શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.11

ઈશ્વર ઉવાચ
અથ વક્ષ્યામિ દેવેશિ ભક્તાનામધિકારિણામ્

વિદુષાં દ્વિજમુખ્યાનાં વર્ણધર્મસમાસતઃ

ત્રિઃ સ્નાનં ચાગ્નિકાર્યં ચ લિંગાર્ચનમનુક્રમમ્

દાનમીશ્રરભાવશ્ચ દયા સર્વત્ર સર્વદા

સત્યં સંતોષમાસ્તિક્યમહિંસા સર્વજંતુષુ

હ્રીશ્રદ્ધાધ્યયનં યોગસ્સદાધ્યાપનમેવ ચ

વ્યાખ્યાનં બ્રહ્મચર્યં ચ શ્રવણં ચ તપઃ ક્ષમા

શૌચં શિખોપવીતં ચ ઉષ્ણીષં ચોત્તરીયકમ્

નિષિદ્ધાસેવનં ચૈવ ભસ્મરુદ્રાક્ષધારણમ્

પર્વણ્યભ્યર્ચનં દેવિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ

પાનં ચ બ્રહ્મકૂર્ચસ્ય માસિ માસિ યથાવિધિ

અભ્યર્ચનં વિશેષેણ તેનૈવ સ્નાપ્ય માં પ્રિયે

સર્વક્રિયાન્ન સન્ત્યાગઃ શ્રદ્ધાન્નસ્ય ચ વર્જનમ્

તથા પર્યુષિતાન્નસ્ય યાવકસ્ય વિશેષતઃ

મદ્યસ્ય મદ્યગન્ધસ્ય નૈવેદ્યસ્ય ચ વર્જનમ્

સામાન્યં સર્વવર્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

ક્ષમા શાંતિશ્ચ સન્તોષસ્સત્યમસ્તેયમેવ ચ

બ્રહ્મચર્યં મમ જ્ઞાનં વૈરાગ્યં ભસ્મસેવનમ્

સર્વસંગનિવૃત્તિશ્ચ દશૈતાનિ વિશેષતઃ

લિંગાનિ યોગિનાં ભૂયો દિવા ભિક્ષાશનં તથા

વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્થાનાં સમાનમિદમિષ્યતે

રાત્રૌ ન ભોજનં કાર્યં સર્વેષાં બ્રહ્મચારિણામ્

અધ્યાપનં યાજનં ચ ક્ષત્રિયસ્યાપ્રતિગ્રહઃ

વૈશ્યસ્ય ચ વિશેષેણ મયા નાત્ર વિધીયતે

રક્ષણં સર્વવર્ણાનાં યુદ્ધે શત્રુવધસ્તથા

દુષ્ટપક્ષિમૃગાણાં ચ દુષ્ટાનાં શાતનં નૃણામ્

અવિશ્વાસશ્ચ સર્વત્ર વિશ્વાસો મમ યોગિષુ

સ્ત્રીસંસર્ગશ્ચ કાલેષુ ચમૂરક્ષણમેવ ચ

સદા સંચારિતૈશ્ચારૈર્લોકવૃત્તાંતવેદનમ્

સદાસ્ત્રધારણં ચૈવ ભસ્મકંચુકધારણમ્

રાજ્ઞાં મમાશ્રમસ્થાનામેષ ધર્મસ્ય સંગ્રહઃ

ગોરક્ષણં ચ વાણિજ્યં કૃષિર્વૈશ્યસ્ય કથ્યતે

શુશ્રૂષેતરવર્ણાનાં ધર્મઃ શૂદ્રસ્ય કથ્યતે

ઉદ્યાનકરણં ચૈવ મમ ક્ષેત્રસમાશ્રયઃ

ધર્મપત્ન્યાસ્તુ ગમનં ગૃહસ્થસ્ય વિધીયતે

બ્રહ્મચર્યં વનસ્થાનાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

સ્ત્રીણાં તુ ભર્તૃશુશ્રૂષા ધર્મો નાન્યસ્સનાતનઃ

મમાર્ચનં ચ કલ્યાણિ નિયોગો ભર્તુરસ્તિ ચેત્

યા નારી ભર્તૃશુશ્રૂષાં વિહાય વ્રતતત્પરા

સા નારી નરકં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અથ ભર્તૃવિહીનાયા વક્ષ્યે ધર્મં સનાતનમ્

વ્રતં દાનં તપઃ શૌચં ભૂશય્યાનક્તભોજનમ્

બ્રહ્મચર્યં સદા સ્નાનં ભસ્મના સલિલેન વા

શાંતિર્મૌનં ક્ષમા નિત્યં સંવિભાગો યથાવિધિ

અષ્ટાભ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ

એકાદશ્યાં ચ વિધિવદુપવાસોમમાર્ચનમ્

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો મયાશ્રમનિષેવિણામ્

બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં દેવિ યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

તથૈવ વાનપ્રસ્થાનાં ગૃહસ્થાનાં ચ સુન્દરિ

શૂદ્રાણામથ નારીણાં ધર્મ એષ સનાતનઃ

ધ્યેયસ્ત્વયાહં દેવેશિ સદા જાપ્યઃ ષડક્ષરઃ

વેદોક્તમખિલં ધર્મમિતિ ધર્માર્થસંગ્રહઃ

અથ યે માનવા લોકે સ્વેચ્છયા ધૃતવિગ્રહાઃ

ભાવાતિશયસંપન્નાઃ પૂર્વસંસ્કારસંયુતાઃ

વિરક્તા વાનુરક્તા વા સ્ત્ર્યાદીનાં વિષયેષ્વપિ

પાપૈર્ન તે વિલિંપંતે ૧ પદ્મપત્રમિવાંભસા

તેષાં મમાત્મવિજ્ઞાનં વિશુદ્ધાનાં વિવેકિનામ્

મત્પ્રસાદાદ્વિશુદ્ધાનાં દુઃખમાશ્રમરક્ષણાત્

નાસ્તિ કૃત્યમકૃત્યં ચ સમાધિર્વા પરાયણમ્

ન વિધિર્ન નિષેધશ્ચ તેષાં મમ યથા તથા

તથેહ પરિપૂર્ણસ્ય સાધ્યં મમ ન વિદ્યતે

તથૈવ કૃતકૃત્યાનાં તેષામપિ ન સંશયઃ

મદ્ભક્તાનાં હિતાર્થાય માનુષં ભાવમાશ્રિતાઃ

રુદ્રલોકાત્પરિભ્રષ્ટાસ્તે રુદ્રા નાત્ર સંશયઃ

મમાનુશાસનં યદ્વદ્બ્રહ્માદીનાં પ્રવર્તકમ્

તથા નરાણામન્યેષાં તન્નિયોગઃ પ્રવર્તકઃ

મમાજ્ઞાધારભાવેન સદ્ભાવાતિશયેન ચ

તદાલોકનમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

પ્રત્યયાશ્ચ પ્રવર્તંતે પ્રશસ્તફલસૂચકાઃ

મયિ ભાવવતાં પુંસાં પ્રાગદૃષ્ટાર્થગોચરાઃ

કંપસ્વેદો ઽશ્રુપાતશ્ચ કણ્ઠે ચ સ્વરવિક્રિયા

આનંદાદ્યુપલબ્ધિશ્ચ ભવેદાકસ્મિકી મુહુઃ

સ તૈર્વ્યસ્તૈસ્સમસ્તૈર્વા લિંગૈરવ્યભિચારિભિઃ

મંદમધ્યોત્તમૈર્ભાવૈર્વિજ્ઞેયાસ્તે નરોત્તમાઃ

યથાયોગ્નિસમાવેશાન્નાયો ભવતિ કેવલમ્

સ તથૈવ મમ સાન્નિધ્યાન્ન તે કેવલમાનુષાઃ

હસ્તપાદાદિસાધર્મ્યાદ્રુદ્રાન્મર્ત્યવપુર્ધરાન્

પ્રાકૃતાનિવ મન્વાનો નાવજાનીત પંડિતઃ

અવજ્ઞાનં કૃતં તેષુ નરૈર્વ્યામૂઢચેતનૈઃ

આયુઃ શ્રિયં કુલં શીલં હિત્વા નિરયમાવહેત્

બ્રહ્મવિષ્ણુસુરેશાનામપિ તૂલાયતે પદમ્

મત્તોન્યદનપેક્ષાણામુદ્ધૃતાનાં મહાત્મનામ્

અશુદ્ધં બૌદ્ધમૈશ્વર્યં પ્રાકૃતં પૌરુષં તથા

ગુણેશાનામતસ્ત્યાજ્યં ગુણાતીતપદૈષિણામ્

અથ કિં બહુનોક્તેન શ્રેયઃ પ્રાપ્ત્યૈકસાધનમ્

મયિ ચિત્તસમાસંગો યેન કેનાપિ હેતુના

ઉપમન્યુરુવાચ
ઇત્થં શ્રીકણ્ઠનાથેન શિવેન પરમાત્મના

હિતાય જગતામુક્તો જ્ઞાનસારાર્થસંગ્રહઃ

વિજ્ઞાનસંગ્રહસ્યાસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ

સેતિહાસપુરાણાનિ વિદ્યા વ્યાખ્યાનવિસ્તરઃ

જ્ઞાનં જ્ઞેયમનુષ્ઠેયમધિકારો ઽથ સાધનમ્

સાધ્યં ચેતિ ષડર્થાનાં સંગ્રહત્વેષ સંગ્રહઃ

ગુરોરધિકૃતં જ્ઞાનં જ્ઞેયં પાશઃ પશુઃ પતિઃ

લિંગાર્ચનાદ્યનુષ્ઠેયં ભક્તસ્ત્વધિકૃતો ઽપિ યઃ

સાધનં શિવમંત્રાદ્યં સાધ્યં શિવસમાનતા

ષડર્થસંગ્રહસ્યાસ્ય જ્ઞાનાત્સર્વજ્ઞતોચ્યતે

પ્રથમં કર્મ યજ્ઞાદેર્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ

બાહ્યેભ્યર્ચ્ય શિવં પશ્ચાદંતર્યાગરતો ભવેત્

રતિરભ્યંતરે યસ્ય ન બાહ્યે પુણ્યગૌરવાત્

ન કર્મ કરણીયં હિ બહિસ્તસ્ય મહાત્મનાઃ

જ્ઞાનામૃતેન તૃપ્તસ્ય ભક્ત્યા શૈવશિવાત્મનઃ

નાંતર્ન ચ બહિઃ કૃષ્ણ કૃત્યમસ્તિ કદાચન

તસ્માત્ક્રમેણ સંત્યજ્ય બાહ્યમાભ્યંતરં તથા

જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્યાજ્ઞાનં ચાપિ પરિત્યજેત્

નૈકાગ્રં ચેચ્છિવે ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા

એકાગ્રમેવ ચેચ્ચિત્તં કિં કૃતેનાપિ કર્મણા

તસ્માત્કર્માણ્યકૃત્વા વા કૃત્વા વાંતર્બહિઃક્રમાત્

યેન કેનાપ્યુપાયેન શિવે ચિત્તં નિવેશયેત્

શિવે નિવિષ્ટચિત્તાનાં પ્રતિષ્ઠિતધિયાં સતામ્

પરત્રેહ ચ સર્વત્ર નિર્વૃતિઃ પરમા ભવેત્

ઇહોન્નમઃ શિવાયેતિ મંત્રેણાનેન સિદ્ધયઃ

સ તસ્માદધિગંતવ્યઃ પરાવરવિભૂતયે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખંડે શિવજ્ઞાનવર્ણનં નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ