શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.10

કૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવન્સર્વયોગીંદ્ર ગણેશ્વર મુનીશ્વર ॥
ષડાનનસમપ્રખ્ય સર્વજ્ઞાનનિધે ગુરો

પ્રાયસ્ત્વમવતીર્યોર્વ્યાં પાશવિચ્છિત્તયે નૃણામ્ ॥
મહર્ષિવપુરાસ્થાય સ્થિતો ઽસિ પરમેશ્વર

અન્યથા હિ જગત્યસ્મિન્ દેવો વા દાનવો ઽપિ વા ॥
ત્વત્તોન્યઃ પરમં ભાવં કો જાનીયાચ્છિવાત્મકમ્

તસ્માત્તવ મુખોદ્ગીર્ણં સાક્ષાદિવ પિનાકિનઃ ॥
શિવજ્ઞાનામૃતં પીત્વા ન મે તૃપ્તમભૂન્મનઃ

સાક્ષાત્સર્વજગત્કર્તુર્ભર્તુરંકં સમાશ્રિતા ॥
ભગવન્કિન્નુ પપ્રચ્છ ભર્તારં પરમેશ્વરી

ઉપમન્યુરુવાચ
સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ તદ્વક્ષ્યામિ યથાતથમ્ ॥
ભવભક્તસ્ય યુક્તસ્ય તવ કલ્યાણચેતસઃ

મહીધરવરે દિવ્યે મંદરે ચારુકંદરે ॥
દેવ્યા સહ મહાદેવો દિવ્યો ધ્યાનગતો ઽભવત્

તદા દેવ્યાઃ પ્રિયસખી સુસ્મિતાસ્યા શુભાવતી ॥
ફુલ્લાન્યતિમનોજ્ઞાનિ પુષ્પાણિ સમુદાહરત્

તતઃ સ્વમંકમારોપ્ય દેવીં દેવવરોરહઃ ॥
અલંકૃત્ય ચ તૈઃ પુષ્પૈરાસ્તે હૃષ્ટતરઃ સ્વયમ્

અથાંતઃપુરચારિણ્યો દેવ્યો દિવ્યવિભૂષણાઃ ॥
અંતરંગા ગણેન્દ્રાશ્ચ સર્વલોકમહેશ્વરીમ્

ભર્તારં પરિપૂર્ણં ચ સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ॥
ચામરાસક્તહસ્તાશ્ચ દેવીં દેવં સિષેવિરે

તતઃ પ્રિયાઃ કથા વૃત્તા વિનોદાય મહેશયોઃ ॥
ત્રાણાય ચ નૃણાં લોકે યે શિવં શરણં ગતાઃ

તદાવસરમાલોક્ય સર્વલોકમહેશ્વરી ॥
ભર્તારં પરિપપ્રચ્છ સર્વલોકમહેશ્વરમ્

દેવ્યુવાચ
કેન વશ્યો મહાદેવો મર્ત્યાનાં મંદચેતસામ્ ॥
આત્મતત્ત્વાદ્યશક્તાનામાત્મનામકૃતાત્મનામ્

ઈશ્વર ઉવાચ
ન કર્મણા ન તપસા ન જપૈર્નાસનાદિભિઃ ॥
ન જ્ઞાનેન ન ચાન્યેન વશ્યો ઽહં શ્રદ્ધયા વિના

શ્રદ્ધા મય્યસ્તિ ચેત્પુંસાં યેન કેનાપિ હેતુના ॥
વશ્યઃ સ્પૃશ્યશ્ચ દૃશ્યશ્ચ પૂજ્યસ્સંભાષ્ય એવ ચ

સાધ્યા તસ્માન્મયિ શદ્ધા માં વશીકર્તુમિચ્છતા ॥
શ્રદ્ધા હેતુસ્સ્વધર્મસ્ય રક્ષણં વર્ણિનામિહ

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ વર્તતે યસ્તુ માનવઃ ॥
તસ્યૈવ ભવતિ શ્રદ્ધા મયિ નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

આમ્નાયસિદ્ધમખિલં ધર્મમાશ્રમિણામિહ ॥
બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં મમૈવાજ્ઞાપુરસ્સરમ્

સ તુ પૈતામહો ધર્મો બહુવિત્તક્રિયાન્વિતઃ ॥
નાત્યન્ત ફલભૂયિષ્ઠઃ ક્લેશાયા સસમન્વિતઃ

તેન ધર્મેણ મહતાં શ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય સુદુર્લ્લભામ્

વર્ણિનો યે પ્રપદ્યંતે મામનન્યસમાશ્રયાઃ ॥
તેષાં સુખેન માર્ગેણ ધર્મકામાર્થમુક્તયઃ

વર્ણાશ્રમસમાચારો મયા ભૂયઃ પ્રકલ્પિતઃ ॥
તસ્મિન્ભક્તિમતામેવ મદીયાનાં તુ વર્ણિનામ્

અધિકારો ન ચાન્યેષામિત્યાજ્ઞા નૈષ્ઠિકી મમ

તદાજ્ઞપ્તેન માર્ગેણ વર્ણિનો મદુપાશ્રયાઃ ॥
મલમાયાદિપાશેભ્યો વિમુક્તા મત્પ્રસાદતઃ

પરં મદીયમાસાદ્ય પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ॥
પરમં મમ સાધર્મ્યં પ્રાપ્ય નિર્વૃતિમાયયુઃ

તસ્માલ્લબ્ધ્વાપ્યલબ્ધ્વા વા વર્ણધર્મં મયેરિતમ્ ॥
આશ્રિત્ય મમ ભક્તશ્ચેત્સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

અલબ્ધલાભ એવૈષ કોટિકોટિગુણાધિકઃ ॥
તસ્માન્મે મુખતો લબ્ધં વર્ણધર્મં સમાચરેત્

મમાવતારા હિ શુભે યોગાચાર્યચ્છલેન તુ ॥
સર્વાંતરેષુ સન્ત્યાર્યે સંતતિશ્ચ સહસ્રશઃ

અયુક્તાનામબુદ્ધીનામભક્તાનાં સુરેશ્વરિ ॥
દુર્લભં સંતતિજ્ઞાનં તતો યત્નાત્સમાશ્રયેત્

સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સ મોહસ્સાંધમૂકતા ॥
યદન્યત્ર શ્રમં કુર્યાન્મોક્ષમાર્ગબહિષ્કૃતઃ

જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ચર્યા ચ યોગશ્ચેતિ સુરેશ્વરિ ॥
ચતુષ્પાદઃ સમાખ્યાતો મમ ધર્મસ્સનાતનઃ

પશુપાશપતિજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે ॥
ષડધ્વશુદ્ધિર્વિધિના ગુર્વધીના ક્રિયોચ્યતે

વર્ણાશ્રમપ્રયુક્તસ્ય મયૈવ વિહિતસ્ય ચ ॥
મમાર્ચનાદિધર્મસ્ય ચર્યા ચર્યેતિ કથ્યતે

મદુક્તેનૈવ માર્ગેણ મય્યવસ્થિતચેતસઃ ॥
વૃત્ત્યંતરનિરોધો યો યોગ ઇત્યભિધીયતે

અશ્વમેધગણાચ્છ્રેષ્ઠં દેવિ ચિત્તપ્રસાધનમ્ ॥
મુક્તિદં ચ તથા હ્યેતદ્દુષ્પ્રાપ્યં વિષયૈષિણામ્

વિજિતેંદ્રિયવર્ગસ્ય યમેન નિયમેન ચ ॥
પૂર્વપાપહરો યોગો વિરક્તસ્યૈવ કથ્યતે

વૈરાગ્યાજ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે

યોગજ્ઞઃ પતિતો વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
દયા કાર્યાથ સતતમહિંસા જ્ઞાનસંગ્રહઃ

સત્યમસ્તેયમાસ્તિક્યં શ્રદ્ધા ચેંદ્રિયનિગ્રહઃ

અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા ॥
ધ્યાનમીશ્વરભાવશ્ચ સતતં જ્ઞાનશીલતા ॥
ય એવં વર્તતે વિપ્રો જ્ઞાનયોગસ્ય સિદ્ધયે

અચિરાદેવ વિજ્ઞાનં લબ્ધ્વા યોગં ચ વિંદતિ ॥
દગ્ધ્વા દેહમિમં જ્ઞાની ક્ષણાજ્જ્ઞાનાગ્નિના પ્રિયે

પ્રસાદાન્મમ યોગજ્ઞઃ કર્મબંધં પ્રહાસ્યતિ ॥
પુણ્યઃપુણ્યાત્મકં કર્મમુક્તેસ્તત્પ્રતિબંધકમ્

તસ્માન્નિયોગતો યોગી પુણ્યાપુણ્યં વિવર્જયેત્

ફલકામનયા કર્મકરણાત્પ્રતિબધ્યતે ॥
ન કર્મમાત્રકરણાત્તસ્માત્કર્મફલં ત્યજેત્

પ્રથમં કર્મયજ્ઞેન બહિઃ સમ્પૂજ્ય માં પ્રિયે ॥
જ્ઞાનયોગરતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્યોગં સમભ્યસેત્

વિદિતે મમ યાથાત્મ્યે કર્મયજ્ઞેન દેહિનઃ ॥
ન યજંતિ હિ માં યુક્તાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

નિત્યયુક્તો મુનિઃ શ્રેષ્ઠો મદ્ભક્તશ્ચ સમાહિતઃ ॥
જ્ઞાનયોગરતો યોગી મમ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

અથાવિરક્તચિત્તા યે વર્ણિનો મદુપાશ્રિતાઃ ॥
જ્ઞાનચર્યાક્રિયાસ્વેવ તે ઽધિકુર્યુસ્તદર્હકાઃ

દ્વિધા મત્પૂજનં જ્ઞેયં બાહ્યમાભ્યંતરં તથા ॥
વાઙ્મનઃકાયભેદાચ્ચ ત્રિધા મદ્ભજનં વિદુઃ

તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં વેત્યનુપૂર્વશઃ ॥
પઞ્ચધા કથ્યતે સદ્ભિસ્તદેવ ભજનં પુનઃ

અન્યાત્મવિદિતં બાહ્યમસ્મદભ્યર્ચનાદિકમ્ ॥
તદેવ તુ સ્વસંવેદ્યમાભ્યંતરમુદાહૃતમ્

મનોમત્પ્રવણં ચિત્તં ન મનોમાત્રમુચ્યતે ॥
મન્નામનિરતા વાણી વાઙ્મતા ખલુ નેતરા

લિંગૈર્મચ્છાસનાદિષ્ટૈસ્ત્રિપુંડ્રાદિભિરંકિતઃ ॥
મમોપચારનિરતઃ કાયઃ કાયો ન ચેતરઃ

મદર્ચાકર્મ વિજ્ઞેયં બાહ્યે યાગાદિનોચ્યતે ॥
મદર્થે દેહસંશોષસ્તપઃ કૃચ્છ્રાદિ નો મતમ્

જપઃ પઞ્ચાક્ષરાભ્યાસઃ પ્રણવાભ્યાસ એવ ચ ॥
રુદ્રાધ્યાયાદિકાભ્યાસો ન વેદાધ્યયનાદિકમ્

ધ્યાનમ્મદ્રૂપચિંતાદ્યં નાત્માદ્યર્થસમાધયઃ ॥
મમાગમાર્થવિજ્ઞાનં જ્ઞાનં નાન્યાર્થવેદનમ્

બાહ્યે વાભ્યંતરે વાથ યત્ર સ્યાન્મનસો રતિઃ ॥
પ્રાગ્વાસનાવશાદ્દેવિ તત્ત્વનિષ્ઠાં સમાચરેત્

બાહ્યાદાભ્યંતરં શ્રેષ્ઠં ભવેચ્છતગુણાધિકમ્ ॥
અસંકરત્વાદ્દોષાણાં દૃષ્ટાનામપ્યસમ્ભવાત્

શૌચમાભ્યંતરં વિદ્યાન્ન બાહ્યં શૌચમુચ્યતે ॥
અંતઃ શૌચવિમુક્તાત્મા શુચિરપ્યશુચિર્યતઃ

બાહ્યમાભ્યંર્તરં ચૈવ ભજનં ભવપૂર્વકમ્ ॥
ન ભાવરહિતં દેવિ વિપ્રલંભૈકકારણમ્

કૃતકૃત્યસ્ય પૂતસ્ય મમ કિં ક્રિયતે નરૈઃ ॥
બહિર્વાભ્યંતરં વાથ મયા ભાવો હિ ગૃહ્યતે

ભાવૈકાત્મા ક્રિયા દેવિ મમ ધર્મસ્સનાતનઃ ॥
મનસા કર્મણા વાચા હ્યનપેક્ષ્ય ફલં ક્વચિત્

ફલોદ્દેશેન દેવેશિ લઘુર્મમ સમાશ્રયઃ ॥
ફલાર્થી તદભાવે માં પરિત્યક્તું ક્ષમો યતઃ

ફલાર્થિનો ઽપિ યસ્યૈવ મયિ ચિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ભાવાનુરૂપફલદસ્તસ્યાપ્યહમનિન્દિતે

ફલાનપેક્ષયા યેષાં મનો મત્પ્રવણં ભવેત્ ॥
પ્રાર્થયેયુઃ ફલં પશ્ચાદ્ભક્તાસ્તે ઽપિ મમ પ્રિયાઃ

પ્રાક્સંસ્કારવશાદેવ યે વિચિંત્ય ફલાફલે ॥
વિવશા માં પ્રપદ્યંતે મમ પ્રિયતમા મતાઃ

મલ્લાભાન્ન પરો લાભસ્તેષામસ્તિ યથાતથમ્ ॥
મમાપિ લાભસ્તલ્લાભાન્નાપરઃ પરમેશ્વરિ

મદનુગ્રહતસ્તેષાં ભાવો મયિ સમર્પિતઃ ॥
ફલં પરમનિર્વાણં પ્રયચ્છતિ બલાદિવ

મહાત્મનામનન્યાનાં મયિ સંન્યસ્તચેતસામ્ ॥
અષ્ટધા લક્ષણં પ્રાહુર્મમ ધર્માધિકારિણામ્

મદ્ભક્તજનવાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્ ॥
સ્વયમભ્યર્ચનં ચૈવ મદર્થે ચાંગચેષ્ટિતમ્

મત્કથાશ્રવણે ભક્તિઃ સ્વરનેત્રાંગવિક્રિયાઃ ॥
મમાનુસ્મરણં નિત્યં યશ્ચ મામુપજીવતિ

એવમષ્ટવિધં ચિહ્નં યસ્મિન્મ્લેચ્છે ઽપિ વર્તતે ॥
સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિઃ શ્રીમાન્સ યતિસ્સ ચ પંડિતઃ

ન મે પ્રિયશ્ચતુર્વેદી મદ્ભક્તો શ્વપચો ઽપિ યઃ ॥
તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ॥
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે શિવભક્તિવર્ણનં નામ દશમો ઽધ્યાયઃ