શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.17-2

વાયુરુવાચ
એવં લબ્ધ્વા પરાં શક્તિમીશ્વરાદેવ શાશ્વતીમ્ ॥
મૈથુનપ્રભવાં સૃષ્ટિં કર્તૃકામઃ પ્રજાપતિઃ

સ્વયમપ્યદ્ભુતો નારી ચાર્ધેન પુરુષો ઽભવત્ ॥
યાર્ધેન નારી સા તસ્માચ્છતરૂપા વ્યજાયત

વિરાજમસૃજદ્બ્રહ્મા સો ઽર્ધન પુરુષો ઽભવત્ ॥
સ વૈ સ્વાયંભુવઃ પૂર્વં પુરુષો મનુરુચ્યતે

સા દેવી શતરૂપા તુ તપઃ કૃત્વા સુદુશ્ચરમ્ ॥
ભર્તારં દીપ્તયશસં મનુમેવાન્વપદ્યત

તસ્માત્તુ શતરૂપા સા પુત્રદ્વયમસૂયત ॥
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરૌ

કન્યે દ્વે ચ મહાભાગે યાભ્યાં જાતાસ્ત્વિમાઃ પ્રજાઃ ॥
આકૂતિરેકા વિજ્ઞેયા પ્રસૂતિરપરા સ્મૃતા

સ્વાયંભુવઃ પ્રસૂતિં ચ દદૌ દક્ષાય તાં પ્રભુઃ ॥
રુચેઃ પ્રજાપતિશ્ચૈવ ચાકૂતિં સમપાદયત્

આકૂત્યાં મિથુનં જજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્ ॥
યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચૈવ યાભ્યાં સંવર્તિતં જગત્

સ્વાયંભુવસુતાયાં તુ પ્રસૂત્યાં લોકમાતરઃ

ચતસ્રો વિંશતિઃ કન્યા દક્ષસ્ત્વજનયત્પ્રભુઃ

શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિઃ પુષ્ટિસ્તુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા ॥
બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાંતિસ્સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી

પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ ॥
તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ

ખ્યાતિઃ સત્યર્થસંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા ॥
સન્નતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા

ભૃગુશ્શર્વો મરીચિશ્ચ અંગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥
પુલસ્ત્યો ઽત્રિર્વિશિષ્ઠશ્ચ પાવકઃ પિતરસ્તથા

ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યામુનયો મુનિસત્તમાઃ ॥
કામાદ્યાસ્તુ યશોંતા યે તે ત્રયોદશ સૂનવઃ

ધર્મસ્ય જજ્ઞિરે તાસ્તુ શ્રદ્ધાદ્યાસ્સુસુખોત્તરાઃ ॥
દુઃખોત્તરાશ્ચ હિંસાયામધર્મસ્ય ચ સંતતૌ

નિકૃત્યાદય ઉત્પન્નાઃપુત્રાશ્ચ ધર્મલક્ષણાઃ ॥
નૈષાં ભાર્યાશ્ચ પુત્રા વા સર્વે ત્વનિયમાઃ સ્મૃતાઃ

સ એષ તામસસ્સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયામકઃ ॥
યા સા દક્ષસ્ય દુહિતા રુદ્રસ્ય દયિતા સતી

ભર્તૃનિન્દાપ્રસંગેન ત્યક્ત્વા દાક્ષાયિણીં તનુમ્ ॥
દક્ષં ચ દક્ષભાર્યાં ચ વિનિંદ્ય સહ બન્ધુભિઃ

સા મેનાયામાવિરભૂત્પુત્રી હિમવતો ગિરેઃ ॥
રુદ્રસ્તુ તાં સતીં દૃષ્ટ્વા રુદ્રાંસ્ત્વાત્મસમપ્રભાન્

યથાસૃજદસંખ્યાતાંસ્તથા કથિતમેવ ચ ॥
ભૃગોઃ ખ્યાત્યાં સમુત્પન્ના લક્ષ્મીર્નારાયણપ્રિયા

દેવૌ ધાતૃવિધાતારૌ મન્વંતરવિધારિણૌ ॥
તયોર્વૈ પુત્રપૌત્રાદ્યાશ્શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

સ્વાયંભુવે ઽંતરે નીતાઃ સર્વે તે ભાર્ગવા મતાઃ ॥
મરીચેરપિ સંભૂતિઃ પૌર્ણમાસમસૂયત

કન્યાચતુષ્ટયં ચૈવ મહીયાંસસ્તદન્વયાઃ ॥
યેષાં વંશે સમુત્પન્નો બહુપુત્રસ્ય કશ્યપઃ

સ્મૃતિશ્ચાંગિરસઃ પત્ની જનયામાસ વૈ સુતૌ ॥
આગ્નીધ્રં શરભઞ્ચૈવ તથા કન્યાચતુષ્ટયમ્

તદીયાઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ યેતીતાસ્તે સહસ્રશઃ ॥
પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્યાયાં દન્તોગ્નિરભવત્સુતઃ ॥
પૂર્વજન્મનિ યોગસ્ત્યસ્સ્મૃતઃ સ્વાયંભુવે ઽંતરે

તત્સંતતીયા બહવઃ પૌલસ્ત્યા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ॥
ક્ષમા તુ સુષુવે પુત્રાન્પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ

કર્દમશ્ચ સુરિશ્ચૈવ સહિષ્ણુશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ॥
ત્રેતાગ્નિવર્ચસસ્સર્વે યેષાં વંશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

ક્રતોઃ ક્રતુસમાન્ભાર્યા સન્નતિસ્સુષુવે સુતાન્ ॥
નૈષાં ભાર્યાશ્ચ પુત્રાશ્ચ સર્વે તે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ

ષષ્ટિસ્તાનિ સહસ્રાણિ વાલખિલ્યા ઇતિ સ્મૃતાઃ ॥
અનૂરોરગ્રતો યાંતિ પરિવાર્ય દિવાકરમ્

અત્રેર્ભાર્યાનુસૂયા ચ પઞ્ચાત્રેયાનસૂયત ॥
કન્યકાં ચ શ્રુતિં નામ માતા શંખપદસ્ય ચ

સત્યનેત્રશ્ચ હવ્યશ્ચ આપોમૂર્તિશ્શનૈશ્ચરઃ ॥
સોમશ્ચ પઞ્ચમસ્ત્વેતે પઞ્ચાત્રેયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ હ્યાત્રેયાણાં મહાત્મનામ્ ॥
સ્વાયંભુવે ઽંતરે ઽતીતાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

ઊર્જાયાં તુ વસિષ્ઠસ્ય પુત્રા વૈ સપ્ત જજ્ઞિરે ॥
જ્યાયસી ચ સ્વસા તેષાં પુંડરીકા સુમધ્યમા

રજો ગાત્રોર્ધ્વબાહૂ ચ સવનશ્ચાનયશ્ચ યઃ ॥
સુતપાશ્શુક્ર ઇત્યેતે સપ્ત સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

ગોત્રાણિ નામભિસ્તેષાં વાસિષ્ઠાનાં મહાત્મનામ્ ॥
સ્વાયંભુવે ઽંતરે ઽતીતાન્યર્બુદાનિ શતાનિ ચ

ઇત્યેષ ઋષિસર્ગસ્તુ સાનુબંધઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
સમાસાદ્વિસ્તરાદ્વક્તુમશક્યો ઽયમિતિ દ્વિજાઃ

યો ઽસૌ રુદ્રાત્મકો બહ્નિબ્રહ્મણો માનસસ્સુતઃ ॥
સ્વાહા તસ્ય પ્રિયા લેભે પુત્રાંસ્ત્રીનમિતૌજસઃ

પાવકઃ પવમાનશ્ચ શુચિરિત્યેષ તે ત્રયઃ ॥
નિર્મંથ્યઃ પવમાનસ્સ્યાદ્વૈદ્યુતઃ પાવકસ્સ્મૃતઃ

સૂર્યે તપતિ યશ્ચાસૌ શુચિઃ સૌર ઉદાહૃતઃ ॥
હવ્યવાહઃ કવ્યવાહઃ સહરક્ષા ઇતિ ત્રયઃ

ત્રયાણાં ક્રમશઃ પુત્રા દેવપિતૃસુરાશ્ચ તે ॥
એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ ચત્વારિંશન્નવૈવ તે

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રકર્મસુ ત્રિષુ સંસ્થિતાઃ ॥
સર્વે તપસ્વિનો જ્ઞેયાઃ સર્વે વ્રતભૃતસ્તથા

સર્વે રુદ્રાત્મકશ્ચૈવ સર્વે રુદ્રપરાયણાઃ ॥
તસ્માદગ્નિમુખે યત્તદ્ધુતં સ્યાદેવ કેનચિત્

તત્સર્વં રુદ્રમુદ્દિશ્ય દત્તં સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ ॥
ઇત્યેવં નિશ્ચયોગ્નીનામનુક્રાંતો યથાતથમ્

નાતિવિસ્તરતો વિપ્રાઃ પિતૄન્વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥
યસ્માત્ષડૃતવસ્તેષાં સ્થાનં સ્થાનાભિમાનિનામ્

ઋતવઃ પિતરસ્તસ્માદિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥
યુષ્માદૃતુષુ સર્વે હિ જાયંતે સ્થાસ્નુજંગમા

તસ્માદેતે પિતર આર્તવા ઇતિ ચ શ્રુતમ્ ॥
એવં પિતૄણામેતેષામૃતુકાલાભિમાનિનામ્

આત્મૈશ્વર્યા મહાત્માનસ્તિષ્ઠંતીહાબ્ભ્રસંગમાત્ ॥
આગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

અયજ્વાનશ્ચ યજ્વાનઃ ક્રમાત્તે મૃહમેધિનઃ ॥
સ્વધાસૂત પિતૃભ્યશ્ચ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે

મેનાં ચ ધરણીં ચૈવ યાભ્યાં વિશ્વમિદં ધૃતમ્ ॥
અગ્નિષ્વાત્તસુતા મેના ધરણી બર્હિષત્સુતા

મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં ક્રૌંચમેવ ચ ॥
ગૌરીં ગંગાં ચ સુષુવે ભવાંગાશ્લેષપાવનીમ્

મેરોસ્તુ ધરણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્ ॥
મંદરં સુષુવે પુત્રં ચિત્રિસુન્દરકન્ધરમ્

સ એવ મંદરઃ શ્રીમાન્મેરુપુત્રસ્તપોબલાત્ ॥
સાક્ષાચ્છ્રીકંઠનાથસ્ય શિવસ્યાવસથં ગતઃ

સાસૂતા ધરણી ભૂયસ્ત્રિંશત્કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ ॥
વેલાં ચ નિયતિં ચૈવ તૃતીયામપિ ચાયતિમ્

આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ પત્ન્યૌ દ્વે ભૃગુપુત્રયોઃ ॥
સ્વાયંભુવે ઽંતરે પૂર્વં કથિતસ્તે તદન્વયઃ

સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિંદિતામ્ ॥
સવર્ણાં નામ સામુદ્રીં પત્નીં પ્રાચીનબર્હિષઃ

સામુદ્રી સુષુવે પુત્રાન્દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ ॥
સર્વે પ્રાચેતસા નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ

યેષાં સ્વાયંભુવે દક્ષઃ પુત્રત્વમગમત્પુરા ॥
ત્રિયમ્બકસ્ય શાપેન ચાક્ષુષસ્યાંતરે મનોઃ

ઇત્યેતે બ્રહ્મપુત્રાણાં ધર્માદીનામ્મહાત્મનામ્ ॥
નાતિસંક્ષેપતો વિપ્રા નાતિ વિસ્તરતઃ ક્રમાત્

વર્ણિતા વૈ મયા વંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ ॥
ક્રિયાવંતઃ પ્રજાવંતો મહર્ધિભિરલંકૃતાઃ

પ્રજાનાં સંનિવેશો ઽયં પ્રજાપતિસમુદ્ભવઃ ॥
ન હિ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું વર્ષકોટિશતૈરપિ

રાજ્ઞામપિ ચ યો વંશો દ્વિધા સો ઽપિ પ્રવર્તતે ॥
સૂર્યવંશસ્સોમવંશ ઇતિ પુણ્યતમઃ ક્ષિતૌ

ઇક્ષ્વાકુરમ્બરીષશ્ચ યયાતિર્નાહુષાદયઃ ॥
પુણ્યશ્લોકાઃ શ્રુતા યે ઽત્ર તે પિ તદ્વંશસંભવાઃ

અન્યે ચ રાજઋષયો નાનાવીર્યસમન્વિતા ॥
કિં તૈઃ ફલમનુત્ક્રાંતૈરુક્તપૂર્વૈઃ પુરાતનૈઃ

કિં ચેશ્વરકથા વૃત્તા યત્ર તત્રાન્યકીર્તનમ્ ॥
ન સદ્ભિઃ સંમતં મત્વા નોત્સહે બહુભાષિતુમ્

પ્રસંગાદીશ્વરસ્યૈવ પ્રભાવદ્યોતનાદપિ ॥
સર્ગાદયો ઽપિ કથિતા ઇત્યત્ર તત્પ્રવિસ્તરૈઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે સૃષ્ટિકથનં નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ