શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.3

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ યન્માં ત્વમ્પરિ પૃચ્છસિ ॥
તસ્ય શ્રવણમાત્રેણ જીવસ્સાક્ષાચ્છિવો ભવેત્

પ્રણવાર્થપરિજ્ઞાનમેવ જ્ઞાનં મદાત્મકમ્ ॥
બીજન્તત્સર્વવિદ્યાનાં મંત્ર મ્પ્રણવનામકમ્

અતિસૂક્ષ્મં મહાર્થં ચ જ્ઞેયં તદ્વટબીજવત્ ॥
વેદાદિ વેદસારં ચ મદ્રૂપં ચ વિશેષતઃ

દેવો ગુણત્રયાતીતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્પ્રભુઃ ॥
ઓમિત્યેકાક્ષરે મંત્રે સ્થિતોહં સર્વગશ્શિવઃ

યદસ્તિ વસ્તુ તત્સર્વં ગુણપ્રાધાન્યયોગતઃ ॥
સમસ્તં વ્યસ્ત મપિ ચ પ્રણવાર્થં પ્રચક્ષતે

સર્વાર્થસાધકં તસ્માદેકં બ્રહ્મૈતદક્ષરમ્ ॥
તેનોમિતિ જગત્કૃસ્નં કુરુતે પ્રથમં શિવઃ

શિવો વા પ્રણવો હ્યેષ પ્રણવો વા શિવઃ સ્મૃતઃ ॥
વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યંતં વિદ્યતે યતઃ

તસ્માદેકાક્ષરં દેવં માં ચ બ્રહ્મર્ષયો વિદુઃ ॥
વાચ્યવાચકયોરૈક્યં મન્યમાના વિપશ્ચિતઃ

અતસ્તદેવ જાનીયાત્પ્રણવં સર્વકારણમ્ ॥
નિર્વિકારી મુમુક્ષુર્માં નિર્ગુણં પરમેશ્વરમ્

એનમેવ હિ દેવેશિ સર્વમંત્રશિરોમણિમ્ ॥
કાશ્યામહં પ્રદાસ્યામિ જીવાનાં મુક્તિહેતવે

તત્રાદૌ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવોદ્ધારમમ્બિકે ॥
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ સિદ્ધિશ્ચ પરમા ભવેત્

નિવૃત્તિમુદ્ધરેત્પૂર્વમિન્ધનં ચ તતઃ પરમ્ ॥
કાલં સમુદ્ધરેત્પશ્ચાદ્દંડમીશ્વરમેવ ચ

વર્ણપંચકરૂપોયમેવં પ્રણવ ઉદ્ધૃતઃ ॥
ત્રિમાત્રબિન્દુનાદાત્મા મુક્તિદો જપતાં સદા

બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તાનાં સર્વેષાં પ્રાણિનાં ખલુ ॥
પ્રાણઃ પ્રણવ એવાયં તસ્માત્પ્રણવ ઈરિતઃ

આદ્યમ્વર્ણમકારં ચ ઉકારમુત્તરે તતઃ ॥
મકારં મધ્યતશ્ચૈવ નાદાંતં તસ્ય ચોમિતિ

જલવદ્વર્ણમાદ્યન્તુ દક્ષિણે ચોત્તરે તથા ॥
મધ્યે મકારં શુચિવદોંકારે મુનિસત્તમ ॥

અકારશ્ચાપ્યુકારોયં મકારાશ્ચ ત્રયં ક્રમાત્ ॥
તિસ્રો માત્રાસ્સમાખ્યાતા અર્દ્ધમાત્રા તતઃ પરમ્

અર્દ્ધમાત્રા મહેશાનિ બિન્દુનાદસ્વરૂપિણી ॥
વર્ણનીયા ન વૈ ચાદ્ધા જ્ઞેયા જ્ઞાનિભિરેવ સા

ઈશાનસ્સર્વવિદ્યાનામિત્યદ્યાશ્શ્રુતયઃ પ્રિયે ॥
મત્ત એવ ભવન્તીતિ વેદાસ્સત્યમ્વદન્તિ હિ

તસ્માદ્વેદાદિરેવાહં પ્રણવો મમ વાચકઃ॥
વાચકત્વાન્મમૈષોઽપિ વેદાદિરિતિ કથ્યતે

અકારસ્તુ મહદ્બીજં રજસ્સ્રષ્ટા ચતુર્મુખઃ॥
ઉકારઃ પ્રકૃતિર્યોનિસ્સત્ત્વં પાલયિતા હરિઃ

મકારઃ પુરુષો બીજી તમસ્સંહારકો હરઃ ॥
બિન્દુર્મહેશ્વરો દેવસ્તિરો ભાવ ઉદાહૃતઃ

નાદસ્સદાશિવઃ પ્રોક્તસ્સર્વાનુગ્રહકારકઃ॥
નાદમૂર્દ્ધનિ સંચિન્ત્ય પરાત્પરતરઃ શિવઃ

સ સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્ત્તા સર્વેશો નિર્મલોઽવ્યયઃ ॥
અનિર્દેશ્યઃ પરબ્રહ્મ સાક્ષાત્સદસતઃ પરઃ

અકારાદિષુ વર્ણેષુ વ્યાપકં ચોત્તરોત્તરમ્ ॥
વ્યાપ્યન્ત્વધસ્તનં વર્ણમેવં સર્વત્ર ભાવયેત્

સદ્યાદીશાનપર્ય્યંતાન્યકારાદિષુ પંચસુ ॥
સ્થિતાનિ પંચ બ્રહ્માણિ તાનિ મન્મૂર્ત્તયઃ ક્રમાત્

અષ્ટૌ કલાસ્સમાખ્યાતા અકારે સદ્યજાશ્શિવે ॥
ઉકારે વામરૂપિણ્યસ્ત્રયોદશ સમીરિતાઃ

અષ્ટાવઘોરરૂપિણ્યો મકારે સંસ્થિતાઃ કલાઃ ॥
બિન્દૌ ચતસ્રસ્સંભૂતાઃ કલાઃ પુરુષગોચરાઃ

નાદે પંચ સમાખ્યાતાઃ કલા ઈશાનસંભવાઃ ॥
ષડ્વિધૈક્યાનુસંધાનાત્પ્રપંચાત્મકતોચ્યતે

મન્ત્રો યન્ત્રં દેવતા ચ પ્રપંચો ગુરુરેવ ચ ॥
શિષ્યશ્ચ ષટ્પદાર્થા નામેષામર્થં શૃણુ પ્રિયે

પંચવર્ણસમષ્ટિઃ સ્યાન્મન્ત્રઃ પૂર્વમુદાહતઃ ॥
સ એવ યંત્રતાં પ્રાપ્તો વક્ષ્યે તન્મણ્ડલક્રમમ્

યન્ત્રં તુ દેવતારૂપં દેવતા વિશ્વરૂપિણી ॥
વિશ્વરૂપો ગુરુઃ પ્રોક્તશ્શિષ્યો ગુરુવપુસ્ત્વતઃ

ઓમિતીદં સર્વમિતિ સર્વં બ્રહ્મેતિ ચ શ્રુતેઃ ॥
વાચ્યવાચકસમ્બન્ધોપ્યયમેવાર્થ ઈરિતઃ

આધારો મણિપૂરશ્ચ હૃદયં તુ તતઃ પરમ્ ॥
વિશુદ્ધિરાજ્ઞા ચ તતઃ શક્તિઃ શાન્તિરિતિ ક્રમાત્

સ્થાનાન્યેતાનિ દેવેશિ શાન્ત્યતીતં પરાત્પરમ્ ॥
અધિકારી ભવેદ્યસ્ય વૈરાગ્યં જાયતે દૃઢમ્

વિષયઃ સ્યામહં દેવિ જીવબ્રહ્મૈક્યભાવનાત્ ॥
સમ્બન્ધં શૃણુ દેવેશિ વિષયઃ સમ્યગીરિતઃ

જીવાત્મનોર્મયા સાર્દ્ધમૈક્યસ્ય પ્રણવસ્ય ચ ॥
વાચ્યવાચકભાવોત્ર સમ્વન્ધસ્સમુદીરિતઃ

વ્રતાદિનિરતઃ શાન્તસ્તપસ્વી વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥
શૌચાચારસમાયુક્તો ભૂદેવો વેદનિષ્ઠિતઃ

વિષયેષુ વિરક્તઃ સન્નૈહિકામુષ્મિકેષુ ચ ॥
દેવાનાં બ્રાહ્મણોઽપીહ લોકજેષુ શિવવ્રતી

સર્વશાસ્ત્રાર્થ તત્ત્વજ્ઞં વેદાન્તજ્ઞાનપારગમ્ ॥
આચાર્ય્યમુપસંગમ્ય યતિં મતિમતાં વરમ્

દીર્ઘદણ્ડપ્રણામાદ્યૈસ્તોષયેદ્યત્નતસ્સુધીઃ ॥
શાન્ત્યાદિગુણસંયુક્તઃ શિષ્યસ્સૌશીલ્યવાન્વરઃ

યો ગુરુઃ સ શિવઃ પ્રોક્તો યશ્શિવસ્સ ગુરુઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા સ્વવિચારં નિવેદયેત્

લબ્ધાનુજ્ઞસ્તુ ગુરુણા દ્વાદશાહં પયોવતી ॥
સમુદ્રતીરે નદ્યાં ચ પર્વતે વા શિવાલયે

શુક્લપક્ષે તુ પંચમ્યામેકાદશ્યાં તથાપિ વા ॥
પ્રાતઃ સ્નાત્વા તુ શુદ્ધાત્મા કૃતનિત્ય ક્રિયસ્સુધીઃ

ગુરુમાહૂય વિધિના નાન્દીશ્રાદ્ધં વિધાય ચ ॥
ક્ષૌરં ચ કારયિત્વાથ કક્ષોપસ્થવિવર્જિતમ્

કેશશ્મશ્રુનખાનાં વૈ સ્નાત્વા નિયતમાનસઃ ॥
સક્તું પ્રાશ્યાથ સાયાહ્ને સ્નાત્વા સન્ધ્યામુપાસ્ય ચ

સાયમૌપાસનં કૃત્વા ગુરુણા સહિતો દ્વિજઃ ॥
શાસ્ત્રોક્તદક્ષિણાન્દત્ત્વા શિવાય ગુરુરૂપિણે

હોમદ્રવ્યાણિ સંપાદ્ય સ્વસૂત્રોક્તવિધાનતઃ ॥
અગ્નિમાધાય વિધિવલ્લૌકિકાદિવિભેદતઃ

આહિતાગ્નિસ્તુ યઃ કુર્યાત્પ્રાજાપત્યે ષ્ટિનાહિતે ॥
શ્રૌતે વૈશ્વાનરે સમ્યક્ સર્વવેદસદક્ષિણમ્

અથાગ્નિમાત્મન્યારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાત્ ॥
શ્રપયિત્વા ચરું તસ્મિન્સમિદન્નાજ્યભેદતઃ

પૌરુષેણૈવ સૂક્તેન હુત્વા પ્રત્યૃચમાત્મવાન્ ॥
હુત્વા ચ સૌવિષ્ટકૃતીં સ્વસૂત્રોક્તવિધાનતઃ

હુત્વોપરિષ્ટાત્તન્ત્રં ચ તેનાગ્નેરુત્તરે બુધઃ ॥
સ્થિત્વાસને જપેન્મૌની ચૈલાજિનકુશોત્તરે ॥
યાવદ્બ્રાહ્મમુહૂર્ત્તં તુ ગાયત્રીં દૃઢમાનસઃ

તતઃ સ્નાત્વા યથા પૂર્વં શ્રપયિત્વા ચરું તતઃ ॥
પૌરુષં સૂક્તમારભ્ય વિરજાન્તં હુનેદ્બુધઃ

વામદેવમતેનાપિ શૌનકાદિમતેન વા ॥
તત્ર મુખ્યં વામદેવ્યં ગર્ભયુક્તો યતો મુનિઃ

હોમશેષં સમાપ્યાથ હુનેત્ ॥
તતોગ્નિમાત્મન્યારોપ્ય પ્રાતસ્સન્ધ્યમુપાસ્ય ચ

સવિતર્યુદિતે પશ્ચાત્સાવિત્રીં પ્રાવિશેત્ક્રમાત્ ॥
એષણાનાં ત્રયં ત્યક્ત્વા પ્રેષમુચ્ચાર્ય ચ ક્રમાત્

શિખોપવીતે સંત્યજ્ય કટિસૂત્રાદિકં તતઃ ॥
વિસૃજ્ય પ્રાઙ્મુખો ગચ્છેદુત્તરાશામુખોપિ વા

ગૃહ્ણીયાદ્દણ્ડકૌપીનાદ્યુચિતં લોકવર્તને ॥
વિરક્તશ્ચેન ગૃહ્ણીયાલ્લોકવૃત્તિવિચારણે

ગુરોઃ સમીપં ગત્વાથ દણ્ડવત્પ્રણમેત્ત્રયમ્ ॥
સમુત્થાય તતસ્તિષ્ઠેદ્ગુરુપાદસમીપતઃ

તતો ગુરુઃ સમાદાય વિરજાનલજં શિતમ્ ॥
ભસ્મ તેનૈવ તં શિષ્યં સમુદ્ધૃત્ય યથાવિધિ

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈસ્ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેત્તતઃ ॥
હૃત્પંકજે સમાસીનં માં ત્વયા સહ ચિન્તયેત્

હસ્તં નિધાય શિરસિ શિષ્યસ્ય પ્રીતમાનસઃ ॥
ઋષ્યાદિસહિતં તસ્ય દક્ષકર્ણે સમુચ્ચરેત્

પ્રણવં ત્રિઃપ્રકારં તુ તતસ્તસ્યાર્થમાદિશેત્ ॥
ષડ્વિધાર્થં પરિજ્ઞાનસહિતં ગુરુસત્તમઃ

દ્વિષટ્પ્રકારં સ ગુરું પ્રણમ્ય ભુવિ દણ્ડવત્ ॥
તદધીનો ભવેન્નિત્યં વેદાન્તં સમ્યગભ્યસેત્

મામેવ ચિંતયેન્નિત્યં પરમાત્માનમાત્મનિ॥
વિશુદ્ધે નિર્વિકારે વૈ બ્રહ્મસાક્ષિણમવ્યયમ્

શમાદિધર્મનિરતો વેદાન્તજ્ઞાનપારગઃ ॥
અત્રાધિકારી સ પ્રોક્તો યતિર્વિગતમત્સરઃ

હૃત્પુણ્ડરીકં વિરજં વિશોકં વિશદમ્પરમ્ ॥
અષ્ટપત્રં કેશરાઢ્યં કર્ણિકોપરિ શો ભિતમ્

આધારશક્તિમારભ્ય ત્રિતત્વાંતમયં પદમ્ ॥
વિચિન્ત્ય મધ્યતસ્તસ્ય દહરં વ્યોમ ભાવયેત્ ॥ ૬૮
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્માં ત્વયા સહ ॥
ચિંતયેન્મધ્યતસ્તસ્ય નિત્યમુદ્યુક્તમાનસઃ

એવંવિધોપાસકસ્ય મલ્લોકગતિમેવ ચ ॥
મત્તો વિજ્ઞાનમાસાદ્ય મત્સાયુજ્યફલં પ્રિયે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં સંન્યાસપદ્ધતિવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ॥