શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.16

સૂત ઉવાચ ॥
શ્રુત્વોપદિષ્ટં ગુરુણા વેદાર્થં મુનિપુંગવઃ ॥
પરમાત્મનિ સંદિગ્ધં પરિપપ્રચ્છ સાદરમ્

વામદેવ ઉવાચ ॥
જ્ઞાનશક્તિધર સ્વામિન્પરમાનન્દવિગ્રહ ॥
પ્રણવાર્થામૃતં પીતં શ્રીમુખખ્જાત્પરિસ્રુતમ્

દૃઢપ્રજ્ઞશ્ચ જાતોઽસ્મિ સંદેહો વિગતો મમ ॥
કિંચિદન્યન્મહાસેન પૃચ્છામિ ત્વાં શૃણુ પ્રભો

સદાશિવાદિકીટાંતરૂપસ્ય જગતઃ સ્થિતિઃ॥
સ્ત્રીપુંરૂપેણ સર્વત્ર દૃશ્યતે ન હિ સંશયઃ

એવં રૂપસ્ય જગતઃ કારણં યત્સનાતનમ્ ॥
સ્ત્રીરૂપં તત્કિમાહોસ્વિત્પુરુષો વા નપુંસકમ્

ઉત મિશ્રં કિમન્યદ્વા ન જાતસ્તત્ર નિર્ણયઃ ॥
બહુધા વિવદન્તીહ વિદ્વાંસશ્શાસ્ત્રમોહિતાઃ

જગત્સૃષ્ટિવિધાયિન્યઃ શ્રુતયો જગતા સહ ॥
વિષ્ણુબ્રહ્માદયો દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ ન વિદન્તિ હિ

યથૈક્યભાવં ગચ્છેયુરેતદન્યચ્ચ વેદય ॥
જાનામીતિ કરોમીતિ વ્યવહારઃ પ્રદૃશ્યતે

સ હિ સર્વાત્મસંસિદ્ધો વિવાદો નાત્ર કસ્યચિત્ ॥
સર્વદેહેન્દ્રિયમનોબુધ્યહંકારસંભવઃ

આહોસ્વિ દાત્મનોરૂપં મહાનત્રાપિ સંશયઃ ॥
દ્વયમેતદ્ધિ સર્વ્વેષાં વિવાદાસ્પદમદ્ભુતમ્

ઉત્પાટ્યાજ્ઞાનસંભૂતં સંશયાખ્યં વિષદ્રુમમ્॥
શિવાદ્વૈતમહાકલ્પવૃક્ષભૂમિર્યથાભવેત્

ચિત્તં મમ યથા દેવ બોધ્યોઽસ્મિ કૃપયા તવ ॥
કૃપાતસ્તવ દેવેશ દૃઢજ્ઞાની ભવા મ્યહમ્

સૂત ઉવાચ ॥
શ્રુત્વૈવં મુનિના પૃષ્ટં વચો વેદાન્તનિર્વૃતમ્ ॥
રહસ્યં પ્રભુરાહેદં કિંચિત્પ્રહસિતાનનઃ

સુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
એતદેવ મુને ગુહ્યં શિવેન પરિભાષિતમ્ ॥
અમ્બાયાઃ શૃણ્વતો દેવ્યા વામદેવ મમાપિ હિ

તસ્યાઃ સ્તન્યં તદા પીત્વા સંતૃપ્તોઽસ્મિ મુહુર્મુહુઃ॥
શ્રુતવાન્નિશ્ચલં તદ્વૈ નિશ્ચિતં મે વિચારિતમ્

તત્તે વદામિ દયયા વામદેવ મહામુને॥
મહદ્ગુહ્યં ચ પરમં સુત ત્વં શૃણુ સાંપ્રતમ્

કર્માસ્તિ તત્ત્વાદારભ્ય શાસ્ત્રવાદસ્સુવિસ્તરઃ ॥
યથાવિવેકં શ્રોતવ્યો જ્ઞાનિના જ્ઞાનદો મુને

ત્વયોપદિષ્ટા યે શિષ્યાસ્તત્ર કો વા ભવત્સમઃ ॥
કપિલાદિષુ શાસ્ત્રેષુ ભ્રમંત્યદ્યાપિ તેઽધમાઃ

તે શપ્તા મુનિભિઃ ષડ્ભિશ્શિવનિન્દા પરાઃ પુરા॥
ન શ્રોતવ્યા હિ તદ્વાર્ત્તા તેઽન્યથાવાદિનો યતઃ

અનુમાનપ્રયોગસ્યાપ્યવકાશો ન વિદ્યતે॥
પંચાવયવયુક્તસ્ય સ તુ ધૂમસ્ય દર્શનાત્

પર્વ્વતસ્યાગ્નિમદ્ભાવં વદંત્યત્રાપિ સુવ્રત।
પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રપંચસ્ય દર્શનાલંબનં ત્વતઃ

જ્ઞાતવ્યઃ પરમેશાનઃ પરમાત્મા ન સંશયઃ ॥
સ્ત્રીપુંરૂપમયં વિશ્વં પ્રત્યક્ષેણૈવ દૃશ્યતે

ષટ્કોશરૂપઃ પિણ્ડો હિ તત્ર ચાદ્યત્રયમ્ભવેત્ ॥
માત્રંશજં પુનશ્ચાન્યત્પિત્રંશજમિતિ શ્રુતિઃ

એવં સર્વશરીરેષુ સ્ત્રીપુંભાવવિદો જનાઃ ॥
પરમાત્મન્યપિ મુને સ્ત્રીપુંભાવં વિદુર્બુધા

સચ્ચિદાનદરૂપત્વં વદતિ બ્રહ્મણઃ શ્રુતિઃ ॥
અસન્નિવર્ત્તકઃ શબ્દઃ સદાત્મેતિ નિગદ્યતે

નિવર્ત્તનં જગત્ત્વસ્ય ચિચ્છબ્દેન વિધીયતે ॥
ત્રિલિંગવર્ત્તી સચ્છબ્દઃ પુરુષોત્ર વિધીયતામ્

પ્રકાશવાચી સ ભવેત્સત્પ્રકાશ ઇતિ સ્ફુટમ્ ॥
જ્ઞાનશબ્દસ્ય પર્ય્યાયશ્ચિચ્છબ્દઃ સ્ત્રીત્વમાગતઃ

પ્રકાશશ્ચિચ્ચ મિથુનં જગત્કારણતાં ગતમ્ ॥
સચ્ચિદાત્મન્યપિ તથા જગત્કારણતાં ગતમ્

એકત્રૈવ શિવશ્શક્તિરિતિ ભાવો વિધીયતે ॥
તૈલવર્ત્ત્યાદિમાલિન્યાત્પ્રકાશસ્યાપિ વર્ત્તતે

માલિન્યમશિવત્વં ચ ચિતાગ્ન્યાદિષુ દૃશ્યતે ॥
એવં વિવર્ત્તકત્વેન શિવત્વં શ્રુતિચોદિતમ્

જીવાશ્રિતાયાશ્ચિચ્છક્તેર્દૌર્બલ્યં વિદ્યતે સદા ॥
તન્નિવૃત્યર્થમેવાત્ર શક્તિત્વં સાર્વકાલિકમ્

બલવાઞ્છક્તિમાંશ્ચેતિ વ્યવહારઃ પ્રદૃશ્યતે ॥
લોકે વેદે ચ સસતં વામદેવ મહામુને

એવં શિવત્વં શક્તિત્વં પરમાત્મનિ દર્શિતમ્ ॥
શિવશક્ત્યોસ્તુ સંયોગાદાનંદસ્સતતોદિતઃ

અતો મુને તમુદ્દિશ્ય મુનયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ ॥
શિવે મનસ્સમાધાય પ્રાપ્તાશ્શિવમનામયમ્

સર્વાત્મત્વં તયોરેવં બ્રહ્મેત્યુપનિષત્સુ ચ ॥
ગીયતે બ્રહ્મશબ્દેન બૃંહિધાત્વર્થગોચરમ્

બૃંહણત્વં બૃહત્ત્વં ચ શંભ્વાખ્યવિગ્રહે ॥
પંચબ્રહ્મમયે વિશ્વપ્રતીતિર્બ્રહ્મ શબ્દિતા

પ્રતિલોમાત્મકે હંસે વક્ષ્યામિ પ્રણવોદ્ભવમ્ ॥
તવ સ્નેહાદ્વામદેવ સાવધાનતયા શૃણુ

વ્યંજનસ્ય સકારસ્ય હકારસ્ય ચ વર્જનાત્ ॥
ઓમિત્યેવ ભવેત્સ્થૂલો વાચકઃ પરમાત્મનઃ

મહામન્ત્રસ્સ વિજ્ઞેયો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
તત્ર સૂક્ષ્મો મહામન્ત્રસ્તદુદ્ધારં વદામિ તે

આદ્યે ત્રિપંચરૂપે ચ સ્વરે ષોડશકે ત્રિષુ ॥
મહામન્ત્રો ભવેદાદૌ સ સકારો ભવેદ્યદા

હંસસ્ય પ્રતિલોમઃ સ્યાત્સકારાર્થશ્શિવઃ સ્મૃતઃ ॥
શક્ત્યાત્મકો મહામન્ત્રવાચ્યઃ સ્યાદિતિ નિર્ણયઃ

ગુરૂપદેશ કાલે તુ સોહંશક્ત્યાત્મકશ્શિવઃ ॥
ઇતિ જીવપરો ભૂયાન્મહામન્ત્રસ્તદા પશુઃ

શક્ત્યાત્મકશ્શિવાંશશ્ચ શિવૈક્યાચ્છિવસામ્યભાક્ ॥
પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મવાક્યે તુ પ્રજ્ઞાનાર્થઃ પ્રદૃશ્યતે

પ્રજ્ઞાનશબ્દશ્ચૈતન્યપર્ય્યાયસ્સ્યાન્ન સંશયઃ ॥
ચૈતન્યમાત્મેતિ મુને શિવસૂત્રં પ્રવર્ત્તિતમ્

ચૈતન્યમિતિ વિશ્વસ્ય સર્વજ્ઞાનક્રિયાત્મકમ્ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યં તત્સ્વભાવો યઃ સ આત્મા પરિકીર્ત્તિતઃ

ઇત્યાદિશિવસૂત્રાણાં વાર્તિકં કથિતં મયા॥
જ્ઞાનં બંધ ઇતીદં તુ દ્વિતીયં સૂત્રમીશિતુઃ

જ્ઞાનમિત્યાત્મનસ્તસ્ય કિંચિજ્જ્ઞાનક્રિયાત્મકમ્॥
ઇત્યાહાદ્યપદેનેશઃ પશુવર્ગસ્ય લક્ષણમ્

એતદ્દ્વયં પરાશક્તેઃ પ્રથમં સ્પંદતાં ગતમ્॥
એતામેવ પરાં શક્તિં શ્વેતાશ્વતરશાખિનઃ

સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચેત્યસ્તુવન્મુદા॥
જ્ઞાનક્રિયેચ્છારૂપં હિ શંભોર્દૃષ્ટિત્રયં વિદુઃ

એતન્મનોમધ્યગં સદિન્દ્રિયજ્ઞાનગોચરમ્ ॥
અનુપ્રવિશ્ય જાનાતિ કરોતિ ચ પશુઃ સદા

તસ્માદાત્મન એવેદં રૂપમિત્યેવ નિશ્ચિતમ્ ॥
પ્રપંચાર્થં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવૈ ક્યપ્રદર્શનમ્

ૐમિતીદં સર્વમિતિ શ્રુતિરાહ સનાતની ॥
તસ્માદ્વેતીત્યુપક્રમ્ય જગત્સૃષ્ટિઃ પ્રક્રીર્તિતા

તસ્યાઃ શ્રુતેસ્તુ તાત્પર્યં વક્ષ્યામિ શ્રૂયતામિદમ્ ॥
તવ સ્નેહાદ્વામદેવ વિવેકાર્થવિજૃંભિતમ્

શિવશક્તિસમાયોગઃ પરમાત્મેતિ નિશ્ચિતમ્॥
પરાશક્તેસ્તુ સંજાતા ચિચ્છક્તિસ્તુ તદુદ્ભવા

આનન્દશક્તિસ્તજ્જાસ્યાદિચ્છાશક્તિસ્તદુદ્ભવા ॥
જ્ઞાનશક્તિસ્તતો જાતા ક્રિયાશક્તિસ્તુ પંચમી ॥
એતાભ્ય એવ સંજાતા નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ કલા મુને

ચિદાનન્દસમુત્પન્નૌ નાદબિન્દૂ પ્રકીર્ત્તિતૌ॥
ઇચ્છાશક્તેર્મકારસ્તુ જ્ઞાનશક્તેસ્તુ પંચમઃ

સ્વરઃ ક્રિયાશક્તિજાતો હ્યકારસ્તુ મુનીશ્વર ॥
ઇત્યુક્તા પ્રણવોત્પત્તિઃ પંચબ્રહ્મોદ્ભવં શૃણુ ॥ ૫૭ ।
શિવાદીશાન ઉત્પન્નસ્તતસ્તત્પુરુષોદ્ભવઃ ॥
તતોઽઘોરસ્તતો વામસ્સદ્યોજાતોદ્ભવસ્તતઃ

એતસ્માન્માતૃકાદષ્ટત્રિંશન્માતૃસમુદ્ભવઃ॥
ઈશાનાચ્છાન્ત્યતીતાખ્યા કલા જાતાથ પૂરુષાત્॥
ઉત્પદ્યતે શાન્તિકલા વિદ્યાઽઘોરસમુદ્ભવા

પ્રતિષ્ઠા ચ નિવૃત્તિશ્ચ વામ સદ્યોદ્ભવે મતે ॥
ઈશાચ્ચિચ્છક્તિમુખતો વિભોર્મિથુનપઞ્ચકમ્

અનુગ્રહાદિકૃત્યાનાં હેતુઃ પઞ્ચકમિષ્યતે ॥
તદ્વિદ્ભિર્મુનિભિઃ પ્રાજ્ઞૈર્વરતત્ત્વપ્રદર્શિભિઃ

વાચ્યવાચકસમ્બન્ધાન્મિથુનત્વમુપેયુષિ ॥
કલાવર્ણસ્વરૂપેઽસ્મિન્પઞ્ચકે ભૂતપઞ્ચકમ્

વિયદાદિ ક્રમાદાસીદુત્પન્નમ્મુનિપુઙ્ગવ ॥
આદ્યં મિથુનમારભ્ય પઞ્ચમં યન્મયં વિદુઃ

શબ્દૈકગુણ આકાશઃ શબ્દસ્પર્શગુણો મરુત્॥
શબ્દસ્પર્શરૂપગુણપ્રધાનો વહ્નિરુચ્યતે

શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણકં સલિલં સ્મૃતમ્॥
શબ્દ્સ્પર્શરૂપરસગન્ધાઢ્યા પૃથિવી સ્મૃતા

વ્યાપકત્વઞ્ચ ભૂતાનામિદમેવ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વ્યાપ્યત્વં વૈપરીત્યેન ગન્ધાદિક્રમતો ભવેત્

ભૂતપઞ્ચકરૂપોઽયમ્પ્રપઞ્ચઃ પરિકીર્ત્યતે॥
વિરાટ્ સર્વસમષ્ટ્યાત્મા બ્રહ્માણ્ડમિતિ ચ સ્ફુટમ્

પૃથિવીતત્ત્વમારભ્ય શિવતત્ત્વાવધિ ક્રમાત્॥
નિલીય તત્ત્વસંદોહે જીવ એવ વિલીયતે

સંશક્તિકઃ પુનસ્સૃષ્ટૌ શક્તિદ્વારા વિનિર્ગતઃ॥
સ્થૂલપ્રપઞ્ચરૂપેણ તિષ્ઠત્યાપ્રલયં સુખમ્

નિજેચ્છયા જગત્સૃષ્ટમુદ્યુક્તસ્ય મહેશિતુઃ॥
પ્રથમો યઃ પરિસ્પન્દશ્શિવ તત્ત્વન્તદુચ્યતે

એષૈવેચ્છાશક્તિતત્વં સર્વકૃત્યાનુવર્તનાત્ ॥
જ્ઞાનક્રિયાશક્તિયુગ્મે જ્ઞાનાધિક્યે સદાશિવઃ

મહેશ્વરં ક્રિયોદ્રેકે તત્ત્વં વિદ્ધિ મુનીશ્વર॥
જ્ઞાનક્રિયાશક્તિસામ્યં શુદ્ધવિદ્યાત્મકં મતમ્

સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ માયાતત્ત્વવિભેદધીઃ॥
શિવો યદા નિજં રૂપં પરમૈશ્વર્ય્યપૂર્વકમ્

નિગૃહ્ય માયયાશેષપદાર્થગ્રાહકો ભવેત્॥
તદા પુરુષ ઇત્યાખ્યા તત્સૃષ્ટ્વેત્યભવચ્છ્રુતિઃ

અયમેવ હિ સંસારી માયયા મોહિતઃ પશુઃ॥
શિવજ્ઞાનવિહીનો હિ નાનાકર્મવિમૂઢધીઃ

શિવાદભિન્નં ન જગદાત્માનં ભિન્નમિત્યપિ ॥
જાનતોઽસ્ય પશોરેવ મોહો ભવતિ ન પ્રભો

યથૈન્દ્રજાલિકસ્યાપિ યોગિનો ન ભવેદ્ભ્રમઃ ॥
ગુરુણા જ્ઞાપિતૈશ્વર્યશ્શિવો ભવતિ ચિદ્ધનઃ

સર્વકર્તૃત્વરૂપા ચ સર્વજત્વસ્વરૂપિણી ॥
પૂર્ણત્વરૂપાન્નિત્યત્વવ્યાપકત્વ સ્વરૂપિણી

શિવસ્ય શક્તયઃ પઞ્ચ સંકુચદૂપભાસ્કરાઃ

અપિ સંકોચરૂપેણ વિભાંત્ય ઇતિ નિત્યશઃ ॥
પશોઃ કલાખ્ય વિદ્યેતિ રાગકાલૌ નિયત્યપિ ॥
તત્ત્વપઞ્ચકરૂપેણ ભવત્યત્ર કલેતિ સા

કિંચિત્કર્તૃત્ત્ત્વહેતુસ્સ્યાત્કિંચિત્તત્ત્વૈકસાધનમ્ ॥
સા તુ વિદ્યા ભવેદ્રાગો વિષયેષ્વનુરંજકઃ

કાલો હિ ભાવભાવાનાં ભાસાનાં ભાસનાત્મકઃ ॥
ક્રમાવચ્છેદકો ભૂત્વા ભૂતાદિરિતિ કથ્યતે ।

ઇદન્તુ મમ કર્તવ્યમિદન્નેતિ નિયામિકા ॥
નિયતિસ્સ્યાદ્વિભોશ્શક્તિસ્તદાક્ષેપાત્પતેત્પશુઃ

એતત્પંચકમેવાસ્ય સ્વરૂપા વારકત્વતઃ ॥
પઞ્ચકઞ્ચુકમાખ્યાતમન્તરંગં ચ સાધનમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં શિવતત્ત્વવર્ણનન્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ