ચ પૂરુષમ્

નિરુત્તરતરં બ્રહ્મ નિષ્કલં શિવમીશ્વરમ્

પશુપાશમયસ્યાસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સદા પતિમ્

અકુતોભયમત્યંતમવૃદ્ધિક્ષયમવ્યયમ્

વાહ્યમાભ્યંતરં વ્યાપ્તં વાહ્યાભ્યંતરવર્જિતમ્

નિરસ્તાતિશયં શશ્વદ્વિશ્વલોકવિલક્ષણમ્

અલક્ષણમનિર્દેશ્યમવાઙ્મનસગોચરમ્

પ્રકાશૈકરસં શાંતં પ્રસન્નં સતતોદિતમ્

સર્વકલ્યાણનિલયં શક્ત્યા તાદૃશયાન્વિતમ્

જ્ઞાત્વા દેવં વિરૂપાક્ષં બ્રહ્મનારાયણૌ તદા

રચયિત્વાંજલિં મૂર્ધ્નિ ભીતૌ તૌ વાચમૂચતુઃ

બ્રહ્મોવાચ
અજ્ઞો વાહમભિજ્ઞો વા ત્વયાદૌ દેવ નિર્મિતઃ

ઈદૃશીં ભ્રાંતિમાપન્ન ઇતિ કો ઽત્રાપરાધ્યતિ

આસ્તાં મમેદમજ્ઞાનં ત્વયિ સન્નિહતે પ્રભો

નિર્ભયઃ કો ઽભિભાષેત કૃત્યં સ્વસ્ય પરસ્ય વા

આવયોર્દેવદેવસ્ય વિવાદો ઽપિ હિ શોભનઃ

પાદપ્રણામફલદો નાથસ્ય ભવતો યતઃ

વિષ્ણુરુવાચ
સ્તોતું દેવ ન વાગસ્તિ મહિમ્નઃ સદૃશી તવ

પ્રભોરગ્રે વિધેયાનાં તૂષ્ણીંભાવો વ્યતિક્રમઃ

કિમત્ર સંઘટેત્કૃત્યમિત્યેવાવસરોચિતમ્

અજાનન્નપિ યત્કિંચિત્પ્રલપ્ય ત્વાં નતો ઽસ્મ્યહમ્

કારણત્વં ત્વયા દત્તં વિસ્મૃતં તવ માયયા

મોહિતો ઽહંકૃતશ્ચાપિ પુનરેવાસ્મિ શાસિતઃ

વિજ્ઞાપિતૈઃ કિં બહુભિર્ભીતોસ્મિ ભૃશમીશ્વર

યતો ઽહમપરિચ્છેદ્યં ત્વાં પરિચ્છેત્તુમુદ્યતઃ

ત્વામુશંતિ મહાદેવં ભીતાનામાર્તિનાશનમ્

અતો વ્યતિક્રમં મે ઽદ્ય ક્ષંતુમર્હસિ શંકર

ઇતિ વિજ્ઞાપિતસ્તાભ્યામીશ્વરાભ્યાં મહેશ્વરઃ

પ્રીતો ઽનુગૃહ્ય તૌ દેવૌ સ્મિતપૂર્વમભાષત

ઈશ્વર ઉવાચ
વત્સવત્સ વિધે વિષ્ણો માયયા મમ મોહિતૌ

યુવાં પ્રભુત્વે ઽહંકૃત્ય બુદ્ધવૈરો પરસ્પરમ્

વિવાદં યુદ્ધપર્યંતં કૃત્વા નોપરતૌ કિલ

તતશ્ચ્છિન્ના પ્રજાસૃષ્ટિર્જગત્કારણભૂતયોઃ

અજ્ઞાનમાનપ્રભવાદ્વૈમત્યાદ્યુવયોરપિ

તન્નિવર્તયિતું યુષ્મદ્દર્પમોહૌ મયૈવ તુ

એવં નિવારિતાવદ્યલિંગાવિર્ભાવલીલયા

તસ્માદ્ભૂયો વિવાદં ચ વ્રીડાં ચોત્સૃજ્ય કૃત્સ્નશઃ

યથાસ્વં કર્મ કુર્યાતાં ભવંતૌ વીતમત્સરૌ

પુરા મમાજ્ઞયા સાર્ધં સમસ્તજ્ઞાનસંહિતાઃ

યુવાભ્યાં હિ મયા દત્તા કારણત્વપ્રસિદ્ધયે

મંત્રરત્નં ચ સૂત્રાખ્યં પઞ્ચાક્ષરમયં પરમ્

મયોપદિષ્ટં સર્વં તદ્યુવયોરદ્ય વિસ્મૃતમ્

દદામિ ચ પુનઃ સર્વં યથાપૂર્વં મમાજ્ઞયા

યતો વિના યુવાં તેન ન ક્ષમૌ સૃષ્ટિરક્ષણે

એવમુક્ત્વા મહાદેવો નારાયણપિતામહૌ

મંત્રરાજં દદૌ તાભ્યાં જ્ઞાનસંહિતયા સહ

તૌ લબ્ધ્વા મહતીં દિવ્યામાજ્ઞાં માહેશ્વરીં પરામ્

મહાર્થં મંત્રરત્નં ચ તથૈવ સકલાઃ કલાઃ

દંડવત્પ્રણતિં કૃત્વા દેવદેવસ્ય પાદયોઃ

અતિષ્ઠતાં વીતભયાવાનંદાસ્તિમિતૌ તદા

એતસ્મિન્નંતરે ચિત્રમિંદ્રજાલવદૈશ્વરમ્

લિંગં ક્વાપિ તિરોભૂતં ન તાભ્યામુપલભ્યતે

તતો વિલપ્ય હાહેતિ સદ્યઃપ્રણયભંગતઃ

કિમસત્યમિદં વૃત્તમિતિ ચોક્ત્વા પરસ્પરમ્

અચિંત્યવૈભવં શંભોર્વિચિંત્ય ચ ગતવ્યથૌ

અભ્યુપેત્ય પરાં મૈત્રીમાલિંગ્ય ચ પરસ્પરમ્

જગદ્વ્યાપારમુદ્દિશ્ય જગ્મતુર્દેવપુંગવૌ

તતઃ પ્રભૃતિ શક્રાદ્યાઃ સર્વ એવ સુરાસુરાઃ

ઋષયશ્ચ નરા નાગા નાર્યશ્ચાપિ વિધાનતઃ

લિંગપ્રતિષ્ઠા કુર્વંતિ લિંગે તં પૂજયંતિ ચ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે હરિવિધિમોહનિવારણં નામ પઞ્ચત્રિંશો ઽધ્યાયઃ