શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.18

ઉપમન્યુરુવાચ
તતઃ સ્નાનાદિકં સર્વં સમાપ્યાચાર્યચોદિતઃ

ગચ્છેદ્બદ્ધાંજલિર્ધ્યાયઞ્છિવમણ્ડલપાર્શ્વતઃ

અથ પૂજાં વિના સર્વં કૃત્વા પૂર્વદિને યથા

નેત્રબંધનપર્યંતં દર્શયેન્મણ્ડલં ગુરુઃ

બદ્ધનેત્રેણ શિષ્યેણ પુષ્પાવકિરણે કૃતે

યત્રાપતંતિ પુષ્ણાણિ તસ્ય નામા ઽસ્ય સંદિશેત્

તં ચોપનીય નિર્માલ્યમણ્ડલે ઽસ્મિન્યથા પુરા

પૂજયેદ્દેવમીશાનં જુહુયાચ્ચ શિવાનલે

શિષ્યેણ યદિ દુઃસ્વપ્નો દૃષ્ટસ્તદ્દોષશાંતયે

શતમર્ધં તદર્ધં વા જુહુયાન્મૂલવિદ્યયા

તતઃ સૂત્રં શિખાબદ્ધં લંબયિત્વા યથા પુરા

આધારપૂજાપ્રભૃતિ યન્નિવૃત્તિકલાશ્રયમ્

વાગીશ્વરીપૂજનાંતં કુર્યાદ્ધોમપુરસ્સરમ્

અથ પ્રણમ્ય વાગીશં નિવૃત્તેર્વ્યાપિકાં સતીમ્

મણ્ડલે દેવમભ્યર્ચ્ય હુત્વા ચૈવાહુતિત્રયમ્

પ્રાપયેચ્ચ શિશોઃ પ્રાપ્તિં યુગપત્સર્વયોનિષુ

સૂત્રદેહે ઽથ શિષ્યસ્ય તાડનપ્રોક્ષણાદિકમ્

કૃત્વાત્માનં સમાદાય દ્વાદશાંતે નિવેદ્ય ચ

તતો ઽપ્યાદાય મૂલેન મુદ્રયા શાસ્ત્રદૃષ્ટયા

યોજયેન્મનસાચાર્યો યુગપત્સર્વયોનિષુ

દેવાનાં જાતયશ્ચાષ્ટૌ તિરશ્ચાં પઞ્ચ જાતયઃ

જાત્યૈકયા ચ માનુષ્યા યોનયશ્ચ ચતુર્દશ

તાસુ સર્વાસુ યુગપત્પ્રવેશાય શિશોર્ધિયા

વાગીશાન્યાં યથાન્યાયં શિષ્યાત્માનં નિવેશયેત્

ગર્ભનિષ્પત્તયે દેવં સંપૂજ્ય પ્રણિપત્ય ચ

હુત્વા ચૈવ યથાન્યાયં નિષ્પન્નં તદનુસ્મરેત્

નિષ્પન્નસ્યૈવમુત્પત્તિમનુવૃત્તિં ચ કર્મણા

આર્જવં ભોગનિષ્પત્તિઃ કુર્યાત્પ્રીતિં પરાં તથા

નિષ્કૃત્યર્થં ચ જાત્યાયુર્ભોગસંસ્કારસિદ્ધયે

હુત્વાહુતિત્રયં દેવં પ્રાર્થયેદ્દેશિકોત્તમઃ

ભોક્તૃત્વવિષયાસંગમલં તત્કાયશોધનમ્

કૃત્વૈવમેવ શિષ્યસ્ય છિંદ્યાત્પાશત્રયં તતઃ

નિકૃત્યા પરિ બદ્ધસ્ય પાશસ્યાત્યંતભેદતઃ

કૃત્વા શિષ્યસ્ય ચૈતન્યં સ્વચ્છં મન્યેત કેવલમ્

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં વહ્નૌ બ્રહ્માણં પૂજયેત્તતઃ

હુત્વાહુતિત્રયં તસ્મૈ શિવાજ્ઞામનુસંદિશેત્

પિતામહ ત્વયા નાસ્ય યાતુઃ શૈવં પરં પદમ્

પ્રતિબન્ધો વિધાતવ્યઃ શૈવાજ્ઞૈષા ગરીયસી

ઇત્યાદિશ્ય તમભ્યર્ચ્ય વિસૃજ ચ વિધાનતઃ

સમભ્યર્ચ્ય મહાદેવં જુહુયાદાહુતિત્રયમ્

નિવૃત્ત્યા શુદ્ધમુદ્ધૃત્ય શિષ્યાત્માનં યથા પુરા

નિવેશ્યાત્મનિ સૂત્રે ચ વાગીશં પૂજયેત્તતઃ

હુત્વાહુતિત્રયં તસ્મૈ પ્રણમ્ય ચ વિસૃજ્ય તામ્

કુર્યાન્નિવૃત્તઃ સંધાનં પ્રતિષ્ઠાં કલયા સહ

સંધાને યુગપત્પૂજાં કૃત્વા હુત્વાહુતિત્રયમ્

શિષ્યાત્મનઃ પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રવેશં ત્વથ ભાવયેત્

તતઃ પ્રતિષ્ઠામાવાહ્ય કૃત્વાશેષં પુરોદિતમ્

તદ્વ્યાપ્તિં વ્યાપિકાં તસ્ય વાગીશાનીં ચ ભાવયેત્

પૂર્ણેદુમંડલપ્રખ્યાં કૃત્વા શેષં ચ પૂર્વવત્

વિષ્ણવે સંવિશેદાજ્ઞાં શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

વિષ્ણોર્વિસર્જનાદ્યં ચ કૃત્વા શેષં ચ વિદ્યયા

પ્રતિષ્ઠામનુસંધાય તસ્યાં ચાપિ યથા પુરા

કૃત્વાનુચિન્ત્ય તદ્વ્યાપ્તિં વાગીશાં ચ યથાક્રમમ્

દીપ્તાગ્નૌ પૂર્ણહોમાન્તં કૃત્વા શેષં ચ પૂર્વવત્

નીલરુદ્રમુપસ્થાપ્ય તસ્મૈ પૂજાદિકં તથા

કૃત્વા કર્મ શિવાજ્ઞાં ચ દદ્યાત્પૂર્વોક્તવર્ત્મના

તપસ્તમપિ ચોદ્વાસ્ય કૃત્વા તસ્યાથ શાંતયે

વિદ્યાકલાં સમાધાય તદ્વ્યાપ્તિં ચાવલોકયેત્

સ્વાત્મનો વ્યાપિકાં તદ્વદ્વાગીશીં ચ યથા પુરા

બાલાર્કસદૃશાકારાં ભાસયંતીં દિશો દશ

તતઃ શેષં યથાપૂર્વં કૃત્વા દેવં મહેશ્વરમ્

આવાહ્યારાધ્ય હુત્વાસ્મૈ શિવાજ્ઞાં મનસા દિશેત્

મહેશ્વરં તથોત્સૃજ્ય કૃત્વાન્યાં ચ કલામિમામ્

શાંત્યતીતાં કલાં નીત્વા તદ્વ્યાપ્તિમવલોકયેત્

સ્વાત્મનો વ્યાપિકાં તદ્વદ્વાગીશાં ચ વિચિંતયેત્

નભોમંડલસંકાશાં પૂર્ણાંતં ચાપિ પૂર્વવત્

કૃત્વા શેષવિધાનેન સમભ્યર્ચ્ય સદાશિવમ્

તસ્મૈ સમાદિશેદાજ્ઞાં શંભોરમિતકર્મણઃ

તત્રાપિ ચ યથાપૂર્વં શિવં શિરસિ પૂર્વવત્

સમભ્યર્ચ્ય ચ વાગીશં પ્રણમ્ય ચ વિસર્જયેત્

તતશ્શિવેન સમ્પ્રોક્ષ્ય શિષ્યં શિરસિ પૂર્વવત્

વિલયં શાંત્યતીતાયાઃ શક્તિતત્ત્વે ઽથ ચિંતયેત્

ષડધ્વનઃ પરે પારે સર્વાધ્વવ્યાપિની પરામ્

કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં શૈવીં શક્તિઞ્ચ ચિન્તયેત્

તદગ્રે શિષ્યમાનીય શુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલમ્

પ્રક્ષાલ્ય કર્તરીં પશ્ચાચ્છિવશાસ્ત્રોક્તમાર્ગતઃ

કુર્યાત્તસ્ય શિખાચ્છેદં સહ સૂત્રેણ દેશિકઃ

તતસ્તાં ગોમયે ન્યસ્ય શિવાગ્નૌ જુહુયાચ્છિખામ્

વૌષડંતેન મૂલેન પુનઃ પ્રક્ષાલ્ય કર્તરીમ્

હસ્તે શિષ્યસ્ય ચૈતન્યં તદ્દેહે વિનિવર્તયેત્

તતઃ સ્નાતં સમાચાંતં કૃતસ્વસ્ત્યયનં શિશુમ્

પ્રવેશ્ય મંડલાભ્યાસં પ્રણિપત્ય ચ દંડવત્

પૂજાં કૃત્વા યથાન્યાયં ક્રિયાવૈકલ્યશુદ્ધયે

વાચકેનૈવ મંત્રેણ જુહુયાદાહુતિત્રયમ્

ઉપાંશૂચ્ચારયોગેન જુહુયાદાહુતિત્રયમ્

પુનસ્સંપૂજ્ય દેવેશં મન્ત્રવૈકલ્યશુદ્ધયે

માનસોચ્ચારયોગેન જુહુયાદાહુતિત્રયમ્

તત્ર શંભું સમારાધ્ય મંડલસ્થં સહાંબયા

હુત્વાહુતિત્રયં પશ્ચાત્પ્રાર્થયેત્પ્રાંજલિર્ગુરુઃ

ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન શુદ્ધિરસ્ય ષડધ્વનઃ

કૃતા તસ્માત્પરં ધામ ગમયૈનં તવાવ્યયમ્

ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવાય નાડીસંધાનપૂર્વકમ્

પૂર્ણાંતં પૂર્વવત્કૃત્વા તતો ભૂતાનિ શોધયેત્

સ્થિરાસ્થિરે તતઃ શુદ્ધ્યૈ શીતોષ્ણે ચ તતઃ પદે

ધ્યાયેદ્વ્યાપ્ત્યૈકતાકારે ભૂતશોધનકર્મણિ

ભૂતાનાં ગ્રંથિવિચ્છેદં કૃત્વા ત્યક્ત્વા સહાધિપૈઃ

ભૂતાનિ સ્થિતયોગેન યો જપેત્પરમે શિવે

વિશોધ્યાસ્ય તનું દગ્ધ્વા પ્લાવયિત્વા સુધાકણૈઃ

સ્થાપ્યાત્માનં તતઃ કુર્યાદ્વિશુદ્ધાધ્વમયં વપુઃ

તત્રાદૌ શાન્ત્યતીતાં તુ વ્યાપિકાં સ્વાધ્વનઃ કલામ્

શુદ્ધામેવ શિશોર્મૂર્ધ્નિ ન્યસેચ્છાન્તિમુખે તથા

વિદ્યાં ગલાદિનાભ્યંતં પ્રતિષ્ઠાં તદધઃ ક્રમાત્

જાન્વંતં તદધો ન્યસ્યેન્નિવૃત્તિં ચાનુચિંતયેત્

સ્વબીજૈસ્સૂત્રમંત્રં ચ ન્યસ્યાં ગૈસ્તં શિવાત્મકમ્

બુદ્ધ્વા તં હૃદયાંભોજે દેવમાવાહ્ય પૂજયેત્

આશાસ્ય નિત્યસાંનિધ્યં શિવસ્વાત્મ્યં શિશૌ ગુરુઃ

શિવતેજોમયસ્યાસ્ય શિશોરાપાદયેદ્ગુણાન્

અણિમાદીન્પ્રસીદેતિ પ્રદદ્યાદાહુતિત્રયમ્

તથૈવ તુ ગુણાનેવ પુનરસ્યોપપાદયેત્

સર્વજ્ઞાતાં તથા તૃપ્તિં બોધં ચાદ્યન્તવર્જિતમ્

અલુપ્તશક્તિં સ્વાતન્ત્ર્યમનંતાં શક્તિમેવ ચ

તતો દેવમનુજ્ઞાપ્ય સદ્યાદિકલશૈસ્તુ તમ્

અભિષિંચેત દેવેશં ધ્યાયન્હૃદિ યથાક્રમમ્

અથોપવેશ્ય તં શિષ્યં શિવમભ્યર્ચ્ય પૂર્વવત્

લબ્ધાનુજ્ઞઃ શિવાચ્છૈવીં વિદ્યામસ્મૈ સમાદિશેત્

ઓંકારપૂર્વિકાં તત્ર સંપુટાન્તુ નમો ઽંતગામ્

શિવશક્તિયુતાઞ્ચૈવ શક્તિવિદ્યાં ચ તાદૃશીમ્

ઋષિં છન્દશ્ચ દેવં ચ શિવતાં શિવયોસ્તથા

પૂજાં સાવરણાં શમ્ભોરાસનાનિ ચ સન્દિશેત્

પુનઃ સંપૂજ્ય દેવેશં યન્મયા સમનુષ્ઠિતમ્

સુકૃતં કુરુ તત્સર્વમિતિ વિજ્ઞાપયેચ્છિવમ્

સહશિષ્યો ગુરુર્દેવં દણ્ડવત્ક્ષિતિમંડલે

પ્રણમ્યોદ્વાસયેત્તસ્માન્મંડલાત્પાવકાદપિ

તતઃ સદસિકાઃ સર્વે પૂજ્યાઃ પૂજાર્હકાઃ ક્રમાત્

સેવ્યા વિત્તાનુસારેણ સદસ્યાશ્ચ સહર્ત્વિજઃ

વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત યદીચ્છેચ્છિવમાત્મનઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે ષડધ્વશુદ્ધ્યાદિકથનં નામાષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ