શિવ પુરાણ · અધ્યાય 6.12

શ્રીબ્રહ્મણ્ય ઉવાચ ॥
સાધુસાધુ મહાભાગ વામદેવ મુનીશ્વર॥
ત્વમતીવ શિવે ભક્તશ્શ્વિજ્ઞાનવતાંવરઃ

ત્વયા ત્વવિદિતં કિંચિન્ના સ્તિ લોકેષુ કુત્રચિત્॥
તથાપિ તવ વક્ષ્યામિ લોકાનુગ્રહકારિણઃ

લોકેસ્મિન્પશવસ્સર્વ્વે નાનાશાસ્ત્રવિમોહિતાઃ ॥
વઞ્ચિતાઃ પરમેશસ્ય માયયાતિવિચિત્રયા

ન જાનતિ પરં સાક્ષાત્પ્રણવાર્થમ્મહેશ્વરમ્ ॥
સગુણન્નિર્ગુણં બ્રહ્મ ત્રિદેવજનકમ્પરમ્

દક્ષિણમ્બાહુમુદ્ધૃત્ય શપથમ્પ્રબ્રવીમિ તે ॥
સત્યં સત્યં પુનસ્સત્યં સત્યં સત્યં પુનઃ પુનઃ

પ્રણવાર્થશ્શિવઃ સાક્ષાત્પ્રાધાન્યેન પ્રકીર્ત્તિતઃ ॥।
શ્રુતિષુ સ્મૃતિશાસ્ત્રેષુ પુરાણેષ્વાગમેષુ ચ

યતો વાચો નિવર્ત્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ ॥
આનન્દં યસ્ય વે વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચ ન

યસ્માજ્જગદિદં સર્વં વિધિવિષ્ણ્વિન્દ્રપૂર્વકમ્ ॥
સહ ભૂતેન્દ્રિયગ્રામૈઃ પ્રથમં સમ્પ્રસૂયતે

ન સમ્પ્રસૂયતે યો વૈ કુતશ્ચન કદાચન ॥
યસ્મિન્ન ભાસતે વિદ્યુન્ન ન સૂર્યો ન ચન્દ્રમાઃ

યસ્ય ભાસો વિભાતીદઞ્જગત્સર્વં સમન્તતઃ ॥
સર્વ્વૈશ્વર્ય્યેણ સમ્પન્નો નામ્ના સર્વ્વેશ્વરસ્સ્વયમ્

યો વૈ મુમુક્ષુભિર્ધ્યેયઃ શમ્ભુરાકાશમધ્યગઃ ॥
સર્વવ્યાપી પ્રકાશાત્મા ભાસરૂપો હિ ચિન્મયઃ

।
યસ્ય પુંસઃ પરા શક્તિર્ભાવગમ્યા મનોહરા ॥
નિર્ગુણા સ્વગુણૈરેવ નિગૂઢા નિષ્કલા શિવા

તદીયન્ત્રિવિધંરૂપં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરન્તતઃ ॥
ધ્યેયં મુમુક્ષુભિર્નિત્યં ક્રમતો યોગિભિર્મુને

નિષ્કલસ્સર્વ્વદેવાનામાદિદેવસ્સનાતનઃ ॥
જ્ઞાનક્રિયાસ્વભાવો યઃ પર માત્મેતિ ગીયતે

તસ્ય દેવાધિદેવસ્ય મૂર્ત્તિસ્સાક્ષાત્સદાશિવઃ ॥
પઞ્ચમંત્રતનુર્દેવઃ કલાપઞ્ચકવિગ્રહઃ

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશઃ પ્રસન્નઃ શીતલદ્યુતિઃ ॥
પંચવક્ત્રો દશભુજસ્ત્રિપંચનયનઃ પ્રભુઃ

ઈશાનમુકુટોપેતઃ પુરુષાસ્યઃ પુરાતનઃ ॥
અઘોરહૃદયો વામદેવગુહ્યપ્રદેશવાન્

સદ્યપાદશ્ચ તન્મૂર્ત્તિઃ સાક્ષાત્સકલનિષ્કલઃ ॥
સર્વ્વજ્ઞત્વાદિષટ્શક્તિષડંગીકૃતવિગ્રહઃ

શબ્દાદિશક્તિસ્ફુરિતહૃત્પંકજવિરાજિતઃ ॥
સ્વશક્ત્યા વામભાગે તુ મનોન્મન્યા વિભૂષિતઃ

મન્ત્રાદિષડ્વિધાર્થાનામર્થોપન્યાસસાર્ગતઃ ॥
સમષ્ટિવ્યષ્ટિભાવાર્થં વક્ષ્યામિ પ્રણવાત્મકમ્

ઉપદેશક્રમો હ્યાદૌ વક્તવ્યશ્શ્રૂયતામયમ્॥
ચાતુર્વ્વર્ણ્યં હિ લોકેસ્મિન્પ્રસિદ્ધમ્માનુષે મુને

ત્રૈવર્ણિકાનામેવાત્ર શ્રુત્યાચારસમન્વયઃ ॥
શુશ્રૂષામાત્રસારા હિ શૂદ્રાઃ શ્રુતિબહિષ્કૃતાઃ ॥ ૨૨ ।
ત્રૈવર્ણિકાનાં સર્વ્વેષાં સ્વસ્વાશ્રમરતાત્મનામ્ ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતો ધર્મોઽનુષ્ઠેયો નાપરઃ ક્વચિત્

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં કર્મ્મ કુર્વ્વ ન્સિદ્ધિમવાપ્સ્યતિ ॥
ઇત્યુક્તમ્પરમેશેન વેદમાર્ગપ્રદર્શિના

વર્ણાશ્રમાચારપુણ્યૈરભ્યર્ચ્ય પરમેશ્વરમ્ ॥
તત્સાયુજ્યં ગતાસ્સર્વે બહવો મુનિસત્તમાઃ

બ્રહ્મચર્યેણ મુનયો દેવા યજ્ઞક્રિયાધ્વના ॥
પિતરઃ પ્રજયા તૃપ્તા ઇતિ હિ શ્રુતિરબ્રવીત્

એવં ઋણત્રયાન્મુક્તો વાનપ્રસ્થાશ્રમં ગતઃ ॥
શીતોષ્ણસુખદુઃખાદિસહિષ્ણુર્વિજિતેન્દ્રિયઃ

તપસ્વી વિજિતાહારો યમાય યોગમ ભ્યસેત્ ॥
યથા દૃઢતરા બુદ્ધિરવિચાલ્યા ભવેત્તથા

એવં ક્રમેણ શુદ્ધાત્મા સર્વ્વકર્મ્માણિ વિન્યસેત્ ॥
સન્યસ્ય સર્વ્વકર્મ્માણિ જ્ઞાનપૂજાપરો ભવેત્

સા હિ સાક્ષાચ્છિવૈક્યેન જીવન્મુક્તિફલપ્રદા ॥
સર્વ્વોત્તમા હિ વિજ્ઞેયા નિર્વિકારા યતાત્મ નામ્

તત્પ્રકારમહં વક્ષ્યે લોકાનુગ્રહકામ્યયા ॥
તવ સ્તેહાન્મહાપ્રાજ્ઞ સાવધાનતયા શૃણુ

સર્વ્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞં વેદાંતજ્ઞાનપારગમ્ ॥
આચાર્ય્યમુપગચ્છેત્સ યતિર્મ્મતિમતાં વરમ્

તત્સમીપમુપવ્રજ્ય યથાવિધિ વિચક્ષણઃ ॥
દીર્ઘદણ્ડપ્રણામાદ્યૈસ્તોષયેદ્યત્નતસ્સુધીઃ

યો ગુરુસ્સ શિવઃ પ્રોક્તો યશ્શિવસ્સ ગુરુસ્સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા સ્વવિચારન્નિવેદયેત્

લબ્ધાનુજ્ઞસ્તુ ગુરુણા દ્વાદશાહં પયોવ્રતી॥
શુક્લપક્ષે ચતુર્થ્યાં વા દશમ્યાં વા વિધાનતઃ

પ્રાતઃ સ્નાત્વા વિશુદ્ધાત્મા કૃતનિત્ય ક્રિયસ્સુધીઃ ॥
ગુરુમાહૂય વિધિના નાંદીશ્રાદ્ધં સમારભેત્

વિશ્વેદેવાઃ સત્યવસુસંજ્ઞાવંતઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
દેવશ્રાદ્ધે બ્રહ્મવિષ્ણુ મહેશાઃ કથિતાસ્ત્રયઃ

ઋષિશ્રાદ્ધે તુ સમ્પ્રોક્તા દેવક્ષેત્રમનુષ્યજાઃ ॥
દેવશ્રાદ્ધે તુ વસુરુદ્રાદિત્યાસ્સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ચત્વારો માનુષશ્રાદ્ધે સનકાદ્યા મુનીશ્વરાઃ ॥
ભૂતશ્રાદ્ધે પંચ મહાભૂતાનિ ચ તતઃ પરમ્

ચક્ષુરાદીન્દ્રિયગ્રામો ભૂતગ્રામશ્ચતુર્વિધઃ॥ ।
પિતૃશ્રાદ્ધે પિતા તસ્ય પિતા તસ્ય પિતા ત્રયઃ

માતૃશ્રાદ્ધે માતૃપિતામહ્યૌ ચ પ્રપિતામહી ॥
આત્મશ્રાદ્ધે તુ ચત્વાર આત્મા પિતૃપિતામહૌ

પ્રપિતામહનામા ચ સપત્નીકાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
માતામહાત્મકશ્રાદ્ધે ત્રયો માતામહાદયઃ

પ્રતિશ્રાદ્ધં બ્રાહ્મણાનાં યુગ્મં કૃત્વોપકલ્પિતાન્ ॥
આહૂય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય સ્વયમાચમ્ય યત્નતઃ

સમસ્તસંપત્સમવાપ્તિહેતવઃ સમુત્થિતાપત્કુલધૂમકેતવઃ ॥
અપારસંસારસમુદ્રસેતવઃ પુનન્તુ માં બ્રાહ્મણપાદરેણવઃ

આપદ્ધનધ્વાન્તસહસ્રભાનવઃ સમીહિતા ર્થાર્પણકામધેનવઃ ॥
સમસ્તતીર્થાંબુપવિત્રમૂર્ત્તયો રક્ષંતુ માં બ્રાહ્મણપાદપાંસવઃ

ઇતિ જપ્ત્વા નમસ્કૃત્ય સાષ્ટાંગં ભુવિ દણ્ડવત્ ॥
સ્થિત્વા તુ પ્રાઙ્મુખઃ શમ્ભોઃ પાદાબ્જયુગલં સ્મરન્

સપવિત્રકરશ્શુદ્ધ ઉપવીતી દૃઢાસનઃ ॥
પ્રાણાયામત્રયં કુર્ય્યા ચ્છ્રુત્વાતિથ્યાદિકં પુનઃ

મત્સંન્યાસાંગભૂતં યદ્વિશ્વેદેવાદિકં તથા ॥
શ્રાદ્ધમષ્ટવિધં માતામહગતં પાર્વણેન વૈ

વિધાનેન કરિષ્યામિ યુષ્મદાજ્ઞાપુરસ્સરમ્ ॥
એવં વિધાય સંકલ્પં દર્ભાનુત્તરતસ્ત્યજેત્

ઉપસ્પૃશ્યાપ ઉત્થાય વરણક્રમમારભેત્॥
પવિત્રપાણિઃ સંસ્પૃશ્ય પાણી બ્રાહ્મણયોર્વદેત્

વિશ્વેદેવાર્થ ઇત્યાદિ ભવદ્ભ્યાં ક્ષણ ઇત્યપિ

પ્રસાદનીય ઇત્યન્તં સર્વ્વ ત્રૈવં વિધિક્રમઃ ॥
એવં સમાપ્ય વરણં મણ્ડલાનિ પ્રકલ્પયેત્

ઉદગારભ્ય દશ ચ કૃત્વાભ્યર્ચનમક્ષતૈઃ ॥
તેષુ ક્રમેણ સંસ્થાપ્ય બ્રાહ્મણાન્પાદયોઃ પુનઃ

વિશ્વેદેવાદિનામાનિ સસંવબોધનમુચ્ચરેત્ ॥
ઇદં વઃ પાદ્યમિતિ સકુશપુષ્પાક્ષતોદકૈઃ

પાદ્યં દત્ત્વા સ્વયમપિ ક્ષાલિતાંઘ્રિરુદઙ્મુખઃ ॥
આચમ્ય યુગ્મક્લૃપ્તાંસ્તાનાસનેષૂપવેશ્ય ચ

વિશ્વેદેવસ્વરૂપસ્ય બ્રાહ્મણસ્યેદમાસનમ્ ॥
ઇતિ દર્ભાસનં દત્ત્વા દર્ભપાણિસ્સ્વયં સ્થિતઃ

અસ્મિન્નાન્દીમુખશ્રાદ્ધે વિશ્વેદેવાર્થ ઇત્યપિ ॥
ભવદ્ભ્યાં ક્ષણ ઇત્યુક્ત્વા ક્રિયતામિતિ સંવદેત્

પ્રાપ્નુતામિતિ સમ્પ્રોચ્ય ભવન્તાવિતિ સંવદેત્ ॥
વદેતાં પ્રાપ્નુયાવેતિ તૌ ચ બ્રાહ્મણપુંગવૌ

સંપૂર્ણમસ્તુ સંકલ્પસિદ્ધિરસ્ત્વિતિ તાન્પ્રતિ ॥
ભવન્તોઽનુગૃહ્ણંત્વિતિ પ્રાર્થયેદ્દ્વિજપુંગવાન્

તતશ્શુદ્ધકદલ્યાદિપાત્રેષુ ક્ષાલિતેષુ ચ ॥
અન્નાદિભોજ્યદ્રવ્યાણિ દત્ત્વા દર્ભૈઃ પૃથક્પૃથક્

પરિસ્તીર્ય્ય સ્વયં તત્ર પરિષિચ્યોદકેન ચ॥
હસ્તાભ્યામવલંબ્યાથ પાત્રં પ્રત્યેકમાદરાત્

પૃથિવી તે પાત્રમિત્યાદિ કૃત્વા તત્ર વ્યવસ્થિતાન્॥
દેવાદીંશ્ચ ચતુર્થ્યન્તાનનૂદ્યાક્ષતસંયુતાન્

ઉદગ્ગૃહીત્વા સ્વાહેતિ દેવાર્થેઽન્નં યજેત્પુનઃ ॥
ન મમેતિ વદેદન્તે સર્વત્રાયં વિધિક્રમઃ

યત્પાદપદ્મસ્મરણાદ્યસ્ય નામજપાદપિ ॥
ન્યૂનં કર્મ ભવેત્પૂર્ણન્તં વન્દે સામ્બમીશ્વરમ્

ઇતિ જપ્ત્વા તતો બ્રૂયાન્મયા કૃત મિદં પુનઃ ॥
નાન્દીમુખશ્રાદ્ધમિતિ યથોક્તં ચ વદેત્તતઃ

અસ્વિતિ બ્રૂતેતિ ચ તાન્પ્રસાદ્ય દ્વિજપુંગવાન્ ॥
વિસૃજ્ય સ્વકરસ્થોદં પ્રણમ્ય ભુવિ દણ્ડવત્

ઉત્થાય ચ તતો બ્રૂયાદમૃતમ્ભવતુ દ્વિજાન્ ॥
પ્રાર્થયેચ્ચ પરં પ્રીત્યા કૃતાંજલિરુદારધીઃ

શ્રીરુદ્રં ચમકં સૂક્તં પૌરુષં ચ યથાવિધિ ॥
ચિત્તે સદાશિવન્ધ્યાત્વા જપેદ્બ્રહ્માણિ પઞ્ચ ચ

ભોજનાન્તે રુદ્રસૂક્તં ક્ષમા પય્ય દ્વિજાન્મુનઃ ॥
તન્મન્ત્રેણ તતો દદ્યાદુત્તરાપોશણં પુરઃ

પ્રક્ષાલિતાંઘ્રિરાચમ્ય પિણ્ડસ્થાનં વ્રજેત્તતઃ ॥
આસીનઃ પ્રાઙ્મુખો મૌની પ્રાણાયામત્રયં ચરેત્

નાન્દીમુખોક્તશ્રાદ્ધાંગં કરિષ્યે પિણ્ડદાનકમ્ ॥
ઇતિ સંકલ્પ્ય દક્ષાદિસમારભ્યોદકાન્તિ કમ્

નવ રેખાઃ સમાલિખ્ય પ્રાગગ્રાન્દ્વાદશ ક્રમાત્॥
સંસ્તીર્ય્ય દર્ભાન્દક્ષાદિદેવાદિસ્થાનપઞ્ચકમ્

તૂષ્ણીં દદ્યાત્સાક્ષતોદં ત્રિષુ સ્થાનેષુ ચ ક્રમાત્॥
સ્થાનેષ્વન્યેષુ માતૃષુ માર્જ્જયન્તાસ્તતઃ પરમ્

અત્રેતિ પિતરઃ પશ્ચાત્સાક્ષતોદં સમર્ચ્ય ચ ॥
દદ્યાત્તતઃ ક્રમેણૈવ દેવાદિસ્થાનપઞ્ચકે

તત્તદ્દેવાદિનામાનિ ચતુર્થ્યન્તાન્યુદીર્ય્ય ચ॥
પિણ્ડત્રયં તતો દદ્યાત્પ્રત્યેકં સ્થાનપઞ્ચકે

સ્વગૃહ્યોક્તેન માર્ગેણ દદ્યાત્પિણ્ડાન્પૃથક્પૃથક્ ॥
દદ્યાદિદં સાક્ષતં ચ પિતૃસાઙ્ગુણ્યહેતવે

ધ્યાયેત્સદાશિવં દેવં હૃદયામ્ભોજમધ્યતઃ ॥
તત્પાદપદ્મસ્મરણાદિતિ શ્લોકં પઠન્પુનઃ

નમસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણેભ્યો દક્ષિણાં ચ સ્વશ ક્તિતઃ ॥
દત્ત્વા ક્ષમાપય્ય ચ તાન્વિસૃજ્ય ચ તતઃ ક્રમાત્

પિણ્ડાનુત્સૃજ્ય ગોગ્રાસં દદ્યાન્નોચેજ્જલે ક્ષિપેત્ ॥
પુણ્યાહવાચનં ત્વાં ભુંજીત સ્વજનૈસ્સહ

અન્યેદ્યુઃ પ્રાતરુત્થાય કૃતનિત્યક્રિયસ્સુધીઃ ॥
ઉપોષ્ય ક્ષૌરકર્માદિ કક્ષોપસ્થવિવર્જિતમ્

કેશશ્મશ્રુનખાનેવ કર્મ્માવધિ વિસૃજ્ય ચ॥
સમાષ્ટકેશાન્વિધિવત્કારયિત્વા વિધાનતઃ

સ્નાત્વા ધૌતપટશ્શુદ્ધો દ્વિરાચમ્યાથ વાગ્યતઃ ॥
ભસ્મ સંધાર્ય્ય વિધિના કૃત્વા પુણ્યાહવાચનમ્

તેન સંપ્રોક્ષ્ય સંપ્રાપ્ય શુદ્ધદેહસ્વભાવતઃ ॥
હોમદ્રવ્યાર્થમાચાર્ય્ય દક્ષિણાર્થં વિહાય ચ

દ્રવ્યજાતં મહેશાય દ્વિજેભ્યશ્ચ વિશેષતઃ ॥
ભક્તેભ્યશ્ચ પ્રદાયાથ શિવાય ગુરુરૂપિણે

વસ્ત્રાદિ દક્ષિણાં દત્ત્વા પ્રણમ્ય ભુવિ દણ્ડવત્ ॥
દોરકૌપીનવસનં દણ્ડાચ્ચ ક્ષાલિતમ્ભુવિ

આદાય હોમદ્રવ્યાણિ સમિધાદીનિ ચ ક્રમાત્॥
સમુદ્રતીરે નદ્યાં વા પર્વ્વતે વા શિવાલયે

અરણ્યે ચાપી ગોષ્ઠે વા વિચાર્ય્ય સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
સ્થિત્વાચમ્ય તતઃ પૂર્વ્વં કૃત્વા માનસમઞ્જરીમ્

બ્રાહ્મમોંકારસહિતં નમો બ્રહ્મણ ઇત્યપિ ॥
જપિત્વા ત્રિસ્તતો બ્રૂયાદગ્નિમીળે પુરોહિતમ્

અથ મહાવ્રતમિતિ અગ્નિર્વૈ દેવા નામતઃ ॥
તથૈતસ્ય સમામ્નાયમિષેત્વોર્જ્જે ત્વા વેતિ તત્

અગ્ન આયાહિ વીતયે શન્નો દેવીરભિષ્ટયે॥
પશ્ચાત્પ્રોચ્ય મયરસતજભનલગૈઃ સહ

સમ્મિતં ચ તતઃ પઞ્ચસંવત્સરમયં તતઃ ॥
સમામ્નાયસ્સમામ્નાતઃ અથ શિક્ષાં વદેત્પુનઃ ॥
પ્રવક્ષ્યામીત્યુદીર્યાથ વૃદ્ધિરાદૈચ્ચ સમ્વદેત્

અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેત્યુચ્ચાર્ય પુનરંજસા ॥
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા વેદાદીનપિ સંજપેત્

બ્રહ્માણમિન્દ્રં સૂર્ય્યઞ્ચ સોમં ચૈવ પ્રજાપતિમ્ ॥
આત્માનમન્તરાત્માનં જ્ઞાનાત્માનમતઃ પરમ્

પરમાત્માનમપિ ચ પ્રણવાદ્યં નમોંતકમ્ ॥
ચતુર્થ્યન્તં જપિત્વાઽથ સક્તુમુષ્ટિં પ્રગૃહ્ય ચ

પ્રાશ્યાથ પ્રણવેનૈવ દ્વિરાચમ્યાથ સંસ્પૃશેત્ ॥
નાભિં મન્ત્રાન્વક્ષ્યમાણન્પ્રણવાદ્યાન્નમોન્તકાન્

આત્માનમન્તરાત્માનં જ્ઞાનાત્માનં પુરં પુનઃ ॥
આત્માનં ચ સમુચ્ચાર્ય પ્રજાપતિમતઃ પરમ્

સ્વાહાંતાન્પ્રજપેત્પશ્ચાત્પયોદધિઘૃતં પૃથક્ ॥
ત્રિવારં પ્રણવેનૈવ પ્રાશ્યાચમ્ય દ્વિધા પુનઃ ॥

પ્રાગાસ્ય ઉપવિશ્યાથ દૃઢચિત્તઃ સ્થિરાસનઃ ॥
યથોક્તવિધિના સમ્યક્પ્રાણાયામત્રયઞ્ચરેત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ષષ્ઠ્યાં કૈલાસસંહિતાયાં સંન્યાસવિધિવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ