શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.15

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
તતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સૃષ્ટિપદ્ધતિમુત્તમામ્ ॥
સદાશિવાન્મહેશાદિચતુષ્કસ્ય વરાનને

સદાશિવસ્સમષ્ટિસ્સ્યાદાકાશધિપતિઃ પ્રભુઃ ॥
અસ્યૈવ વ્યષ્ટિતાપન્નમ્મહેશાદિચતુષ્ટયમ્

સદાશિવસહસ્રાંશાન્મહેશસ્ય સમુદ્ભવઃ ॥
પુરુષાનનરૂપત્વાદ્વાયોરધિપતિશ્ચ સઃ

માયાશક્તિયુતો વામે સકલશ્ચ ક્રિયાધિકઃ ॥
અસ્યૈવ વ્યષ્ટિરૂપં સ્યાદીશ્વરાદિચતુષ્ટયમ્

ઈશો વિશ્વેશ્વરઃ પશ્ચાત્પરમેશસ્તતઃ પરમ્ ॥
સર્વેશ્વર ઇતીદન્તુ તિરોધાચક્રમુત્તમમ્

તિરોભાવો દ્વિધા ભિન્ન એકો રુદ્રાદિગોચરઃ ॥
અન્યશ્ચ દેહભાવેન પશુવર્ગસ્ય સન્તતેઃ

ભોગાનુરંજનપરઃ કર્મસામ્યક્ષણાવધિ ॥
કર્મસામ્યે સ એકઃ સ્યાદનુગ્રહમયો વિભુઃ

તત્ર સર્વેશ્વરા યાસ્તે દેવતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
પરબ્રહ્માત્મકાઃ સાક્ષાન્નિર્વિકલ્પા નિરામયાઃ

તિરોભાવાત્મકં ચક્રં ભવેચ્છાન્તિકલામયમ્ ॥
મહેશ્વરાધિષ્ઠિતં ચ પદમેતદનુત્તમમ્

એતદેવ પદં પ્રાપ્યં મહેશપદસેવિનામ્ ॥
માહેશ્વરાણાં સાલોક્યક્રમાદેવ વિમુક્તિદમ્

મહેશ્વરસહસ્રાંશાદ્રુદ્રમૂર્તિરજાયત ॥
અઘોરવદનાકારસ્તેજસ્તત્ત્વાધિપશ્ચ સઃ

ગૌરીશક્તિયુતો વામે સર્વ્વસંહારકૃત્પ્રભુઃ ॥
અસ્યૈવ વ્યષ્ટિરૂપં સ્યાચ્છિવાદ્યથ ચતુષ્ટયમ્

શિવો હરો મૃડભવૌ વિદિતં ચક્રમદ્ભુતમ્ ॥
સંહારાખ્યં મહાદિવ્યં પરમં હિ મુનીશ્વર

સ સંહારસ્ત્રિધા પ્રોક્તો બુધૈર્નિત્યાદિભેદતઃ ॥
નિત્યો જીવસુષુપ્ત્યાખ્યો વિધેર્નૈમિત્તિકઃ સ્મૃતઃ

વિલયસ્તસ્ય તુ મહાનિતિ વેદનિદર્શિતઃ ॥
જીવાનાં જન્મદુઃખાદિશાંતાનામુષિતાત્મનામ્

વિશ્રાંત્યર્થં મુનિશ્રેષ્ઠ કર્મણાં પાકહેતવે॥
સંહારઃ કલ્પિતસ્ત્રેધા રુદ્રેણામિતતેજસા

રુદ્રસ્યૈવ તુ કૃત્યાનાં ત્રયમેતદુદાહૃતમ્ ॥
સંહૃતવપિ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યાનાં પઞ્ચકં વિભોઃ

મુને તત્ર ભવાદ્યાસ્તે દેવતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
પરબ્રહ્મસ્વરૂપાશ્ચ લોકાનુગ્રહકારકાઃ

સંહારાખ્યમિદં ચક્રં વિદ્યારૂપકલામયમ્ ॥
અધિષ્ઠિતં ચ રુદ્રેણ પદમેતન્નિરામયમ્

એતદેવ પદં પ્રાપ્યં રુદ્રારાધનકાંક્ષિણામ્ ॥
રુદ્રાણાં તદ્ધિ સાલોક્યક્રમાત્સાયુજ્યદમ્મુને

રુદ્રમૂર્ત્તેસ્સહસ્રાંશાદ્વિષ્ણોશ્ચૈવાભવજ્જનિઃ ॥
સ વામદેવચક્રાત્મા વારિતત્ત્વૈકનાયકઃ

રમાશાક્તિયુતો વામે સર્વ્વરક્ષાકરો મહાન્॥
ચતુર્ભુજોઽરવિંદાક્ષઃ શ્યામશ્શંખાદિચિહ્નભૃત્

અસ્યૈવ વાસુદેવાદિચતુષ્કં વ્યષ્ટિતાં ગતમ્ ॥
ઉપાસનરતાનાં વૈ વૈષ્ણવાનાં વિમુક્તિદમ્

વાસુદેવોઽનિરુદ્ધશ્ચ તતસ્સંકર્ષણઃ પરઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નશ્ચેતિ વિખ્યાતં સ્થિતિચક્રમનુત્તમમ્

સ્થિતિસ્સૃષ્ટસ્ય જગતસ્તત્કર્ત્રા સહ પાલનમ્ ॥
આરબ્ધકર્મભોગાન્તં જીવાનાં ફલભોગિનામ્

વિષ્ણોરેવેદમાખ્યાતં કૃત્યં રક્ષાવિધાયિનઃ॥
સ્થિતાવપિ તુ સૃષ્ટ્યાદિ કૃત્યાનાં પંચકં વિભોઃ

તત્ર પ્રદ્યુમ્નમુખ્યાસ્તે દેવતાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
નિર્વિકલ્પા નિરાતંકા મુક્તાનંદકરાસ્સદા

સ્થિતિચક્રમિદં બ્રહ્મન્પ્રતિષ્ઠારૂપમુત્તમમ્ ॥
જનાર્દનાધિષ્ઠિતં ચ પરમં પદમુચ્યતે

એવદેવ પદં પ્રાપ્યં વિષ્ણુપાદાબ્જસેવિનામ્ ॥
વૈષ્ણવાનાં ચક્રમિદં સાલોક્યાદિપદપ્રદમ્

વિષ્ણોરેવ સહસ્રાંશાત્સંબભૂવ પિતામહઃ ॥
સદ્યોજાતમુખાત્મા યઃ પૃથિવીતત્ત્વનાયકઃ

વાગ્દેવીસહિતો વામે સૃષ્ટિકર્ત્તા જગત્પ્રભુઃ ॥
ચતુર્મુખો રક્તવર્ણો રજોરૂપસ્વરૂપવાન્

હિણ્યગર્ભાદ્યસ્યૈવ વ્યષ્ટિરૂપં ચતુષ્ટયમ્ ॥
હિરણ્યગર્ભોથ વિરાટ્ પુરુષઃ કાલ એવ ચ

સૃષ્ટિ ચક્રમિદં બ્રહ્મ પુત્રાદિઋષિસેવિતમ્॥
સર્વ્વકામાર્થદં બ્રહ્મન્પરિવારસુખપ્રદમ્

સૃષ્ટિસ્તુ સંહૃતસ્યાસ્ય જીવસ્ય પ્રકૃતૌ બહિઃ॥
આનીય કર્મભોગાર્થ સાધનાંગફલૈસ્સહ

સંયોજનમિતીદં તુ કૃત્યં પૈતામહં વિદુઃ ॥
જગત્સૃષ્ટિક્રિયાવિજ્ઞા યાવદ્વ્યૂહં સુખાવહમ્

જગત્સૃષ્ટાવપિ મુને કૃત્યાનાં ચ પંચકં વિભોઃ ॥
અસ્તિ કાલોદયસ્તત્ર દેવતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

નિવૃત્તિરૂપમાખ્યાતં સૃષ્ટિચક્રમિદં બુધૈઃ ॥
પિતામહાધિષ્ઠિતં ચ પદમેતદ્ધિ શોભનમ્

એતદેવ પ્રદં પ્રાપ્યં બ્રહ્માર્પિતધિયાં નૃણામ્ ॥
પૈતામહાનામેતદ્ધિ સાલોક્યા દિવિમુક્તિદમ્

અસ્મિન્નપિ ચતુષ્કે તુ ચક્રાણાં પ્રણવો ભવેત્ ॥
મહેશાદિક્રમાદેવ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા સ વાચકઃ

ઇદં ખલુ જગચ્ચક્રં શ્રુતિવિશ્રુતવૈભવમ્ ॥
પઞ્ચારં ચક્રમિતિ હ સ્તૌતિ શ્રુતિરિદમ્મુને

એકમેવ જગચ્ચક્રં શમ્ભોશ્શક્તિવિજૃંભિતમ્ ॥
સૃષ્ટ્યાદિપંચાંવયવં પંચારમિતિ કથ્યતે

અલાતચક્રભ્રમિવદવિચ્છિન્નલયોદયમ્ ॥
પરિતો વર્તતે યસ્માત્તસ્માચ્ચક્રમિતીરિતમ્

સૃષ્ટ્યાદિપૃથુસૃષ્ટિત્વાત્પૃથુત્વેનોપદૃશ્યતે ॥
હિરણ્મયસ્ય દેવસ્ય શમ્ભોરમિતતેજસઃ

શક્તિકાર્યમિદં ચક્રં હિરણ્યજ્યોતિરાશ્રિતમ્ ॥
સલિલેનાવૃતમિદં સલિલં વહ્નિનાવૃતમ્

આવૃતો વાયુના વહ્નિરાકાશેનાવૃતં મહત્ ॥
ભૂતાદિના તથાકાશો ભૂતાદિર્મહતાવૃતઃ

અવ્યક્તેનાવૃતસ્તદ્વન્મહાનિત્યેવમાસ્તિકૈઃ ॥
બ્રહ્માણ્ડમિતિ સંપ્રોક્તમાચાર્ય્યૈર્મુનિસત્તમ

ઉક્તાનિ સપ્તાવરણાન્યસ્ય વિશ્વસ્ય ગુપ્તયે ॥
ચક્રાદ્દશગુણાધિક્યં સલિલસ્ય વિધીયતે

ઉપર્યુપરિ ચાન્યોન્યમેવં દશગુણાધિકમ્ ॥
બ્રહ્માણ્ડમિતિ વિજ્ઞેયં તદ્દ્વિજૈર્મુનિનાયક

ઇમમર્થમુરીકૃત્ય ચક્રસામીપ્યવર્ત્તનાત્॥
સલિલસ્ય ચ તન્મધ્યે ઇતિ પ્રાહ શ્રુતિસ્સ્વયમ્

અનુગ્રહતિરોભાવસંહૃતિસ્થિતિસૃષ્ટિભિઃ ॥
કરોત્યવિરતં લીલામેકશ્શક્તિયુતશ્શિવઃ

બહુનેહ કિમુક્તેન મુને સારં વદામિ તે॥
શિવ એવેદમખિલં શક્તિમાનિતિ નિશ્ચિતમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયામુપાસનામૂર્ત્તિવર્ણનં નામ પંચદશોઽધ્યાયઃ