શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.19-2

ઋષય ઊચુઃ
કથં દક્ષસ્ય ધર્માર્થં પ્રવૃત્તસ્ય દુરાત્મનઃ

મહેશઃ કૃતવાન્ વિઘ્નમેતદિચ્છામ વેદિતુમ્

વાયુરુવાચ
વિશ્વસ્ય જગતો માતુરપિ દેવ્યાસ્તપોબલાત્

પિતૃભાવમુપાગમ્ય મુદિતે હિમવદ્ગિરૌ

દેવે ઽપિ તત્કૃતોદ્વાહે હિમવચ્છિખરાલયે

સંકીડતિ તયા સાર્ધં કાલે બહુતરે ગતે

વૈવસ્વતે ઽંતરે પ્રાપ્તે દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ સ્વયમ્

અશ્વમેધેન યજ્ઞેન યક્ષ્યમાણો ઽન્વપદ્યત

તતો હિમવતઃ પૃષ્ઠે દક્ષો વૈ યજ્ઞમાહરત્

ગંગાદ્વારે શુભે દેશે ઋષિસિદ્ધનિષેવિતે

તસ્ય તસ્મિન્મખેદેવાઃ સર્વે શક્ર પુરોગમાઃ

ગમનાય સમાગમ્ય બુદ્ધિમાપેદિરે તદા

આદિત્યા વસવો રુદ્રાસ્સાધ્યાસ્સહ મરુદ્ગણૈઃ

ઊષ્મપાઃ સોમપાશ્ચૈવ આજ્યપા ધૂમપાસ્તથા

અશ્વિનૌ પિતરશ્ચૈવ તથા ચાન્યે મહર્ષયઃ

વિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વે સ્વાગતા યજ્ઞભાગિનઃ

દૃષ્ટ્વા દેવકુલં સર્વમીશ્વરેણ વિનાગતમ્

દધીચો મન્યુનાવિષ્ટો દક્ષમેવમભાષત

દધીચ ઉવાચ
અપ્રપૂજ્યે ચૈવ પૂજા પૂજ્યાનાં ચાપ્ય પૂજને

નરઃ પાપમવાપ્નોતિ મહદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ

અસતાં સંમતિર્યત્ર સતામવમતિસ્તથા

દંડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ દારુણઃ

એવમુક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્દક્ષમભાષત

પૂજ્યં તુ પશુભર્તારં કસ્માન્નાર્ચયસે પ્રભુમ્

દક્ષ ઉવાચ
સંતિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દિનઃ

એકાદશાવસ્થિતા યે નાન્યં વેદ્મિ મહેશ્વરમ્

દધીચ ઉવાચ
કિમેભિરમરૈરન્યૈઃ પૂજિતૈરધ્વરે ફલમ્

રાજા ચેદધ્વરસ્યાસ્ય ન રુદ્રઃ પૂજ્યતે ત્વયા

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં સ્રષ્ટા યઃ પ્રભુરવ્યયઃ

બ્રહ્માદયઃ પિશાચાંતા યસ્ય કૈંકર્યવાદિનઃ

પ્રકૃતીનાં પરશ્ચૈવ પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ

ચિંત્યતે યોગવિદ્વદ્ભિ ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ હ્યસચ્ચ સદસચ્ચ યત્

અનાદિમધ્યનિધનમપ્રતર્ક્યં સનાતનમ્

યઃ સ્રષ્ટા ચૈવ સંહર્તા ભર્તા ચૈવ મહેશ્વરઃ

તસ્માદન્યં ન પશ્યામિ શંકરાત્માનમધ્વરે

દક્ષ ઉવાચ
એતન્મખેશસ્ય સુવર્ણપાત્રે હવિઃ સમસ્તં વિધિમંત્રપૂતમ્

વિષ્ણોર્નયામ્યપ્રતિમસ્ય ભાગં પ્રભોર્વિભજ્યાવહનીયમદ્ય

દધીચ ઉવાચ
યસ્માન્નારાધિતો રુદ્રસ્સર્વદેવેશ્વરેશ્વરઃ

તસ્માદ્દક્ષ તવાશેષો યજ્ઞો ઽયં ન ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા વચનં ક્રુદ્ધો દધીચો મુનિસત્તમઃ

નિર્ગમ્ય ચ તતો દેશાજ્જગામ સ્વકમાશ્રમમ્

નિર્ગતે ઽપિ મુનૌ તસ્મિન્દેવા દક્ષં ન તત્યજુઃ

અવશ્યમનુભાવિત્વાદનર્થસ્ય તુ ભાવિનઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ જ્ઞાત્વૈતત્સર્વમીશ્વરાત્

દગ્ધું દક્ષાધ્વરં વિપ્રા દેવી દેવમચોદયત્

દેવ્યા સંચોદિતો દેવો દક્ષાધ્વરજિઘાંસયા

સસર્જ સહસા વીરં વીરભદ્રં ગણેશ્વરમ્

સહસ્રવદનં દેવં સહસ્રકમલેક્ષણમ્

સહસ્રમુદ્ગરધરં સહસ્રશરપાણિકમ્

શૂલટંકગદાહસ્તં દીપ્તકાર્મુકધારિણમ્

ચક્રવજ્રધરં ઘોરં ચંદ્રાર્ધકૃતશેખરમ્

કુલિશોદ્યોતિતકરં તડિજ્જ્વલિતમૂર્ધજમ્

દંષ્ટ્રાકરાલં બિભ્રાણં મહાવક્ત્રં મહોદરમ્

વિદ્યુજ્જિહ્વં પ્રલંબોષ્ઠં મેઘસાગરનિઃસ્વનમ્

વસાનં ચર્મ વૈયાઘ્રં મહદ્રુધિરનિસ્રવમ્

ગણ્ડદ્વિતયસંસૃષ્ટમણ્ડલીકૃતકુણ્ડલમ્

વરામરશિરોમાલાવલીકલિતશેખરમ્

રણન્નૂપુરકેયૂરમહાકનકભૂષિતમ્

રત્નસંચયસંદીપ્તં તારહારાવૃતોરસમ્

મહાશરભશાર્દૂલસિંહૈઃ સદૃશવિક્રમમ્

પ્રશસ્તમત્તમાતંગસમાનગમનાલસમ્

શંખચામરકુંદેન્દુમૃણાલસદૃશપ્રભમ્

સતુષારમિવાદ્રીન્દ્રં સાક્ષાજ્જંગમતાં ગતમ્

જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તં દીપ્તમૌક્તિકભૂષણમ્

તેજસા ચૈવ દીવ્યંતં યુગાંત ઇવ પાવકમ્

સ જાનુભ્યાં મહીં ગત્વા પ્રણતઃ પ્રાંજલિસ્તતઃ

પાર્શ્વતો દેવદેવસ્ય પર્યતિષ્ઠદ્ગણેશ્વરઃ

મન્યુના ચાસૃજદ્ભદ્રાં ભદ્રકાલીં મહેશ્વરીમ્

આત્મનઃ કર્મસાક્ષિત્વે તેન ગંતું સહૈવ તુ

તં દૃષ્ટ્વાવસ્થિતં વીરભદ્રં કાલાગ્નિસન્નિભમ્

ભદ્રયા સહિતં પ્રાહ ભદ્રમસ્ત્વિતિ શંકરઃ

સ ચ વિજ્ઞાપયામાસ સહ દેવ્યા મહેશ્વરમ્

આજ્ઞાપય મહાદેવ કિં કાર્યં કરવાણ્યહમ્

તતસ્ત્રિપુરહા પ્રાહ હૈમવત્યાઃ પ્રિયેચ્છયા

વીરભદ્રં મહાબાહું વાચા વિપુલનાદયા

દેવદેવ ઉવાચ
પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય યજ્ઞં સદ્યો વિનાશય

ભદ્રકાલ્યા સહાસિ ત્વમેતત્કૃત્યં ગણેશ્વર

અહમપ્યનયા સાર્ધં રૈભ્યાશ્રમસપીપતઃ

સ્થિત્વા વીક્ષે ગણેશાન વિક્રમં તવ દુઃસહમ્

વૃક્ષા કનખલે યે તુ ગંગાદ્વારસમીપગાઃ

સુવર્ણશૃંગસ્ય ગિરેર્મેરુમંદરસંનિભાઃ

તસ્મિન્પ્રદેશે દક્ષસ્ય યુજ્ઞઃ સંપ્રતિ વર્તતે

સહસા તસ્ય યજ્ઞસ્ય વિઘાતં કુરુ મા ચિરમ્

ઇત્યુક્તે સતિ દેવેન દેવી હિમગિરીન્દ્રજા

ભદ્રં ભદ્રં ચ સંપ્રેક્ષ્ય વત્સં ધેનુરિવૌરસમ્

આલિંગ્ય ચ સમાઘ્રાય મૂર્ધ્નિ ષડ્વદનં યથા

સસ્મિતા વચનં પ્રાહ મધુરં મધુરં સ્વયમ્

દેવ્યુવાચ
વત્સ ભદ્ર મહાભાગ મહાબલપરાક્રમ

મત્પ્રિયાર્થં ત્વમુત્પન્નો મમ મન્યું પ્રમાર્જક

યજ્ઞેશ્વરમનાહૂય યજ્ઞકર્મરતો ઽભવત્

દક્ષં વૈરેણ તં તસ્માદ્ભિંધિ યજ્ઞં ગણેશ્વર

યજ્ઞલક્ષ્મીમલક્ષ્મીં ત્વં ભદ્ર કૃત્વા મમાજ્ઞયા

યજમાનં ચ તં હત્વા વત્સ હિંસય ભદ્રયા

અશેષામિવ તામાજ્ઞાં શિવયોશ્ચિત્રકૃત્યયોઃ

મૂર્ધ્નિ કૃત્વા નમસ્કૃત્ય ભદ્રો ગંતું પ્રચક્રમે

અથૈષ ભગવાન્ક્રુદ્ધઃ પ્રેતાવાસકૃતાલયઃ

વીરભદ્રો મહાદેવો દેવ્યા મન્યુપ્રમાર્જકઃ

સસર્જ રોમકૂપેભ્યો રોમજાખ્યાન્ગણેશ્વરાન્

દક્ષિણાદ્ભુજદેશાત્તુ શતકોટિગવિશ્વરાન્

પાદાત્તથોરુદેશાચ્ચ પૃષ્ઠાત્પાર્શ્વાન્મુખાદ્ગલાત્

ગુહ્યાદ્ગુલ્ફાચ્છિરોમધ્યાત્કંઠાદાસ્યાત્તથોદરાત્

તદા ગણેશ્વરૈર્ભદ્રૈર્ભદ્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ

સંછાદિતમભૂત્સર્વં સાકાશવિવરં જગત્

સર્વે સહસ્રહસ્તાસ્તે સહસ્રાયુધપાણયઃ

રુદ્રસ્યાનુચરાસ્સર્વે સર્વે રુદ્રસમપ્રભાઃ

શૂલશક્તિગદાહસ્તાષ્ટંકોપલશિલાધરાઃ

કાલાગ્નિરુદ્રસદૃશાસ્ત્રિનેત્રાશ્ચ જટાધરાઃ

નિપેતુર્ભૃશમાકાશે શતશસ્સિંહવાહનાઃ

વિનેદુશ્ચ મહાનાદાઞ્જલદા ઇવ ભદ્રજાઃ

તૈર્ભદ્રૈર્ભગવાન્મદ્રસ્તથા પરિવૃતો બભૌ

કાલાનલશતૈર્યુક્તો યથાંતે કાલભૈરવઃ

તેષાં મધ્યે સમારુહ્ય વૃષેંદ્રં વૃષભધ્વજઃ

જગામ ભગવાન્ભદ્રશ્શુભમભ્રં યથા ભવઃ

તસ્મિન્વૃષભમારૂઢે ભદ્રે તુ ભસિતપ્રભઃ

બભાર મૌક્તિકં છત્રં ગૃહીતસિતચામરઃ

સ તદા શુશુભે પાર્શ્વે ભદ્રસ્ય ભસિતપ્રભઃ

ભગવાનિવ શૈલેન્દ્રઃ પાર્શ્વે વિશ્વજગદ્ગુરોઃ

સો ઽપિ તેન બભૌ ભદ્રઃ શ્વેતચામરપાણિના

બાલસોમેન સૌમ્યેન યથા શૂલવરાયુધઃ

દધ્મૌ શંખં સિતં ભદ્રં ભદ્રસ્ય પુરતઃ શુભમ્

ભાનુકંપો મહાતેજા હેમરત્નૈરલંકૃતઃ

દેવદુંદુભયો નેદુર્દિવ્યસંકુલનિઃસ્વનાઃ

વવૃષુશ્શતશો મૂર્ધ્નિ પુષ્પવર્ષં બલાહકાઃ

ફુલ્લાનાં મધુગર્ભાણાં પુષ્પાણાં ગંધબંધવઃ

માર્ગાનુકૂલસંવાહા વબુશ્ચ પથિ મારુતાઃ

તતો ગણેશ્વરાઃ સર્વે મત્તા યુદ્ધબલોદ્ધતાઃ

નનૃતુર્મુમુદુર્૧ એદુર્જહસુર્જગદુર્જગુઃ

તદા ભદ્રગણાંતઃસ્થો બભૌ ભદ્રઃ સ ભદ્રયા

યથા રુદ્રગણાંતઃ સ્થસ્ત્ર્યમ્બકોંબિકયા સહ

તત્ક્ષણાદેવ દક્ષસ્ય યજ્ઞવાટં રણ્મયમ્

પ્રવિવેશ મહાબાહુર્વીરભદ્રો મહાનુગઃ

તતસ્તુ દક્ષપ્રતિપાદિતસ્ય ક્રતુપ્રધાનસ્ય ગણપ્રધાનઃ

પ્રયોગભૂમિં પ્રવિવેશ ભદ્રો રુદ્રો યથાંતે ભુવનં દિધક્ષુઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે વીરભદ્રોત્પત્તિવર્ણનં નામૈકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ