શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.10-2

વાયુરુવાચ
પુરુષાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વમવ્યક્તાદીશ્વરાજ્ઞયા

બુદ્ધ્યાદયો વિશેષાંતા વિકારાશ્ચાભવન્ ક્રમાત્

તતસ્તેભ્યો વિકારેભ્યો રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ

કારણત્વેન સર્વેષાં ત્રયો દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે

સર્વતો ભુવનવ્યાપ્તિશક્તિમવ્યાહતાં ક્વચિત્

જ્ઞાનમપ્રતિમં શશ્વદૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્

સૃષ્ટિસ્થિતિલયાખ્યેષુ કર્મસુ ત્રિષુ હેતુતામ્

પ્રભુત્વેન સહૈતેષાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

કલ્પાન્તરે પુનસ્તેષામસ્પર્ધા બુદ્ધિમોહિનામ્

સર્ગરક્ષાલયાચારં પ્રત્યેકં પ્રદદૌ ચ સઃ

એતે પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

પરસ્પરેણ વર્ધંતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

ક્વચિદ્બ્રહ્મા ક્વચિદ્વિષ્ણુઃ ક્વચિદ્રુદ્રઃ પ્રશસ્યતે

નાનેન તેષામાધિક્યમૈશ્વર્યં ચાતિરિચ્યતે

મૂર્ખા નિંદંતિ તાન્વાગ્ભિઃ સંરંભાભિનિવેશિનઃ

યાતુધાના ભવંત્યેવ પિશાચાશ્ચ ન સંશયઃ

દેવો ગુણત્રયાતીતશ્ચતુર્વ્યૂહો મહેશ્વરઃ

સકલસ્સકલાધારશક્તેરુત્પત્તિકારણમ્

સોયમાત્મા ત્રયસ્યાસ્ય પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

લીલાકૃતજગત્સૃષ્ટિરીશ્વરત્વે વ્યવસ્થિતઃ

યસ્સર્વસ્માત્પરો નિત્યો નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ

સ એવ ચ તદાધારસ્તદાત્મા તદધિષ્ઠિતઃ

તસ્માન્મહેશ્વરશ્ચૈવ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તથા

સદાશિવભવો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા સર્વશિવાત્મકમ્

પ્રધાનાત્પ્રથમં જજ્ઞે વૃદ્ધિઃ ખ્યાતિર્મતિર્મહાન્

મહત્તત્ત્વસ્ય સંક્ષોભાદહંકારસ્ત્રિધા ઽભવત્

અહંકારશ્ચ ભૂતાનિ તન્માત્રાનીંદ્રિયાણિ ચ

વૈકારિકાદહંકારાત્સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકઃ

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સંપ્રવર્તતે

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચકર્મેંદ્રિયાણિ ચ

એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્

તમોયુક્તાદહંકારાદ્ભૂતતન્માત્રસંભવઃ

ભૂતાનામાદિભૂતત્વાદ્ભૂતાદિઃ કથ્યતે તુ સઃ

ભૂતાદેશ્શબ્દમાત્રં સ્યાત્તત્ર ચાકાશસંભવઃ

આકાશાત્સ્પર્શ ઉત્પન્નઃ સ્પર્શાદ્વાયુસમુદ્ભવઃ

વાયો રૂપં તતસ્તેજસ્તેજસો રસસંભવઃ

રસાદાપસ્સમુત્પન્નાસ્તેભ્યો ગન્ધસમુદ્ભવઃ

ગન્ધાચ્ચ પૃથિવી જાતા ભૂતેભ્યોન્યચ્ચરાચરમ્

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ

મહદાદિવિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

તત્ર કાર્યં ચ કરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણો યદા

તદંડે સુપ્રવૃદ્ધો ઽભૂત્ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે

આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

તસ્યેશ્વરસ્ય પ્રતિમા જ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણા

ધર્મૈશ્વર્યકરી બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી યજ્ઞે ઽભિમાનિનઃ

અવ્યક્તાજ્જાયતે તસ્ય મનસા યદ્યદીપ્સિતમ્

વશી વિકૃત્વાત્ત્રૈગુણ્યાત્સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સંપ્રવર્તતે

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્સ્વયમ્

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાંતકસ્સ્મૃતઃ

સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્તિસ્રોવસ્થાસ્સ્વયંભુવઃ

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મા ચ કાલત્વે ચ તમો રજઃ

વિષ્ણુત્વે કેવલં સત્ત્વં ગુણવૃદ્ધિસ્ત્રિધા વિભૌ

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ

પુરુષત્વે ઽત્યુદાસીનઃ કર્મ ચ ત્રિવિધં વિભોઃ

એવં ત્રિધા વિભિન્નત્વાદ્બ્રહ્મા ત્રિગુણ ઉચ્યતે

ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચાતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ

પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિરિતિ સ્મૃતઃ

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં સુમહાત્મનઃ

ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાયુશ્ચાઽપિ પર્વતાઃ

તસ્મિન્નંડે ત્વિમે લોકા અંતર્વિશ્વમિદં જગત્

ચંદ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોણ્ડં સમાવૃતમ્

આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બહિરાવૃતાઃ

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બહિરાવૃતમ્

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિનાવૃતમ્

ભૂતાદિર્મહતા તદ્વદવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિર્બહિરાવૃતમ્

એતદાવૃત્ત્ય ચાન્યોન્યમષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ

સૃષ્ટિપાલનવિધ્વંસકર્મકર્ત્ર્યો દ્વિજોત્તમાઃ

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયંતિ પરસ્પરમ્

આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તુ વિકારિષુ

કૂર્મોંગાનિ યથા પૂર્વં પ્રસાર્ય વિનિયચ્છતિ

વિકારાંશ્ચ તથા ઽવ્યક્તં સૃષ્ટ્વા ભૂયો નિયચ્છતિ

અવ્યક્તપ્રભવં સર્વમાનુલોમ્યેન જાયતે

પ્રાપ્તે પ્રલયકાલે તુ પ્રતિલોમ્યેનુલીયતે

ગુણાઃ કાલવશાદેવ ભવંતિ વિષમાઃ સમાઃ

ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

તદિદં બ્રહ્મણો યોનિરેતદંડં ઘનં મહત્

બ્રહ્મણઃ ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે

ઇતીદૃશાનામણ્ડાનાં કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ

સર્વગત્વાત્પ્રધાનસ્ય તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ સ્થિતાઃ

તત્ર તત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ

સૃષ્ટા પ્રધાનેન તથા લબ્ધ્વા શંભોસ્તુ સન્નિધિમ્

મહેશ્વરઃ પરોવ્યક્તાદંડમવ્યક્તસંભવમ્

અણ્ડાજ્જજ્ઞે વિભુર્બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાસ્ત્વિમે

અબુદ્ધિપૂર્વઃ કથિતો મયૈષ પ્રધાનસર્ગઃ પ્રથમઃ પ્રવૃતઃ

આત્યંતિકશ્ચ પ્રલયોન્તકાલે લીલાકૃતઃ કેવલમીશ્વરસ્ય

યત્તત્સ્મૃતં કારણમપ્રમેયં બ્રહ્મા પ્રધાનં પ્રકૃતેઃ પ્રસૂતિઃ

અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્યં શુક્લં સુરક્તં પુરુષેણ યુક્તમ્

ઉત્પાદકત્વાદ્રજસોતિરેકાલ્લોકસ્ય સંતાનવિવૃદ્ધિહેતૂન્

અષ્ટૌ વિકારાનપિ ચાદિકાલે સૃષ્ટ્વા સમશ્નાતિ તથાંતકાલે

પ્રકૃત્યવસ્થાપિતકારણાનાં યા ચ સ્થિતિર્યા ચ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ

તત્સર્વમપ્રાકૃતવૈભવસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ મહેશ્વરસ્ય

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં બ્રહ્માંડસ્થિતિવર્ણનં નામ દશમો ઽધ્યાયઃ