શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.6

॥ઈશ્વર ઉવાચ ॥
દક્ષિણે મંડલસ્યાથ વૈયાઘ્રં ચર્મશોભનમ્॥
આસ્તીર્ય્ય શુદ્ધતોયેન પ્રોક્ષયેદસ્ત્રમંત્રતઃ

પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય પશ્ચાદાધાર મુદ્ધરેત્ ॥
તત્પશ્ચાચ્છક્તિકમલં ચતુર્થ્યંતં નમોન્તકમ્

મનુમેવં સમુચ્ચાર્ય સ્થિત્વા તસ્મિન્નુદઙ્મુખઃ ॥
પ્રાણાનાયમ્ય વિધિવત્પ્ર ણવોચ્ચારપૂર્વકમ્

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મંત્રૈર્ભસ્મ સંધારયેત્તતઃ ॥
શિરસિ શ્રીગુરું નત્વા મણ્ડલં રચયેત્પુનઃ

ત્રિકોણવૃત્તં બાહ્યે તુ ચતુરસ્રાત્મકં ક્રમાત્ ॥
અભ્યર્ચ્યોમિતિ સાધારં સ્થાપ્ય શંખં સમર્ચયેત્

આપૂર્ય શુદ્ધતોયેન પ્રણવેન સુગંધિના॥
અભ્યર્ચ્ય ગંધપુષ્પાદ્યૈઃ પ્રણવેન ચ સપ્તધા

અભિમંત્ર્ય તતસ્તસ્મિન્ધેનુમુદ્રાં પ્રદર્શયેત ॥
શંખમુદ્રાં ચ તેનૈવ પ્રોક્ષયેદસ્ત્રમંત્રતઃ

આત્માનં ગંધપુષ્પાદિપૂજોપકરણાનિ ચ ॥
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા ઋષ્યાદિકમથાચરેત્

અસ્ય શ્રીસૌરમંત્રસ્ય દેવભાગ ઋષિસ્તતઃ ॥
છન્દો ગાયત્રમિત્યુક્તં દેવસ્સૂર્યો મહેશ્વરઃ

દેવતા સ્યાત્ષડંગાનિ હ્રામિત્યાદીનિ વિન્યસેત્ ॥
તતસ્સંપ્રોક્ષયેત્પદ્મમસ્ત્રેણાગ્નેરગોચરમ્

તસ્મિન્સમર્ચયેદ્વિદ્વાન્ પ્રભૂતાં વિમલામપિ ॥
સારાં ચાથ સમારાધ્ય પૂર્વાદિપરતઃ ક્રમાત્

અથ કાલાગ્નિરુદ્રં ચ શક્તિમાધારસંજ્ઞિતામ્ ॥
અનન્તં પૃથિવીં ચૈવ રત્નદ્વીપં તથૈવ ચ

સંકલ્પવૃક્ષોદ્યાનં ચ ગૃહં મણિમયં તતઃ॥
રક્તપીઠં ચ સંપૂજ્ય પાદેષુ પ્રાગુપક્રમાત્

ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ ચતુષ્ટયમ્॥
અધર્માદ્યગ્નિકોણાદિકોણેષુ ચ સમર્ચયેત્

માયાધશ્છદનં પશ્ચાદ્વિદ્યોર્ધ્વચ્છદનં તતઃ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ સમભ્યર્ચ્ય યથાક્રમમ્

પૂર્વાદિદિક્ષુ મધ્યે ચ દીપ્તાં સૂક્ષ્માં જયામપિ ॥
ભદ્રાં વિભૂતિ વિમલામમોઘાં વૈદ્યુતામપિ

સર્વતોમુખસંજ્ઞાં ચ કન્દનાલં તથૈવ ચ ॥
સુષિરં ચ તતસ્તં તુ કંટકાંસ્તદનંતરમ્

મૂલચ્છદનકિંજલ્કપ્રકાશસકલાત્મનઃ ॥
પંચગ્રંથિકર્ણિકાં ચ દલાનિ તદનંતરમ્

કેશરાન્બ્રહ્મવિષ્ણૂ ચ રુદ્રમાત્માનમેવ ચ ॥
અન્તરાત્માનમપિ ચ જ્ઞાનાત્મપરમાત્મનિ

સમ્પૂજ્ય પશ્ચાત્સૌરાખ્યં યોગપીઠં સમર્ચયેત્ ॥
પીઠોપરિ સમાકલ્પ્ય મૂર્ત્તિં મૂલેન મૂલવિત્

નિરુદ્ધપ્રાણ આસીનો મૂલેનૈવ સ્વમૂલતઃ ॥
શક્તિમુત્થાપ્ય તત્તેજઃ પ્રભાવાત્પિંગલાધ્વના

પુષ્પાંજલૌ નિર્ગમય્ય મણ્ડલસ્થસ્ય ભાસ્વતઃ ॥
સિન્દૂરારુણદેહસ્ય વામાર્દ્ધદયિતસ્ય ચ

અક્ષસ્રક્પાશખટ્વાંગકપાલાંકુશપંકજમ્ ॥
શંખં ચક્રં દધાનસ્ય ચતુર્વક્ત્રસ્ય લોચનૈઃ

રાજિતસ્ય દ્વાદશભિસ્તસ્ય હૃત્પંકજોદરે ॥
પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય હ્રાંહ્રીંસસ્તદનન્તરમ્

પ્રકાશશક્તિસહિતં માર્તણ્ડં ચ તતઃ પરમ્ ॥
આવાહયામિ નમ ઇત્યાવાહ્યા વાહનાખ્યયા

મુદ્રયા સ્થાપનાદ્યાશ્ચ મુદ્રાસ્સંદર્શયેત્તતઃ ॥
વિન્યસ્યાંગાનિ હ્રાં હ્રીં હ્રૂમંતેન મનુના તતઃ

પંચોપચારાન્સંકલ્પ્ય મૂલેનાભ્યર્ચયેત્ત્રિધા ॥
કેશરેષુ ચ પદ્મસ્ય ષડંગાનિ મહેશ્વરિ

વહ્નીશરક્ષોવાયૂનાં પરિતઃ ક્રમતઃ સુધીઃ ॥
દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યાશ્ચતસ્રો મૂર્તયઃ ક્રમાત્

પૂર્વાદ્યુત્તરપર્યંતં દલમૂલેષુ પાર્વતિ ॥
આદિત્યો ભાસ્કરો ભાનૂ રવિશ્ચેત્યનુપૂર્વશઃ

અર્કો બ્રહ્મા તથા રુદ્રો વિષ્ણુશ્ચેતિ પુનઃ પ્રિયે ॥
ઈશાનાદિષુ સંપૂજ્યાસ્તૃતીયાવરણે પુનઃ

સોમં કુજં બુધં જીવં કવિં મંદં તમ સ્તમઃ ॥
સમંતતો યજેદેતાન્પૂર્વાદિદલમધ્યતઃ

અથવા દ્વાદશાદિત્યાન્દ્વિતીયાવરણે યજેત ॥
તૃતીયાવરણે ચૈવ રાશીર્દ્વાદશ પૂજયેત્

સપ્તસાગરગંગાશ્ચ બહિરસ્ય સમંતતઃ ॥
ઋષીન્દેવાંશ્ચ ગંધર્વાન્પન્નગાનપ્સરોગણાન્

ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષાન્યાતુધાનાંસ્તથા હયાન્ ॥
સપ્તચ્છન્દોમયાંશ્ચૈવ વાલખિલ્યાંશ્ચ પૂજયેત્

એવં ત્ર્યાવરણં દેવં સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્ ॥
વિરચ્ય મંડલં પશ્ચાચ્ચતુરસ્રં સમાહિતઃ

સ્થાપ્ય સાધારકં તામ્રપાત્રં પ્રસ્થોદવિસ્તૃતમ્ ॥
પૂરયિત્વા જલૈઃ શુદ્ધૈર્વાસિતૈઃ કુસુમાદિભિઃ

અભ્યર્ચ્ય ગંધપુષ્પાદ્યૈર્જાનુભ્યામવનીં ગતઃ ॥
અર્ઘ્યપાત્રં સમાદાય ભૂમધ્યાન્તં સમુદ્ધરેત્

તતો બ્રૂયાદિમં મંત્રં સાવિત્રં સર્વસિદ્ધિદમ્ ॥
શૃણુ તચ્ચ મહાદેવિ ભક્તિમુક્તિપ્રદં સદા

સિન્દૂરવર્ણાય સુમણ્ડલાય નમોઽસ્તુ વજ્રાભરણાય તુભ્યમ્ ॥
પદ્માભનેત્રાય સુપંકજાય બ્રહ્મેન્દ્રનારાયણકારણાય

સરક્તચૂર્ણં સસુવર્ણતોયં સ્રક્કુંકુમાઢ્યં સકુશં સપુષ્પમ્ ॥
પ્રદત્તમાદાય સહેમપાત્રં પ્રશસ્તમર્ઘ્યં ભગવન્પ્રસીદ

એવમુક્ત્વા તતો દત્ત્વા તદર્થં સૂર્યમૂર્ત્તયે ॥
નમસ્કુર્યાદિમં મંત્રં પઠિત્વા સુસમાહિતઃ

નમશ્શિવાય સામ્બાય સગણાયાદિહેતવે ॥
રુદ્રાય વિષ્ણવે તુભ્યં બ્રહ્મણે ચ ત્રિમૂર્તયે

એવમુક્ત્વા નમસ્કૃત્ય સ્વાસને સમવસ્થિતઃ ॥
ઋષ્યાદિકં પુનઃ કૃત્વા કરં સંશોધ્ય વારિણા

પુનશ્ચ ભસ્મ સંધાર્ય પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ॥
ન્યાસજાતમ્પ્રકુર્વીત શિવભાવવિવૃદ્ધ્ધયે

પંચોપચારૈસ્સંપૂજ્ય શિરસા શ્રીગુરુમ્બુધઃ ॥
પ્રણવં શ્રીચતુર્થ્યંતં નમોંતં પ્રણમેત્તતઃ

પંચાત્મકં બિન્દુયુતં પંચમસ્વરસંયુતમ્ ॥
તદેવ બિન્દુસહિતં પંચમસ્વરવર્જિતમ્

પંચમસ્વરસંયુક્તં મંત્રીશં ચ સબિન્દુકમ્ ॥
ઉદ્ધૃત્ય બિન્દુસહિતં સંવર્તકમથોદ્ધરેત્

એતૈરેવ ક્રમાદ્બીજૈરુદ્ધૃતૈઃ પ્રણમેદ્બુધઃ ॥
ભુજયોરૂરુયુગ્મે ચ ગુરું ગણપતિન્તથા

દુર્ગાં ચ ક્ષેત્રપાલં ચ બદ્ધાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
ઓમસ્ત્રાય ફડિત્યુક્ત્વા કરૌ સંશોધ્ય ષટ્ ક્રમાત્

અપસર્પ્પન્ત્વિતિ પ્રોચ્ય પ્રણવં તદનંતરમ્ ॥
અસ્ત્રાય ફડિતિ પ્રોચ્ય પાર્ષ્ણિઘાતત્રયેણ તુ

ઉદ્ધૃત્ય વિઘ્નાન્ભૂયિષ્ઠાન્કર તાલત્રયેણ તુ ॥
અન્તરિક્ષગતા ન્દૃષ્ટ્વા વિલોક્ય દિવિ સંસ્થિતાન્

નિરુદ્ધપ્રાણ આસીનો હંસમંત્રમનુસ્મરન્ ॥
હૃદિસ્થં જીવચૈતન્યં બ્રહ્મનાડ્યા સમાન યેત્

દ્વાદશાંતસ્સ્થવિશદે સહસ્રારમહામ્બુજે ॥
ચિચ્ચન્દ્રમણ્ડલાન્તસ્થં ચિદ્રૂપં પરમેશ્વરમ્

શોષદાહપ્લવાન્કુર્યાદ્રેચકાદિ ક્રમેણ તુ ॥
સષોડશચતુષ્ષષ્ટિદ્વાત્રિંશદ્ગણનાયુતૈઃ

વાય્વગ્નિસલિલાદ્યૈસ્તૈસ્સ્તવેદાદ્યૈરનુક્રમાત્ ॥
પ્રાણાનાયમ્ય મૂલસ્થાં કુણ્ડલીં બ્રહ્મરંધ્રગામ્

આનીય દ્વાદશાંતસ્થસહસ્રારામ્બુજોદરે ॥
ચિચ્ચન્દ્રમણ્ડલોદ્ભૂતપરમામૃતધારયા

સંસિક્તાયાં તનૌ ભૂયશ્શુદ્ધદેહસ્સુભાવનઃ ॥
સોહમિત્યવતીર્યાથ સ્વાત્માનં હૃદયામ્બુજે

આત્મન્યાવેશ્ય ચાત્માનમમૃતં સૃતિધારયા ॥
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં વિધિવત્કુર્યાદત્ર સમાહિતઃ

એકાગ્રમાનસો યોગી વિમૃશ્યાત્તાં ચ માતૃકામ્ ॥
પુટિતાં પ્રણવેનાથ ન્યસેદ્બાહ્યે ચ માતૃકામ્

પુનશ્ચ સંયતપ્રાણઃ કુર્યાદ્દૃષ્ટ્યાદિકં બુધઃ ॥
શંકરં સંસ્મરંશ્ચિત્તે સંન્યસેચ્ચ વિમત્સરઃ

પ્રણવસ્ય ઋષિર્બ્રહ્મા દેવિ ગાયત્રમીરિતમ્ ॥
છન્દોત્ર દેવતાહં વૈ પરમાત્મા સદાશિવઃ

અકારો બીજમાખ્યાતમુકારઃ શક્તિરુચ્યતે ॥
મકારઃ કીલકં પ્રોક્તં મોક્ષાર્થે વિનિયુજ્યતે

અંગુષ્ઠદ્વયમારભ્ય તલાંતં પરિમાર્જયેત્ ॥
ઓમિત્યુક્ત્વાથ દેવેશિ કરન્યાસં સમારભેત્

દક્ષહસ્તસ્થિતાંગુષ્ઠં સમારભ્ય યથાક્રમમ્ ॥
વામહસ્તકનિષ્ઠાંતં વિન્યસેત્પૂર્વવત્ક્રમાત્

અકારમપ્યુકારં ચ મકારં બિન્દુસંયુતમ્ ॥
નમોન્તં પ્રોચ્ય સર્વત્ર હૃદયાદૌ ન્યસેદથ

અકારં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય બ્રહ્માત્માનમથાચરેત્ ॥
ઙેંતં નમોંતં હૃદયે વિનિયુજ્યાત્તથા પુનઃ

ઉકારં વિષ્ણુસહિતં શિરોદેશે પ્રવિન્યસેત્॥
મકારં રુદ્રસહિતં શિખાયાન્તુ પ્રવિન્યસેત્

એવમુક્ત્વા મુનિર્મંત્રી કવચં નેત્રમસ્તકે ॥
વિન્યસેદ્દેવદેવેશિ સાવધાનેન ચેતસા

અંગવક્ત્રકલાભેદાત્પંચ બ્રહ્માણિ વિન્યસેત્ ॥
શિરોવદનહૃદગુહ્યપાદેષ્વેતાનિ વિન્યસેત્

ઈશાન્યસ્ય કલાઃ પંચ પંચસ્વેતેષુ ચ ક્રમાત્ ॥
તતશ્ચતુર્ષુ વક્ત્રેષુ પુરુષસ્ય કલા અપિ

ચતસ્રઃ પ્રણિધાતવ્યાઃ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ ॥
હૃત્કંઠાંસેષુ નાભૌ ચ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે ચ વક્ષસિ

અઘોરસ્ય કલાશ્ચાષ્ટૌ પૂજનીયા યથાક્રમમ્ ॥
પશ્ચાત્ત્રયોદશકલાઃ પાયુમેઢ્રોરુજાનુષુ

જંઘાસ્ફિક્કટિપાર્શ્વેષુ વામદેવસ્ય ભાવયેત્॥
સદ્યસ્યાપિ કલા ચાષ્ટૌ નેત્રેષુ ચ યથાક્રમમ્

કીર્તિતાસ્તાઃ કલાશ્ચૈવ પાદયોરપિ હસ્તયોઃ॥
પ્રાણે શિરસિ બાહ્વોશ્ચ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ

અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસમેવં કૃત્વા તુ સર્વશઃ ॥
પશ્ચાત્પ્રણવવિદ્ધીમાન્પ્રણવન્યાસમાચરેત્॥
બાહુદ્વયે કૂર્પરયોસ્તથા ચ મણિબન્ધયોઃ॥
પાર્શ્વતોદરજંઘેષુ પાદયોઃ પૃષ્ઠતસ્તથા

ઇત્થં પ્રણવવિન્યાસં કૃત્વા ન્યાસવિચક્ષણઃ॥
હંસન્યાસં પ્રકુર્વીત પરમાત્મવિબોધિનિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં સંન્યાસપદ્ધતૌ ન્યાસવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ