શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.17

વામદેવ ઉવાચ ॥
નિયત્યધસ્તાત્પ્રકૃતેરુપરિસ્થઃ પુમાનિતિ ॥
પૂર્વત્ર ભવતા પ્રોક્તમિદાનીં કથમન્યથા

માયયા સંકુચદ્રૂપસ્તદધસ્તાદિતિ પ્રભો ॥
ઇતિ મે સંશયં નાથ છેત્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

શ્રીસુબહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
અદ્વૈતશૈવવાદોઽયં દ્વૈતન્ન સહતે ક્વચિત્ ॥
દ્વૈતં ચ નશ્વરં બ્રહ્માદ્વૈતમ્પરમનશ્વરમ્

સર્વજ્ઞસ્સર્વકર્તા ચ શિવસ્સર્વેશ્વરોઽગુણઃ ॥
ત્રિદેવજનકો બ્રહ્મા સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ

સ એવ શંકરો દેવસ્સ્વેચ્છયા ચ સ્વમાયયા ॥
સંકુચદ્રૂપ ઇવ સન્પુરુષસ્સંબભૂવ હ

કલાદિ પઞ્ચકેનૈવ ભોક્તૃત્વેન પ્રકલ્પિતઃ ॥
પ્રકૃતિસ્થઃ પુમાનેષ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ગુણાન્

ઇતિ સ્થાનદ્વયાન્તસ્થઃ પુરુષો ન વિરોધકઃ ॥
સંકુચન્નિજરૂપાણાં જ્ઞાનાદીનાં સમષ્ટિમાન્

સત્ત્વાદિગુણસાધ્યં ચ બુધ્યાદિત્રિતયાત્મકમ્॥
ચિત્તમ્પ્રકૃતિતત્ત્વં તદાસીત્સત્ત્વાદિકારણાત્

સાત્ત્વિકાદિવિભેદેન ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ ॥
ગુણેભ્યો બુદ્ધિરુત્પન્ના વસ્તુનિશ્ચયકારિણી

તતો મહાનહઙ્કારસ્તતો બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ॥
જાતાનિ મનસો રૂપં સ્યાત્સંકલ્પવિકલ્પકમ્

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુર્જિહ્વા ચ નાસિકા ॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ ગોચરઃ

બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં કથિતઃ શ્રોત્રાદિક્રમતસ્તતઃ ॥
વૈકારિકાદહંકારાત્તન્માત્રાણ્યભવન્ક્રમાત્

તાનિ પ્રોક્તાનિ સૂક્ષ્માણિ મુનિભિ સ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
કર્મેન્દ્રિયાણિ જ્ઞેયાનિ સ્વકાર્ય્યસહિતાનિ ચ

વિપ્રર્ષે વાક્કરૌ પાદૌ પાયૂપસ્થૌ ચ તત્ક્રિયાઃ ॥
વચનાદાનગમનવિસર્ગ્ગાનન્દસંજ્ઞિતાઃ

ભૂતાદિકાદહંકારાત્તન્માત્રાણ્યભવન્ક્રમાત્॥
તાનિ સૂક્ષ્માણિ રૂપાણી શબ્દાદીનામિતિ સ્થિતિઃ॥

તેભ્યશ્ચાકાશવાય્વગ્નિજલભૂમિજનિઃ ક્રમાત્ ॥
વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલ પઞ્ચભૂતમિતીષ્યતે

અવકાશપ્રદાનં ચ વાહકત્વઞ્ચ પાવનમ્ ॥
સંરમ્ભો ધારણન્તેષાં વ્યાપારાઃ પરિકીર્તિતાઃ

વામદેવ ઉવાચ ॥
ભૂતસૃષ્ટિઃ પુરા પ્રોક્તા કલાદિભ્યઃ કથમ્પુનઃ ॥
અન્યથા પ્રોચ્યતે સ્કન્દ સંદેહોઽત્ર મહાન્મમ

આત્મતત્ત્વમકારસ્સ્યાદ્વિદ્યા સ્યાદુસ્તતઃ પરમ્ ॥
શિવતત્ત્વમ્મકારસ્સ્યાદ્વામદેવેતિ ચિંત્યતામ્

બિન્દુનાદૌ તુ વિજ્ઞેયૌ સર્વતત્ત્વાર્થકાવુભૌ॥
તત્રત્યા દેવતાયાશ્ચ તા મુને શૃણુ સામ્પ્રતમ્

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ મહેશ્વરસદાશિવૌ ॥
તે હિ સાક્ષાચ્છિવસ્યૈવ મૂર્તયઃ શ્રુતિવિશ્રુતાઃ

ઇત્યુક્તમ્ભવતા પૂર્વમિદાનીમુચ્યતેઽન્યથા ॥
તન્માત્રેભ્યો ભવન્તીતિ સન્દેહોઽત્ર મહાન્મમ

કૃત્વા તત્કરુણાં સ્કન્દ સંશયં છેત્તુમર્હસિ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય મુનેર્વાક્યં કુમારઃ પ્રત્યભાષત

શ્રીસુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
તસ્માદ્વેતિ સમારભ્ય ભૂતસૃષ્ટિક્રમે મુને ॥
તાઞ્છૃણુષ્વ મહાપ્રાજ્ઞ સાવધાનતયા દ રાત્

જાતાનિ પઞ્ચ ભૂતાનિ કલાભ્ય ઇતિ નિશ્ચિતમ્॥
સ્થૂલપ્રપઞ્ચરૂપાણિ તાનિ ભૂતપતેર્વપુઃ

શિવતત્ત્વાદિ પૃથ્વ્યન્તં તત્ત્વાનામુદયક્રમે॥
તન્માત્રેભ્યો ભવન્તીતિ વક્તવ્યાનિ ક્રમાન્મુને

તન્માત્રાણાં કલાનામપ્યૈક્યં સ્યાદ્ભૂતકારણમ્॥
અવિરુદ્ધત્વ મેવાત્ર વિદ્ધિ બ્રહ્માવિદાંવર

સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મકે વિશ્વે ચન્દ્રસૂર્ય્યાદયો ગ્રહાઃ ॥
સનક્ષત્રાશ્ચ સંજાતાસ્તથાન્યે જ્યોતિષાં ગણાઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદિદેવતા ભૂતજાતયઃ ॥
ઇન્દ્રાદયોઽપિ દિક્પાલા દેવાશ્ચ પિતરોઽસુરાઃ

રાક્ષસા માનુષાશ્ચાન્યે જંગમત્વવિભાગિનઃ ॥
પશવઃ પક્ષિણઃ કીટાઃ પન્નગાદિ પ્રભેદિનઃ

તરુગુલ્મલતૌષધ્યઃ પર્વતાશ્ચાષ્ટ વિશ્રુતાઃ ॥
ગંગાદ્યાસ્સરિતસ્સપ્ત સાગરાશ્ચ મહર્દ્ધયઃ

યત્કિંચિદ્વસ્તુજાતન્તત્સર્વમત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
વિચારણીયં સદ્બુધ્યા ન બહિર્મુનિસત્તમ

સ્ત્રીપુંરૂપમિદં વિશ્વં શિવશક્ત્યાત્મકં બુધૈઃ ॥
ભવાદૃશૈરુપાસ્યં સ્યાચ્છિવજ્ઞાનવિશારદૈઃ

સર્વં બ્રહ્મેત્યુપાસીત સર્વં વૈ રુદ્ર ઇત્યપિ॥
શ્રુતિરાહ મુને તસ્માત્પ્રપઞ્ચાત્મા સદાશિવઃ

અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસસામર્થ્યાદ્વૈતભાવના॥
સદાશિવોઽહમેવેતિ ભાવિ તાત્મા ગુરુઃ શિવઃ

એવં વિચારી સચ્છિષ્યો ગુરુસ્સ્યાત્સ શિવસ્સ્વયમ્॥
પ્રપઞ્ચદેવતાયંત્રમંત્રાત્મા ન હિ સંશયઃ

આચાર્ય્ય રૂપયા વિપ્ર સંછિન્નાખિલબન્ધનઃ ॥
શિશુઃ શિવપદાસક્તો ગુર્વાત્મા ભવતિ ધુવમ્

યદસ્તિ વસ્તુ તત્સર્વં ગુણ પ્રાધાન્યયોગતઃ ॥
સમસ્તં વ્યસ્તમપિ ચ પ્રણવાર્થમ્પ્રચક્ષતે

રાગાદિદોષરહિતં વેદસારઃ શિવો દિશઃ॥
તુભ્યમ્મે કથિતમ્પ્રીત્યાઽદ્વૈતજ્ઞાનં શિવપ્રિયમ્

યો હ્યન્યથૈતન્મનુતે મદ્વચો મદગર્વિતઃ ॥
દેવો વા માનવસ્સિદ્ધો ગન્ધર્વો મનુજોઽપિ વા

દુરાત્મનસ્તસ્ય શિરશ્છિંદ્યાં સમતયાદ્ધ્રુવમ્ ॥
સચ્છક્ત્યા રિપુકાલાગ્નિકલ્પયા ન હિ સંશયઃ

ભવાનેવ મુને સાક્ષાચ્છિવાદ્વૈતવિદાંવરઃ॥
શિવજ્ઞાનોપદેશે હિ શિવાચારપ્રદર્શકઃ

યદ્દેહભસ્મસમ્પર્કાત્સંછિન્નાઘવ્રજોઽશુચિઃ॥
મહાપિશાચઃ સમ્પ્રાપ્ય ત્વત્કૃપાતસ્સતાં ગતિમ્

શિવયોગીતિ સંખ્યાતત્રિલોક વિભવો ભવાન્॥
ભવત્કટાક્ષસમ્પર્કાત્પશુ પશુપતિર્ભવેત્

તવ તસ્ય મયિ પ્રેક્ષા લોકાશિક્ષાર્થમાદરાત્ ॥
લોકોપકારકરણે વિચરન્તીહ સાધવઃ

ઇદં રહસ્યમ્પરમં પ્રતિષ્ઠિતમતસ્ત્વયિ ॥
ત્વમપિ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા પ્રણવેષ્વેવ સાદરમ્

ઉપવિશ્ય ચ તાન્સર્વાન્સંયોજ્ય પરમેશ્વરે ॥
શિવાચારં ગ્રાહયસ્વ ભૂતિરુદ્રાક્ષમિશ્રિતમ્

ત્વં શિવો હિ શિવાચારી સમ્પ્રાપ્તાદ્વૈતભાવતઃ ॥
વિચરઁલોકરક્ષાયૈ સુખમક્ષયમાપ્નુહિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
શ્રુત્વેદમદ્ભુતમતં હિ ષડાનનોક્તં વેદાન્તનિષ્ઠિતમૃષિસ્તુ વિનમ્રમૂર્ત્તિઃ ॥
ભૂત્વા પ્રણમ્ય બહુશો ભુવિ દણ્ડવત્તત્પાદારવિન્દવિહરન્મધુપત્વમાપ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં શિવાદ્વૈતજ્ઞાનકથનાદિ સૃષ્ટિકથનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ