શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.22

ઉપમન્યુરુવાચ
ન્યાસસ્તુ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્થિત્યુત્પત્તિલયક્રમાત્ ॥
સ્થિતિર્ન્યાસો ગૃહસ્થાનામુત્પત્તિર્બ્રહ્મચારિણામ્

યતીનાં સંહૃતિન્યાસો વનસ્થાનાં તથૈવ ચ ॥
સ એવ ભર્તૃહીનાયાઃ કુટુંબિન્યાઃ સ્થિતિર્ભવેત્

કન્યાયાઃ પુનરુત્પત્તિં વક્ષ્યે ન્યાસસ્ય લક્ષણમ્ ॥
અંગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાંતં સ્થિતિન્યાસ ઉદાહૃતઃ

દક્ષિણાંગુષ્ઠમારભ્ય વામાંગુષ્ઠાન્તમેવ ચ ॥
ઉત્પત્તિન્યાસ આખ્યાતો વિપરીતસ્તુ સંહૃતિઃ

સબિંદુકાન્નકારાદીન્વર્ણાન્ન્યસ્યેદનુક્રમાત્ ॥
અંગુલીષુ શિવં ન્યસ્યેત્તલયોરપ્યનામયોઃ

અસ્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા દશદિક્ષ્વસ્ત્રમંત્રતઃ ॥
નિવૃત્ત્યાદિકલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચભૂતસ્વરૂપિણીઃ

પઞ્ચભૂતાધિપૈસ્સાર્ધં તતચ્ચિહ્નસમન્વિતાઃ ॥
હૃત્કણ્ટતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમાશ્રયાઃ

તદ્તદ્બીજેન સંગ્રંથીસ્તદ્તદ્બીજેષુ ભાવયેત્ ॥
તાસાં વિશોધનાર્થાય વિદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

નિરુદ્ધ્વા પ્રાણવાયું ચ ગુણસંખ્યાનુસારતઃ ॥
ભૂતગ્રંથિં તતશ્છિદ્યાદસ્ત્રેણૈવાસ્ત્રમુદ્રયા

નાડ્યા સુષુમ્નયાત્માનં પ્રેરિતં પ્રાણવાયુના ॥
નિર્ગતં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ યોજયેચ્છિવતેજસા

વિશોષ્ય વાયુના પશ્ચાદ્દેહં કાલાગ્નિના દહેત્ ॥
તતશ્ચોપરિભાવેન કલાસ્સંહૃત્ય વાયુના

દેહં સંહૃત્ય વૈ દગ્ધં કલાસ્સ્પૃષ્ટ્વા સહાબ્ધિના ॥
પ્લાવયિત્વામૃતૈર્દેહં યથાસ્થાનં નિવેશયેત્

અથ સંહૃત્ય વૈ દગ્ધઃ કલાસર્ગં વિનૈવ તુ ॥
અમૃતપ્લાવનં કુર્યાદ્ભસ્મીભૂતસ્ય વૈ તતઃ

તતો વિદ્યામયે તસ્મિન્દેહે દીપશિખાકૃતિમ્ ॥
શિવાન્નિર્ગતમાત્માનં બ્રહ્મરંધ્રેણ યોજયેત્

દેહસ્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટં તં ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે ॥
પુનશ્ચામૃતવર્ષેણ સિંચેદ્વિદ્યામયં વપુઃ

તતઃ કુર્યાત્કરન્યાસં કરશોધનપૂર્વકમ્ ॥
દેહન્યાસં તતઃ પશ્ચાન્મહત્યા મુદ્રયા ચરેત્

અંગન્યાસં તતઃ કૃત્વા શિવોક્તેન તુ વર્ત્મના ॥
વર્ણન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્ધસ્તપાદાદિસંધિષુ

ષડંગાનિ તતો ન્યસ્ય જાતિષટ્કયુતાનિ ચ ॥
દિગ્બંધમાચરેત્પશ્ચાદાગ્નેયાદિ યથાક્રમમ્

યદ્વા મૂર્ધાદિપઞ્ચાંગં ન્યાસમેવ સમાચરેત્ ॥
તથા ષડંગન્યાસં ચ ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં વિના

એવં સમાસરૂપેણ કૃત્વા દેહાત્મશોધનમ્ ॥
શિવભાવમુપાગમ્ય પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

અથ યસ્યાસ્ત્યવસરો નાસ્તિ વા મતિવિભ્રમઃ ॥
સ વિસ્તીર્ણેન કલ્પેન ન્યાસકર્મ સમાચરેત્

તત્રાદ્યો માતૃકાન્યાસો બ્રહ્મન્યાસસ્તતઃ પરઃ ॥
તૃતીયઃ પ્રણવન્યાસો હંસન્યાસસ્તદુત્તરઃ

પઞ્ચમઃ કથ્યતે સદ્ભિર્ન્યાસઃ પઞ્ચાક્ષરાત્મકઃ ॥
એતેષ્વેકમનેકં વા કુર્યાત્પૂજાદિ કર્મસુ

અકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય આકારં ચ લલાટકે ॥
ઇં ઈં ચ નેત્રયોસ્તદ્વતું ઊં શ્રવણયોસ્તથા

ઋં ઃં કપોલયોશ્ચૈવ ળં ૡં નાસાપુટદ્વયે ॥
એમેમોષ્ઠદ્વયોરોમૌં દંતપંક્તિદ્વયોઃ ક્રમાત્

અં જિહ્વાયામથો તાલુન્યઃ પ્રયોજ્યો યથાક્રમમ્ ॥
કવર્ગં દક્ષિણે હસ્તે ન્યસેત્પઞ્ચસુ સંધિષુ

ચવર્ગં ચ તથા વામહસ્તસંધિષુ વિન્યસેત્ ॥
ટવર્ગં ચ તવર્ગં ચ પાદયોરુભયોરપિ

પફૌ તુ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠે નાભૌ ચાપિ બભૌ તતઃ ॥
ન્યસેન્મકારં હૃદયે ત્વગાદિષુ યથાક્રમમ્

યકરાદિસકારાંતાન્ન્યસેત્સપ્તસુ ધાતુષુ ॥
હંકારં હૃદયસ્યાંતઃ ક્ષકારં ભ્રૂયુગાંતરે

એવં વર્ણાન્પ્રવિન્યસ્ય પઞ્ચાશદ્રુદ્રવર્ત્મના ॥
અંગવક્ત્રકલાભેદાત્પઞ્ચ બ્રહ્માણિ વિન્યસેત્

કરન્યાસાદ્યમપિ તૈઃ કૃત્વા વાથ ન વા ક્રમાત્ ॥
શિરોવદનહૃદ્ગુહ્યપાદેષ્વેતાનિ કલ્પયેત્

તતશ્ચોર્ધ્વાદિવક્ત્રાણિ પશ્ચિમાંતાનિ કલ્પયેત્ ॥
ઈશાનસ્ય કલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસ્વેતેષુ ચ ક્રમાત્

તતશ્ચતુર્ષુ વક્ત્રેષુ પુરુષસ્ય કલા અપિ ॥
ચતસ્રઃ પ્રણિધાતવ્યાઃ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

હૃત્કંઠાંસેષુ નાભૌ ચ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે ચ વક્ષસિ ॥
અઘોરસ્ય કલાશ્ચાષ્ટૌ પાદયોરપિ હસ્તયોઃ

પશ્ચાત્ત્રયોઃદશકલાઃ પાયુમેઢ્રોરુજાનુષુ ॥
જંઘાસ્ફિક્કટિપાર્શ્વેષુ વામદેવસ્ય ભાવયેત્

ઘ્રાણે શિરસિ બાહ્વોશ્ચ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ ॥
અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસમેવં કૃત્વાનુપૂર્વશઃ

પશ્ચાત્પ્રણવવિદ્ધીમાન્પ્રણવન્યાસમાચરેત્ ॥
બાહુદ્વયે કૂર્પરયોસ્તથા ચ મણિબન્ધયોઃ

પાર્શ્વોદરોરુજંઘેષુ પાદયોઃ પૃષ્ઠતસ્તથા ॥
ઇત્થં પ્રણવવિન્યાસં કૃત્વા ન્યાસવિચક્ષણઃ

હંસન્યાસં પ્રકુર્વીત શિવશાસ્ત્રે યથોદિતમ્ ॥
બીજં વિભજ્ય હંસસ્ય નેત્રયોર્ઘ્રાણયોરપિ

વિભજ્ય બાહુનેત્રાસ્યલલાટે ઘ્રાણયોરપિ ॥
કક્ષયોઃ સ્કન્ધયોશ્ચૈવ પાર્શ્વયોસ્તનયોસ્તથા

કઠ્યોઃ પાણ્યોર્ગુલ્ફયોશ્ચ યદ્વા પઞ્ચાંગવર્ત્મના ॥
હંસન્યાસમિમં કૃત્વા ન્યસેત્પઞ્ચાક્ષરીં તતઃ

યથા પૂર્વોક્તમાર્ગેણ શિવત્વં યેન જાયતે ॥
નાશિવઃ શિવમભ્યસ્યેન્નાશિવઃ શિવમર્ચયેત્

નાશિવસ્તુ શિવં ધ્યાયેન્નાશિવમ્પ્રાપ્નુયાચ્છિવમ્ ॥
તસ્માચ્છૈવીં તનું કૃત્વા ત્યક્ત્વા ચ પશુભાવનામ્

શિવો ઽહમિતિ સંચિન્ત્ય શૈવં કર્મ સમાચરેત્ ॥
કર્મયજ્ઞસ્તપોયજ્ઞો જપયજ્ઞસ્તદુત્તરઃ

ધ્યાનયજ્ઞો જ્ઞાનયજ્ઞઃ પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

કર્મયજ્ઞરતાઃ કેચિત્તપોયજ્ઞરતાઃ પરે ॥
જપયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તથા

જ્ઞાનયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે વિશિષ્ટાશ્ચોત્તરોત્તરમ્ ॥
ક્રમયજ્ઞો દ્વિધા પ્રોક્તઃ કામાકામવિભેદતઃ

કામાન્કામી તતો ભુક્ત્વા કામાસક્તઃ પુનર્ભવેત્ ॥
અકામે રુદ્રભવને ભોગાન્ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

તપોયજ્ઞરતો ભૂત્વા જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
તપસ્વી ચ પુનસ્તસ્મિન્ભોગાન્ ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

જપધ્યાનરતો ભૂત્વા જાયતે ભુવિ માનવઃ ॥
જપધ્યાનરતો મર્ત્યસ્તદ્વૈશિષ્ટ્યવશાદિહ

જ્ઞાનં લબ્ધ્વાચિરાદેવ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ॥
તસ્માન્મુક્તો શિવાજ્ઞપ્તઃ કર્મયજ્ઞો ઽપિ દેહિનામ્

અકામઃ કામસંયુક્તો બન્ધાયૈવ ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માત્પઞ્ચસુ યજ્ઞેષુ ધ્યાનજ્ઞાનપરો ભવેત્

ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ ॥
હિંસાદિદોષનિર્મુક્તો વિશુદ્ધશ્ચિત્તસાધનઃ

ધ્યાનયજ્ઞઃ પરસ્તસ્માદપવર્ગફલપ્રદઃ ॥
બહિઃ કર્મકરા યદ્વન્નાતીવ ફલભાગિનઃ

દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ ॥
ધ્યાનિનાં હિ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્

યથેહ કર્મણાં સ્થૂલં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્ ॥
ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તસ્માદ્દેવાન્પાષાણમૃણ્મયાન્

નાત્યંતં પ્રતિપદ્યંતે શિવયાથાત્મ્યવેદનાત્ ॥
આત્મસ્થં યઃ શિવં ત્યક્ત્વા બહિરભ્યર્ચયેન્નરઃ

હસ્તસ્થં ફલમુત્સૃજ્ય લિહેત્કૂર્પરમાત્મનઃ ॥
જ્ઞાનાદ્ધ્યાનં ભવેદ્ધ્યાનાજ્જ્ઞાનં ભૂયઃ પ્રવર્તતે

તદુભાભ્યાં ભવેન્મુક્તિસ્તસ્માદ્ધ્યાનરતો ભવેત્ ॥
દ્વાદશાન્તે તથા મૂર્ધ્નિ લલાટે ભ્રૂયુગાન્તરે

નાસાગ્રે વા તથાસ્યે વા કન્ધરે હૃદયે તથા ॥
નાભૌ વા શાશ્વતસ્થાને શ્રદ્ધાવિદ્ધેન ચેતસા

બહિર્યાગોપચારેણ દેવં દેવીં ચ પૂજયેત્ ॥
અથવા પૂજયેન્નિત્યં લિંગે વા કૃતકેપિ વા

વહ્નૌ વા સ્થણ્ડિલે વાથ ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ ॥
અથવાંતર્બહિશ્ચૈવ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ ॥
અંતર્યાગરતઃ પૂજાં બહિઃ કુર્વીત વા ન વા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે શિવશાસ્ત્રોક્તનિત્યનૈમિત્તિકકર્મવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ