શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.14

વામદેવ ઉવાચ ॥
ભગવન્ષણ્મુખાશેષ વિજ્ઞાનામૃતવારિધે ॥
વિશ્વામરેશ્વરસુત પ્રણતાર્ત્તિપ્રભઞ્જન

ષડ્વિધાર્ત્થપરિજ્ઞાનમિષ્ટદં કિમુદાહૃતમ્ ॥
કે તત્ર ષડ્વિધા અર્થાઃ પરિજ્ઞાનઞ્ચ કિં પ્રભો

પ્રતિપાદ્યશ્ચ કસ્તસ્ય પરિજ્ઞાને ચ કિં ફલમ્ ॥
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ યદ્યત્પૃષ્ટં મયા ગુહ

એતમર્ત્થમવિજ્ઞાય પશુશાસ્ત્રવિમોહિતઃ॥
અદ્યાપ્યહમ્મહાસેન ભ્રાન્તશ્ચ શિવમાયયા

અહં શિવપદદ્વંદ્વજ્ઞાનામૃતરસાયનમ્॥
પીત્ત્વા વિગતસમ્મોહો ભવિષ્યામિ યથા તથા

કૃપામૃતાર્દ્રયા દૃષ્ટ્યા વિલોક્ય સુચિરં મયિ ॥
કર્ત્તવ્યોઽનુગ્રહઃ શ્રીમત્પાદાબ્જશરણાગતે

ઇતિ શ્રુત્વા મુનીન્દ્રોક્તં જ્ઞાનશક્તિધરો વિભુઃ ॥
પ્રાહાન્યદર્શનમહાસંત્રાસજનકં વચઃ

સુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
શ્રૂયતામ્મુનિશાર્દૂલ ત્વયા યત્પૃષ્ટમાદરાત્॥
સમષ્ટિવ્યષ્ટિભાવેન પરિજ્ઞાનમ્મહેશિતુઃ

પ્રણવાર્ત્થપરિજ્ઞાનરૂપં તદ્વિસ્તરાદહમ્ ॥
વદામિ ષડ્વિધાર્થૈક્ય પરિજ્ઞાનેન સુવ્રત

પ્રથમો મંત્રરૂપઃ સ્યાદ્દ્વિતીયો મંત્રભાવિતઃ ॥
દેવતાર્ત્થસ્તૃતીયોઽર્થઃ પ્રપઞ્ચાર્થસ્તતઃ પરમ્

ચતુર્થઃ પઞ્ચમાર્થસ્સ્યાદ્ગુરુરૂપપ્રદર્શકઃ।
ષષ્ઠશ્શિષ્યાત્મરૂપોઽર્થઃ ષડ્વિધાર્થાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તત્ર મન્ત્રસ્વરૂપન્તે વદામિ મુનિસત્તમ॥
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ મહાજ્ઞાની ભવેન્નરઃ

આદ્યસ્સ્વરઃ પંચમશ્ચ પઞ્ચમાન્તસ્તતઃ પરઃ ॥
બિન્દુનાદૌ ચ પઞ્ચાર્ણાઃ પ્રોક્તા વેદૈર્ન ચાન્યથા

એતત્સમષ્ટિરૂપો હિ વેદાદિસ્સમુદાહૃતઃ ॥
નાદસ્સર્વ્વસમષ્ટિઃ સ્યાદ્બિંદ્વાઢ્યં યચ્ચતુષ્ટયમ્

વ્યષ્ટિરૂપેણ સંસિદ્ધં પ્રણવે શિવવાચકે ॥
યંત્રરૂપં શૃણુ પ્રાજ્ઞ શિવલિંગં તદેવ હિ

સર્વ્વાધસ્તાલ્લિખેત્પીઠં તદૂર્ધ્વમ્પ્રથમં સ્વરમ્ ॥
ઉવર્ણં ચ તદૂર્દ્ધ્વં સ્થમ્પવર્ગાન્તં તદૂર્ધ્વગમ્

તન્મસ્તકસ્થં બિંદું ચ તદૂર્દ્ધ્વં નાદમાલિખેત્ ॥
યંત્રે સંપૂર્ણતાં યાતિ સર્વકામઃ પ્રસિધ્યતિ

એતં યંત્રં સમાલિખ્ય પ્રણવે નવ વેષ્ટયેત્ ॥
તદુત્થેનૈવ નાદેન વિદ્યન્નાદાવસાનકમ્

દેવતાર્ત્થમ્પ્રવક્ષ્યામિ ગૂઢં સર્વ્વત્ર યન્મુને ॥
તવ સ્નેહાદ્વામદેવ યથા શંકરભાષિતમ્

સદ્યોજાતમ્પ્રપદ્યામીત્યુપક્રમ્ય સદાશિવોમ્ ॥
ઇતિ પ્રાહ શ્રુતિસ્તારં બ્રહ્મપંચકવાચકમ્

વિજ્ઞેયા બ્રહ્મરૂપિણ્યસ્સૂક્ષ્માઃ પંચૈવ દેવતાઃ ॥
એતા એવ શિવસ્યાપિ મૂર્તિત્વે નોપબૃંહિતાઃ

શિવસ્ય વાચકો મન્ત્રશ્શિવમૂર્ત્તેશ્ચ વાચકઃ ॥
મૂર્ત્તિમૂર્તિમતોર્ભેદો નાત્યન્તં વિદ્યતે યતઃ

ઈશાનમુકુટોપેત ઇત્યારભ્ય પુરોદિતઃ ॥
શિવસ્ય વિગ્રહઃ પઞ્ચવક્ત્રાણિ શૃણુ સાંપ્રતમ્

પંચમાદિ સમારભ્ય સદ્યોજાતાદ્યનુક્રમાત્ ॥
ઉર્દ્ધ્વાંતમીશાનાંતં ચ મુખપંચકમીરિતમ્

ઈશાનસ્યૈવ દેવસ્ય ચતુર્વ્યૂહપદે સ્થિતમ્ ॥
પુરુષાદ્યં ચ સદ્યાંતં બ્રહ્મરૂપં ચતુષ્ટયમ્

પંચ બ્રહ્મસમષ્ટિસ્સ્યાદીશાનં બ્રહ્મ વિશ્રુતમ્ ॥
પુરુષાદ્યં તુ તદ્વ્યષ્ટિસ્સદ્યોજાતાન્તિકં મુને

અનુગ્રહમયં ચક્રમિદં પંચાર્ત્થકારણમ્ ॥
પરબ્રહ્માત્મકં સૂક્ષ્મં નિર્વિકારમનામયમ્

અનુગ્રહોઽપિ દ્વિવિધસ્તિરોભાવાદિગોચરઃ ॥
પ્રભુશ્ચાન્યસ્તુ જીવાનાં પરાવરવિમુક્તિદઃ

એતત્સદાશિવસ્યૈવ કૃત્યદ્વયમુદાહૃતમ્ ॥
અનુગ્રહેઽપિ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યાનાં પંચકં વિભોઃ

મુને તત્રાપિ સદ્યાદ્યા દેવતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
પરબ્રહ્મસ્વરૂપાસ્તાઃ પંચ કલ્યાણદાસ્સદા

અનુગ્રહમયં ચક્રં શાંત્યતીતકલામયમ્ ॥
સદાશિવાધિષ્ઠિતં ચ પરમં પદમુચ્યતે

એતદેવ પદં પ્રાપ્યં યતીનાં ભવિતાત્મનામ્ ॥
સદાશિવોપાસકાનાં પ્રણવાસક્તચેતસામ્

એતદેવ પદં પ્રાપ્ય તેન સાકં મુનીશ્વરાઃ ॥
ભુક્ત્વા સુવિપુલાન્ભોગાન્દેવેન બ્રહ્મરૂપિણા

મહાપ્રલયસંભૂતૌ શિવસામ્યં ભજંતિ હિ ॥
ન પતંતિ પુનઃ ક્વાપિ સંસારાબ્ધૌ જનાશ્ચ તે

તે બ્રહ્મલોક ઇતિ ચ શ્રુતિરાહ સનાતની ॥
ઐશ્વર્ય્યં તુ શિવસ્યાપિ સમષ્ટિરિદમેવ હિ

સર્વૈશ્વર્યેણ સમ્પન્ન ઇત્યાહાથર્વ્વણી શિખા ॥
સર્વૈશ્વર્ય્યપ્રદાતૃત્વમસ્યૈવ પ્રવદન્તિ હિ

ચમકસ્ય પદાન્નાન્ય દધિકં વિદ્યતે પદમ્ ॥
બ્રહ્મપંચકવિસ્તારપ્રપંચઃ ખલુ દૃશ્યતે

બ્રહ્મભ્ય એવં સંજાતા નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ કલા મતાઃ ॥
સૂક્ષ્મભૂતસ્વરૂપિણ્યઃ કારણત્વેન વિશ્રુતાઃ

સ્થૂલરૂપસ્વરૂપસ્ય પ્રપંચસ્યાસ્ય સુવ્રત ॥
પંચધાવસ્થિતં યત્તદ્બ્રહ્મપંચકમિષ્યતે

પુરુષઃ શ્રોત્રવાણ્યૌ ચ શબ્દકાશૌ ચ પંચકમ્ ॥
વ્યાપ્તમીશાનરૂપેણ બ્રહ્મણા મુનિસત્તમ

પ્રકૃતિસ્ત્વક્ચ પાણિશ્ચ સ્પર્શો વાયુશ્ચ પંચકમ્ ॥
વ્યાપ્તં પુરુષરૂપેણ બ્રહ્મણૈવ મુનીશ્વર

અહંકારસ્તથા ચક્ષુઃ પાદો રૂપં ચ પાવકઃ ॥
અઘોરબ્રહ્મણા વ્યાપ્તમેતત્પંચકમંચિતમ્

બુદ્ધિશ્ચ રસના પાયૂ રસ આપશ્ચ પંચકમ્ ॥
બ્રહ્મણા વામદેવેન વ્યાપ્તં ભવતિ નિત્યશઃ

મનો નાસા તથોપસ્થો ગન્ધો ભૂમિશ્ચ પંચકમ્॥
સદ્યેન બ્રહ્મણા વ્યાપ્તં પંચબ્રહ્મમયં જગત્

યંત્રરૂપેણોપદિષ્ટઃ પ્રણવશ્શિવવાચકઃ॥
સમષ્ટિઃ પંચવર્ણાનાં બિંદ્વાદ્યં યચ્ચતુષ્ટયમ્

શિવોપદિષ્ટમાર્ગેણ યંત્રરૂપં વિભાવયેત્॥
પ્રણવમ્પરમં મન્ત્રાધિરાજં શિવરૂપિણમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં શિવરૂપપ્રણવવર્ણનં નામ ચતુર્દ્દશોધ્યાયઃ