શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.13

॥ સુબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
અથ મધ્યાહ્નસમયે સ્નાત્વા નિયતમાનસઃ ॥
ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદીનિ પૂજાદ્રવ્યાણ્યુપાહરેત॥॥
નૈરૃત્યે પૂજયેદ્દેવં વિઘ્રેશં દેવપૂજિતમ્॥
ગણાનાં ત્વેતિ મન્ત્રેણાવાહયેત્સુવિધાનતઃ

રક્તવર્ણં મહાકાયં સર્વ્વાભરણભૂષિતમ્॥
પાશાંકુશાક્ષાભીષ્ટઞ્ચ દધાનં કરપંકજૈઃ

એવમાવાહ્ય સન્ધ્યાય શંભુપુત્રં ગજાનનમ્॥
અભ્યર્ચ્ય પાયસાપૂપનાલિકેરગુડાદિભિઃ

નૈવેદ્યમુત્તમં દદ્યાત્તામ્બૂલાદિમથાપરમ્॥
પરિતોષ્ય નમસ્કૃત્ય નિર્વિઘ્નમ્પ્રાર્થયેત્તતઃ

ઔપાસનાગ્નૌ કર્ત્તવ્યં સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનતઃ ॥
આજ્યભાગાન્તમાગ્નેયં મખતન્ત્રમતઃ પરમ્

ભૂઃ સ્વાહેતિ ત્ર્યૃચા પૂર્ણાહુતિં હુત્વા સમાપ્ય ચ॥
ગાયત્રીં પ્રજપેદ્યાવદપરાહ્ણમતંદ્રિતઃ

અથ સાયન્તનીં સન્ધ્યામુપાસ્ય સ્નાનપૂર્વકમ્ ॥ ।
સાયમૌપાસનં હુત્વા મૌની વિજ્ઞાપયેદ્ગુરુમ્

શ્રપયિત્વા ચરુન્તસ્મિન્સમિદન્નાજ્યભેદતઃ ॥
જુહુયાદ્રૌદ્રસૂક્તેન સદ્યોજાતાદિ પઞ્ચભિઃ

બ્રહ્મભિશ્ચ મહાદેવં સાંબં વહ્નૌ વિભાવયેત્ ॥
ગૌરીર્મિમાય મન્ત્રેણ હુત્વા ગૌરીમનુસ્મરન્

તતોઽગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ જુહુયાત્સકૃત્॥
હુત્વોપરિષ્ટાત્તન્ત્રન્તુ તતોઽગ્નેરુત્તરે બુધઃ

સ્થિત્વાસને જપેન્મૌની ચૈલાજિનકુશોત્તરે ॥
આબ્રાહ્મં ચ મુહૂર્તે તુ ગાયત્રી દૃઢમાનસઃ

તતઃ સ્નાત્વા ત્વશક્તશ્ચેદ્ભસ્મના વા વિધાનતઃ ॥
શ્રપયિત્વા ચરું તસ્મિન્નગ્નાવે વાભિધારિતમ્

ઉદગુદ્વાસ્ય બર્હિષ્યાસાદ્યાજ્યેન ચરું તતઃ ॥
અભિઘાર્ય્ય વ્યાહૃતીશ્ચ રૌદ્રસૂક્તઞ્ચ પઞ્ચ ચ

જપેદ્બ્રહ્માણિ સન્ધાર્ય્ય ચિત્તં શિવપદાંબુજે ॥
પ્રજાપતિમથેન્દ્રઞ્ચ વિશ્વેદેવાસ્તતઃ પરમ્ ॥૧૫।
બ્રહ્માણં સચતુર્થ્યન્તં સ્વાહાંતાન્પ્રણવા દિકાન્ ॥
સંજપ્ય વાચયિત્વાઽથ પુણ્યાહં ચ તતઃ પરમ્

પરસ્તાત્તંત્રમગ્નયે સ્વાહેત્યગ્નિમુખાવધિ ॥
નિર્વર્ત્ય પશ્ચાત્પ્રાણાય સ્વાહેત્યારભ્ય પઞ્ચભિઃ

સાજ્યેન ચરુણા પશ્ચાદગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં હુનેત્ ॥
પુનશ્ચ પ્રજપેત્સૂક્તં રૌદ્રં બ્રહ્માણિ પઞ્ચ ચ

મહેશાદિચતુર્વ્યૂહમન્ત્રાંશ્ચ પ્રજપેત્પુનઃ ॥
હુત્વોપરિષ્ટાત્તન્ત્રન્તુ સ્વશાખોક્તેન વર્ત્મના

તત્તદ્દેવાન્સમુદ્દિશ્ય સાંગં કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ॥
એવમગ્નિમુખાદ્યં યત્કર્મતન્ત્રમ્પ્રવર્ત્તિતમ્

અતઃ પરં પ્રજુહુયાદ્વિરજાહોમમાત્મનઃ ॥
ષડ્વિંશતત્ત્વરૂપેસ્મિન્દેહે લીનસ્ય શુદ્ધયે

તત્ત્વાન્યેતાનિ મદ્દેહે શુધ્યન્તામિત્યનુસ્મરન્ ॥
તત્રાત્મતત્ત્વશુદ્ધ્યર્થં મન્ત્રૈરારુણકેતુકૈઃ

પઠ્યમાનૈઃ પૃથિવ્યાદિપુરુષાંતં ક્રમાન્મુને ॥
સાજ્યેન ચરુણા મૌની શિવપાદામ્બુજં સ્મરન્

પૃથિવ્યાદિ ચ શબ્દાદિ વાગાદ્યં પઞ્ચકં પુનઃ ॥
શ્રોત્રાદ્યઞ્ચ શિરઃ પાર્શ્વપૃષ્ઠોદરચતુષ્ટયમ્

જંઘાં ચ યોજયેત્પશ્ચાત્ત્વગાદ્યં ધાતુસપ્તકમ્ ॥
પ્રાણાદ્યં પઞ્ચકં પશ્ચાદન્નાદ્યં કોશપઞ્ચકમ્

।
મનાશ્ચિત્તં ચ બુદ્ધિશ્ચાહંકૃતિઃ ખ્યાતિરેવ ચ ॥
સંકલ્પન્તુ ગુણાઃ પશ્ચાત્પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તતઃ

પુરુષસ્ય તુ ભોક્તૃત્વં પ્રતિપન્નસ્ય ભોજને ॥
અન્તરંગતયા તત્ત્વપંચકં પરિકીર્તિતમ્

નિયતિઃ કાલરાગશ્ચ વિદ્યા ચ તદનન્તરમ્ ॥
કલા ચ પંચકમિદં મયોત્પન્નમ્મુનીશ્વર

માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિતિ માયા શ્રુતીરિતા ॥
તજ્જાન્યેતાનિ તત્ત્વાનિ શ્રુત્યુક્તાનિ ન સંશયઃ

।
કાલસ્વભાવો નિયતિરિતિ ચ શ્રુતિતબ્રવીત્ ॥
એતત્પઞ્ચકમેવાસ્ય પઞ્ચકઞ્ચક્રમુચ્યતે

અજાનન્પઞ્ચતત્ત્વાનિ વિદ્વાનપિ ચ। મૂઢધીઃ ॥
નિપત્યાધસ્તાત્પ્રકૃતેરુપરિષ્ટાત્પુમાનયમ્

કાકાક્ષિન્યાયમાશ્રિત્ય વર્ત્તતે પાર્શ્વતોન્વહમ્ ॥
વિદ્યાતત્ત્વમિદં પ્રોક્તં શુદ્ધવિદ્યામહેશ્વરૌ

સદાશિવશ્ચ શક્તિશ્ચ શિવશ્ચેદં તુ પઞ્ચકમ્ ॥
શિવ તત્ત્વમિદમ્બ્રહ્મન્પ્રજ્ઞાનબ્રહ્મવાગ્યતઃ

।
પૃથિવ્યાદિશિવાંતં યત્તત્ત્વજાતં મુનીશ્વર ॥
સ્વકારણલયદ્વારા શુદ્ધિરસ્ય વિધીયતામ્

એકાદશાનાં મન્ત્રાણામ્પરસ્મૈપદ પૂર્વકમ્ ॥
શિવજ્યોતિશ્ચતુર્થ્યન્તમિદમ્પદમથોચ્ચરેત્

ન મમેતિ વદેત્પશ્ચાદુદ્દેશત્યાગ ઈરિતઃ ॥
અતઃ પરં વિવિદ્યૈતિ કપોતકાયેતિ મન્ત્રયોઃ

વ્યાપકાય પદસ્યાન્તે પરમાત્મન ઇત્યપિ ॥
શિવજ્યોતિશ્ચતુર્થ્યન્તં વિશ્વભૂતપદમ્પુનઃ

ઘસનોત્સુકશબ્દઞ્ચ ચતુર્થ્યંતમથો વદેત્ ॥
પરસ્મૈપદમુચ્ચાર્ય્ય દેવાય પદમુચ્ચરેત્

ઉત્તિષ્ઠસ્વેતિ મન્ત્રસ્ય વિશ્વરૂપાય શબ્દતઃ ॥
પુરુષાય પદમ્બ્રૂયાદોસ્વાહેત્યસ્ય સંવદેત્

લોકત્રયપદસ્યાન્તે વ્યાપિને પરમાત્મને॥
શિવાયેદં ન મમ ચ પદમ્બ્રૂયાદતઃ પરમ્

।
સ્વ શાખોક્તપ્રકારેણ પુરસ્તાત્તન્ત્રકર્મ્મ ચ ॥
નિર્વર્ત્ય સર્પિષા મિશ્રં ચરુમ્પ્રાશ્ય પુરોધસે

પ્રદદ્યાદ્દક્ષિણાન્તસ્મૈ હેમાદિપરિબૃંહિતામ્ ॥
બ્રહ્માણમુદ્વાસ્ય તતઃ પ્રાતરૌપાસનં હુનેત્

સં માં સિઞ્ચન્તુ મરુત ઇતિ મન્ત્રઞ્જપેન્નરઃ ॥
યાતે અગ્ન ઇત્યનેન મન્ત્રેણાગ્નૌ પ્રતાપ્ય ચ

હસ્તમગ્નૌ સમારોપ્ય સ્વાત્મન્યદ્વૈતધામનિ ॥
પ્રાભાતિકીં તતઃ સન્ધ્યામુપાસ્યાદિત્યમપ્યથ

ઉપસ્થાય પ્રવિશ્યાપ્સુ નાભિદઘ્નં પ્રવેશયન્ ॥
તન્મન્ત્રાન્પ્રજપેત્પ્રીત્યા નિશ્ચલાત્મા સમુત્સુકઃ

આહિતાગ્નિસ્તુ યઃ કુર્ય્યાત્પ્રાજાપત્યેષ્ટિમાહિતે ॥
શ્રૌતે વૈશ્વાનરે સમ્યક્સર્વવેદસદક્ષિણામ્

અથાગ્નિમાત્મન્યારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાત્॥
સાવિત્રીપ્રથમં પાદં સાવિત્રીમિત્યુદીર્ય ચ

પ્રવેશયામિ શબ્દાન્તે ભૂરોમિતિ ચ સંવદેત્ ॥
દ્વિતીયમ્પાદમુચ્ચાર્ય્ય સાવિત્રીમિતિ પૂર્વ્વવત્

પ્રવેશયામિ શબ્દાન્તે ભુવરોમિતિ સંવદેત્॥
તૃતીયમ્પાદમુચ્ચાર્ય્ય સાવિત્રીમિત્યતઃ પરમ્

પ્રવેશયામિ શબ્દાન્તે સુવરોમિત્યુદીરયેત્॥
ત્રિપાદમુચ્ચરેત્પૂર્વં સાવિત્રીમિત્યતઃ પરમ્

પ્રવેશયામિ શબ્દાન્તે ભૂર્ભુવસ્સુવરોમિતિ ॥
ઉદીરયેત્પરમ્પ્રીત્યા નિશ્ચલાત્મા મુનીશ્વર

ઇયમ્ભગવતી સાક્ષાચ્છંકરાર્દ્ધશરીરિણી ॥
પંચવક્ત્રા દશભુજા વિપઞ્ચનયનોજ્જ્વલા

નવરત્નકિરીટોદ્યચ્ચન્દ્ર લેખાવતંસિની ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશા દયાયુધધરા શુભા

હારકેયૂરકટકકિંકિણીનૂપુરાદિભિઃ ॥
ભૂષિતાવયવા દિવ્યવસના રત્નભૂષણા

વિષ્ણુના વિધિના દેવઋષિગંધર્વ્વનાયકૈઃ ॥
માનવૈશ્ચ સદા સેવ્યા સર્વ્વાત્મવ્યાપિની શિવા

સદાશિવસ્ય દેવસ્ય ધર્મપત્ની મનોહરા ॥
જગદમ્બા ત્રિજનની ત્રિગુણા નિર્ગુણાપ્યજા

ઇત્યેવં સંવિચાર્ય્યાથ ગાયત્રીં પ્રજપેત્સુધીઃ ॥
આદિદેવીં ચ ત્રિપદાં બ્રાહ્મણત્વાદિદામજામ્

યો હ્યન્યથા જપેત્પાપો ગાયત્રી શિવરૂપિણીમ્॥
સ પચ્યતે મહાઘોરે નરકે કલ્પસંખ્યયા

સા વ્યાહૃતિભ્યઃ સંજાતા તાસ્વેવ વિલયં ગતા॥
તાશ્ચ પ્રણવસમ્ભૂતાઃ પ્રણવે વિલયં ગતા

પ્રણવસ્સર્વવેદાદિઃ પ્રણવઃ શિવવાચકઃ ॥
મન્ત્રાધિરાજરાજશ્ચ મહાબીજં મનુઃ પરઃ

શિવો વા પ્રણવો હ્યેષ પ્રણવો વા શિવઃ સ્મૃતઃ ॥
વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યન્તં વિદ્યતે યતઃ

એનમેવ મહામન્ત્રઞ્જીવાનાઞ્ચ તનુત્યજામ્ ॥
કાશ્યાં સંશ્રાવ્ય મરણે દત્તે મુક્તિં પરાં શિવઃ

તસ્માદેકાક્ષરન્દેવં શિવં પરમકારણમ્ ॥
ઉપાસતે યતિશ્રેષ્ઠા હૃદયામ્ભોજમધ્યગમ્

મુમુક્ષવોઽપરે ધીરા વિરક્તા લૌકિકા નરાઃ॥
વિષયાન્મનસા જ્ઞાત્વોપાસતે પરમં શિવમ્

એવં વિલાપ્ય ગાયત્રીં પ્રણવે શિવવાચકે ॥
અહં વૃક્ષસ્ય રેરિવેત્યનુવાકં જપેત્પુનઃ

યશ્છન્દસામૃષભ ઇત્યનુવાકમુપક્રમાત્ ॥
ગોપાયાંતં જપન્પશ્ચાદુત્થિતોહમિતીરયેત્

વદેજ્જયેત્ત્રિધા મન્દમધ્યોચ્છ્રાયક્રમાન્મુને॥
પ્રણવમ્પૂર્વ્વમુદ્ધત્ય સૃષ્ટિસ્થિતિલયક્રમાત્

તેષામથ ક્રમાદ્ભૂયાદ્ભૂસ્સંન્યસ્તમ્ભુવસ્તથા ॥
સંન્યસ્તં સુવરિત્યુક્ત્વા સંન્યસ્તં પદમુચ્ચરમ્

સર્વમંત્રાદ્યઃ પ્રદેશે મયેતિ ચ પદં વદેત્ ॥
પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય સમષ્ટિં વ્યાહૃતીર્વદેત્

સમસ્તમિત્યતો બ્રૂયાન્મયેતિ ચ સમબ્રવીત્ ॥
સદાશિવં હૃદિ ધ્યાત્વા મંદાદીતિ તતો મુને

પ્રૈષમંત્રાંસ્તુ જપ્ત્વૈવં સાવધાનેન ચેતસા ॥
અભયં સર્વભૂતેભ્યો મત્તઃ સ્વાહેતિ સંજપન્

પ્રાચ્યાં દિશ્યપ ઉદ્ધૃત્ય પ્રક્ષિપેદજલિં તતઃ ॥
શિખાં યજ્ઞોપવીતં ચ યત્રોત્પાટ્ય ચ પાણિના

ગૃહીત્વા પ્રણવં ભૂશ્ચ સમુદ્રં ગચ્છ સમ્વદેત્ ॥
વહ્નિજાયાં સમુચ્ચાર્ય્ય સોદકાઞ્જલિના તતઃ

અપ્સુ હૂયાદથ પ્રેષૈરભિમંત્ર્ય ત્રિધા ત્વપઃ ।
પ્રાશ્ય તીરે સમાગત્ય ભૂમૌ વસ્ત્રાદિકં ત્યજેત્

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા ગચ્છેસ્સપ્તપદાધિકમ્ ॥
કિઞ્ચિદ્દૂરમથાચાર્યસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ સંવદેત્

લોકસ્ય વ્યવહારાર્થં કૌપીનં દણ્ડમેવ ચ ॥
ભગવન્સ્વીકુરુષ્વેતિ દદ્યાત્સ્વેનૈવ પાણિના

દત્ત્વા સુદોરં કૌપીનં કાષાયવસનં તતઃ ॥
આચ્છાદ્યાચમ્ય ચ દ્વેધા ત શિષ્યમિતિ સંવદેત્

ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ તત ઇતિ મન્ત્રમુદાહરેત્ ॥
સમ્પ્રાર્થ્ય દણ્ડં ગૃહ્ણીયાત્સખાય ઇતિ સંજપન્

અથ ગત્વા ગુરોઃ પાર્શ્વં શિવપાદાંબુજં સ્મરન્ ॥
પ્રણમેદ્દણ્ડવદ્ભૂમૌ ત્રિવારં સંયતાત્મવાન્

પુનરુત્થાય ચ શનૈઃ પ્રેમ્ણા પશ્યન્ગુરું નિજમ્ ॥
કૃતાઞ્જલિપુટસ્તિષ્ઠેદ્ગુરુપાદ સમીપતઃ

કર્મ્મારમ્ભાત્પૂર્વમેવ ગૃહીત્વા ગોમયં શુભમ્ ॥
સ્થૂલામલકમાત્રેણ કૃત્વા પિણ્ડાન્વિશોષયેત

સૌરૈસ્તુ કિરણૈરેવ હોમારમ્ભાગ્નિમધ્યગાન્॥
નિક્ષિપ્ય હોમસમ્પૂર્ત્તૌ ભસ્મ સંગૃહ્ય ગોપયેત્

તતો ગુરુસ્સમાદાય વિરજાનલજં સિતમ્ ॥
ભસ્મ તેનૈવ તં શિષ્યમગ્નિરિત્યાદિભિઃ ક્રમાત્

મંત્રૈરંગાનિ સંસ્પૃશ્ય મૂર્દ્ધાદિચરણાન્તતઃ ॥
ઈશાનાદ્યૈઃ પઞ્ચમંત્રૈ શિર આરભ્ય સર્વતઃ

સમુદ્ધૃત્ય વિધાનેન ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેત્તતઃ॥
ત્રિયાયુષૈસ્ત્ર્યમ્બકૈશ્ચ મૂર્ધ્ન આરભ્ય ચ ક્રમાત્

તતસ્સદ્ભક્તિયુક્તેન ચેતસા શિષ્યસત્તમઃ॥
હૃત્પંકજે સમાસીનં ધ્યાયેચ્છિવમુમાસખમ્

હસ્તં નિધાય શિરસિ શિષ્યસ્ય સ ગુરુર્વદેત્ ॥
ત્રિવારં પ્રણવં દક્ષકર્ણે ઋષ્યાદિસંયુતમ્

તતઃ કૃત્વા ચ કરુણાં પ્રણવસ્યાર્થ માદિશેત્ ॥
ષડ્વિધાર્ત્થપરિ જ્ઞાનસહિતં ગુરુસત્તમઃ

દ્વિષટ્પ્રકારં સ ગુરું પ્રણમેદ્ભુવિ દણ્ડવત્॥
તદધીનો ભવેન્નિત્યં નાન્યત્કર્મ્મ સમાચરેત્

તદાજ્ઞયા તતઃ શિષ્યો વેદાન્તાર્થાનુસારતઃ ॥
શિવજ્ઞાનપરો ભૂયાત્સગુણાગુણભેદતઃ

તતસ્તેનૈવ શિષ્યેણ શ્રવણાદ્યંગપૂર્વ્વકમ્ ॥
પ્રભાતિકાદ્યનુષ્ઠાનં જપાન્તે કારયેદ્ગુરુઃ

પૂજાં ચ મણ્ડલે તસ્મિન્કૈલાસપ્રસ્તરાહ્વયે ॥
શિવોદિતેન માર્ગેણ શિષ્યસ્તત્રૈવ પૂજયેત્

દેવન્નિત્યમશક્તશ્ચેત્પૂજિતું ગુરુણા શુભમ્ ॥
સ્ફાટિકં પીઠિકોપેતં ગૃહ્ણીયાલ્લિંગમૈશ્વરમ્

વરં પ્રાણપરિત્યાગશ્છેદનં શિરસોઽપિ મે ॥
ન ત્વનભ્યર્ચ્ય ભુઞ્જીયાં ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્

એવન્ત્રિવારમુચ્ચાર્ય્ય શપથં ગુરુસન્નિધૌ ।
કુર્ય્યાદ્દૃઢમનાશ્શિષ્યઃ શિવભક્તિસમુદ્વહન્

તત એવ મહાદેવં નિત્યમુદ્યુક્તમાનસઃ॥
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા પઞ્ચાવરણમાર્ગતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ