શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.9

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શિવો મહેશ્વરશ્ચૈવ રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ ॥
સંસારવૈદ્યસ્સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ મુખ્યતઃ

નામાષ્ટકમિદં નિત્યં શિવસ્ય પ્રતિપાદકમ્ ॥
આદ્યન્તપઞ્ચકન્તત્ર શાન્ત્યતીતાદ્યનુક્રમાત્

સંજ્ઞા સહાશિવાદીનાં પઞ્ચોપાધિપરિગ્રહાત્ ॥
ઉપાધિવિનિવૃત્તૌ તુ યથાસ્વં વિનિ વર્તતે

પદમેવ હિતં નિત્યમનિત્યાઃ પદિનઃ સ્મૃતાઃ ॥
પદાનાં પરિવૃત્તિ સ્યાન્મુચ્યંતે પદિનો યતઃ

પરિવૃત્ત્યન્તરે ત્વેવં ભૂયસ્તસ્યાપ્યુપાધિના ॥
આત્માન્તરાભિધાનં સ્યાત્પાદાદ્યં નામપંચકમ્

અન્યત્તુ ત્રિતયં નામ્નામુપાદાનાદિભેદતઃ॥
ત્રિવિધોપાધિરચનાચ્છિવ એવ તુ વર્તતે

અનાદિમલસંશ્લેષપ્રાગભાવાત્સ્વભાવતઃ ॥
અત્યન્તપરિશુદ્ધાત્મેત્યતોઽયં શિવ ઉચ્યતે

અથવાઽશેષકલ્યાણગુણૈકઘન ઈશ્વરઃ ॥
શિવ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિશ્શિવતત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

ત્રયોવિંશતિતત્વેભ્યઃ પરાપ્રકૃતિરુચ્યતે॥
પ્રકૃતેસ્તુ પરમ્પ્રાહુઃ પુરુષમ્પઞ્ચવિંશકમ્

યદ્વેદાદૌ સ્વરમ્પ્રાહુર્વાચ્યવાચકભાવતઃ ॥
વેદૈકવેદ્યં યાથાત્મ્યાદ્વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

સ એવ પ્રકૃતૌ લીનો ભોક્તા યઃ પ્રકૃતેર્યતઃ ॥
તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરસ્સ મહેશ્વરઃ

તદધીનપ્રવૃત્તિત્ત્વાત્પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ॥
અથવા ત્રિગુણન્તત્ત્વં માયેયમિદમવ્યયમ્

માયાન્તુ પ્રકૃતિમ્વિદ્યાન્માયિનન્તુ મહેશ્વરમ્॥
માયાવિમોચકોઽનન્તોમહેશ્વરસમન્વયાત્

રુ દ્દુઃખં દુઃખહેતુર્વા તદ્દ્રાવયતિ યઃ પ્રભુઃ॥
રુદ્ર ઇત્યુચ્યતે તસ્માચ્છિવઃ પરમકારણમ્

શિવતત્ત્વાદિભૂમ્યન્તં શરીરાદિ ઘટાદિ ચ॥
વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ શિવસ્તમાદ્વિષ્ણુરુદાહૃતઃ

જગતઃ પિતૃભૂતાનાં શિવો મૂર્ત્યાત્મનામપિ ॥।
પિતૃભાવેન સર્વેષાં પિતામહ ઉદીરિતઃ

નિદાનજ્ઞો યથા વૈદ્યો રોગસ્ય નિવર્તકઃ॥
ઉપાયૈર્ભેષજૈસ્તદ્વલ્લયભોગાધિકારકઃ

સંસારસ્યેશ્વરો નિત્યં સ્થૂલસ્ય વિનિવર્તકઃ ॥
સંસાર વૈદ્ય ઇત્યુક્તસ્સર્વતત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

દશાર્દ્ધજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમિન્દ્રિયેષુ ચ સત્સ્વપિ ॥
ત્રિકાલભાવિનો ભાવાન્સ્થૂલાન્સૂક્ષ્માનશેષતઃ

અણવો નૈવ જાનન્તિ માયાર્ણવમલાવૃતાઃ ॥
અસત્સ્વપિ ચ સર્વેષુ સિદ્ધસર્વાર્થવેદિષુ

યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ તત્તથૈવ સદાશિવઃ ॥
અયત્નેનૈવ જાનાતિ તસ્માત્સર્વજ્ઞ ઉચ્યતે

સર્વાત્મા પરમૈરેભિર્ગુણૈર્નિત્યસમન્વયાત્॥
સ્વસ્માત્પરાત્મવિરહાત્પરમાત્મા શિવસ્સ્વયમ્

ઇતિ સ્તુત્વા મહાદેવં પ્રણવાત્માનમવ્યયમ્॥
દત્ત્વા પરાઙ્મુખાદ્યઞ્ચ પશ્ચાદીશાનમસ્તકે

પુનરર્ચ્ય દેવેશમ્પ્રણવેન સમાહિતઃ॥
હસ્તેન બદ્ધાઞ્જલિના પૂજાપુષ્પમ્પ્રગૃહ્ય ચ

ઉન્મનાન્તં શિવં નીત્વા વામનાસાપુટાધ્વના॥
દેવોમુદ્વાસ્ય ચ તતો દક્ષનાસાપુટાધ્વના

શિવ એવાહમસ્મીતિ તદૈક્યમનુભૂય ચ॥
સર્વાવરણદેવાંશ્ચ પુનરુદ્વાસયેદ્ધૃદિ

વિદ્યાપૂજાં ગુરોઃપૂજાં કૃત્વા પશ્ચાદ્યથાક્રમમ્॥
શંખાર્ઘપાત્રમંત્રાંશ્ચ હૃદયે વિન્યસેત્ક્રમાત્

નિર્માલ્યઞ્ચ સમર્પ્યાઽથ ચણ્ડેશાયેશગોચરે ॥
પુનશ્ચ સંયતપ્રાણ ઋષ્યાદિકમથોચ્ચરેત્

કૈલાસપ્રસ્તરો નામ મણ્ડલમ્પરિભાષિતમ્ ॥
અર્ચયેન્નિત્યમેવૈતત્પક્ષે વા માસિમાસિ વા

ષણ્માસે વત્સરે વાપિ ચાતુર્માસ્યાદિપર્વણિ ॥
અવશ્યઞ્ચ સમભ્યર્ચેન્નિત્યં મલ્લિઙ્ગમાસ્તિકઃ

તસ્મિન્ક્રમે મહાદેવિ વિશેષઃ કોઽપિ કથ્યતે ॥
ઉપદેશદિને લિંગમ્પૂજિતં ગુરુણા સહ

ગૃહ્ણીયાદર્ચયિષ્યામિ શિવમાપ્રાણસંક્ષયમ્॥
એવન્ત્રિવારમુચ્ચાર્ય્ય શપથં ગુરુસન્નિધૌ

તતસ્સમર્ચયેન્નિત્યમ્પૂર્વોક્તવિધિના પ્રિયે॥
અર્ઘં સમર્પયેલ્લિંગમૂર્દ્ધન્યર્ઘ્યોદકેન ચ

પ્રણવેન સમભ્યર્ચ્ય ધૂપદીપૌ સમર્પયેત્ ॥
ઐશાન્યાં ચણ્ડમારાધ્ય નિર્માલ્યઞ્ચ નિવેદયેત્

પ્રક્ષાલ્ય લ્લિંગમ્વેદીઞ્ચ વસ્ત્રપૂતૈર્જલૈસ્તતઃ ॥
નિઃક્ષિપ્ય પુષ્પં શિરસિ લિંગસ્ય પ્રણવેન તુ

આધારશક્તિમારભ્ય શુદ્ધવિદ્યાસનાવધિ ॥
વિભાવ્ય સર્વં મનસા સ્થાપયેત્પરમેશ્વરમ્

પઞ્ચગવ્યાદિભિર્દ્રવ્યૈર્યથાવિભવસમ્ભૃતૈઃ ॥
કેવલૈર્વા જલૈશ્શુદ્ધૈસ્સુરભિ દ્રવ્યવાસિતૈઃ

પાવમાનેન રુદ્રેણ નીલેન ત્વરિતેન ચ ॥
ઋગ્ભિશ્ચ સામભિર્વાપિ બ્રહ્મભિશ્ચૈવ પઞ્ચભિઃ

સ્નાપયેદ્દેવદેવેશં પ્રણવેન શિવેન ચ ॥
વિશેષાર્ઘ્યોદકેનાપિ પ્રણવેનાભિષેચયેત્

વિશોધ્ય વાસસા પુષ્પં લિંગમૂર્દ્ધનિ વિન્યસેત્॥
પીઠે લિંગં સમારોપ્ય સૂર્યાદ્યર્ચાં સમાચરેત્

આધારશક્ત્યનન્તૌ દ્વૌ પીઠાધસ્તાત્સમર્ચયેત્ ॥
સિંહાસનન્તદૂર્ધ્વન્તુ સમભ્યર્ચ્ય યથાક્રમમ્ ॥ ૪૧
અથોર્ધ્વચ્છદનમ્પીઠપાદે સ્કન્દં સમર્ચયેત્ ॥
લિંગે મૂર્તિં સમાકલ્પ્ય માન્ત્વયા સહ પૂજયેત્

સમ્યગ્ ભક્ત્યા વિધાનેન યતિર્મદ્ધ્યાનતત્પરઃ ॥
એવમ્મયા તે કથિતમતિગુહ્યમિદમ્પ્રિયે

ગોપનીયં પ્રયત્નેન ન દેયં યસ્ય કસ્ય ચિત્ ॥
મમ ભક્તાય દાતવ્યં યતયે વીતરાગિણે

ગુરુભક્તાય શાન્તાય મદર્થે યોગભાગિને ॥
મમાજ્ઞામતિલંઘ્યૈતદ્યો દદાતિ વિમૂઢધીઃ

સ નારકી મમ દ્રોહી ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
મદ્ભક્તદાનાદ્દેવેશિ મત્પ્રિયશ્ચ ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
ઇહ ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાન્મત્સાન્નિધ્યમવાપ્નુયાત્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
એતચ્છુત્વા મહાદેવી મહાદેવેન ભાષિતમ્ ॥
સ્તુત્વા તુ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્દેવમ્વેદાર્થગર્વિતૈઃ

શ્રીમત્પાદાબ્જયોઃ પત્યુઃ પ્રણવં પરમેશ્વરી ॥
અતિપ્રહૃષ્ટહૃદયા મુમોદ મુનિસત્તમાઃ

અતિગુહ્યમિદમ્વિપ્રાઃ પ્રણવાર્થપ્રકાશકમ્ ॥
શિવજ્ઞાનપરં હ્યેતદ્ભવતામાર્તિનાશનમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા મુનિશાર્દૂલઃ પરાશર્ય્યો મહાતપાઃ ॥
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા મુનિભિર્વેદવાદિભિઃ

કૈલાસાદ્રિમનુસૃત્ય યયૌ તસ્માત્તપોવનાત્ ॥
તેઽપિ પ્રહૃષ્ટહૃદયાસ્સત્રાન્તે પરમેશ્વરમ્

સમ્પૂજ્ય પરયા ભક્ત્યા સોમં સોમાર્દ્ધશેખરમ્ ॥
યમાદિયોગનિરતાશ્શિવધ્યાનપરાભવન્

ગુહાય કથિતં હ્યેતદ્દેવ્યા તેનાપિ નન્દિને ॥
સનત્કુમારમુનયે પ્રોવાચ ભગવાન્ હિ સઃ

તસ્માલ્લબ્ધં મદ્ગુરુણા વ્યાસેનામિતતેજસા ॥
તસ્માલ્લબ્ધમિદમ્પુણ્યમ્મયાપિ મુનિપુંગવાઃ

મયા વશ્શ્રાવિતં હ્યેતદ્ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરમ્પરમ્ ॥
જ્ઞાત્વા શિવપ્રિયાન્ભક્ત્યા ભવતો ગિરિશપ્રિયમ્

ભવદ્ભિરપિ દાતવ્યમેતદ્ગુહ્યં શિવપ્રિયમ્ ॥
યતિભ્યશ્શાન્તચિત્તેભ્યો ભક્તેભ્યશ્શિવપાદયોઃ

એતદુક્ત્વા મહાભાગસ્સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન ચચાર પૃથિવીમિમામ્

એતદ્રહસ્યમ્પરમં લબ્ધ્વા સૂતાન્મુનીશ્વરાઃ ॥
કાશ્યામેવ સમાસીના મુક્તાશ્શિવપદં યયુઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં પ્રણવાર્થપદ્ધતિવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ