શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.48

રાજોવાચ ॥
ધૂમ્રાક્ષં ચણ્ડમુણ્ડં ચ રક્તબીજાસુરન્તથા॥
ભગવન્નિહતન્દેવ્યા શ્રુત્વા શુમ્ભઃ સુરાર્દનઃ

કિમકાર્ષીત્તતો બ્રહ્મન્નેતન્મે બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્ ॥
શુશ્રૂષવે જગદ્યોનેશ્ચરિત્રં પાપનાશનમ્

ઋષિરુવાચ ॥
હતાનેમાન્દૈત્યવરાન્મહાસુરો નિશમ્ય રાજન્મહનીયવિક્રમઃ ॥
અજિજ્ઞપત્સ્વીયગણાન્દુરાસદાન્રણાભિધોચ્ચારણજ્જાતસંમદાન્

બલાન્વિતાસ્સંમિલિતા મમાજ્ઞયા જયાશયા કાલકવંશસંભવાઃ ॥
સકાલકેયાસુરમૌર્ય્યદૌર્હૃદાસ્તથા પરેપ્યાશુ પ્રયાણયન્તુ તે

નિશુંભશુંભૌ દિતિજાન્નિદેશ્ય તાન્રથાધિરૂઢૌ નિરયાં બભૂવતુઃ ॥
બલાન્યનૂખુર્બલિનોસ્તયોર્ધરાદ્વિનાશવન્તઃ શલભા ઇવોત્થિતાઃ

પ્રસાદયામાસ મૃદંગમર્દલં સભેરિકાડિણ્ડિમઝર્ઝરાનકમ્ ॥
રણસ્થલે સંજહૃષૂ રણપ્રિયા અસુપ્રિયાઃ સંગરતઃ પરાયયુઃ

ભટાશ્ચ તે યુદ્ધપટાવૃતાસ્તદા રણસ્થલીં માપુરપાપવિગ્રહાઃ ॥
ગૃહીતશસ્ત્રાસ્ત્રચયા જિગીષયા પરસ્પરં વિગ્રહયન્ત ઉલ્બણમ્

ગજાધિરૂઢાસ્તુરગાધિરોહિણો રથાધિરૂઢાશ્ચ તથાપરેઽસુરાઃ ॥
અલક્ષયન્તઃ સ્વપરાઞ્જનાન્મુદાઽસુરેશસંગે સમરેઽભિરેભિરે

ધ્વનિઃ શતઘ્ની જનિતો મુહુર્મુહુર્બભૂવ તેન ત્રિદશાઃ સમેજિતાઃ ॥
મહાન્ધકારઃ સમપદ્યતામ્બરે વિલોક્યતે નો રથમણ્ડલં રવેઃ

પદાતયો નિર્વ વજુર્હિ કોટિશઃ પ્રભૂતમાના વિજયાભિલાષિણઃ ॥
રથાશ્વગા વારણગા અથાપરેઽસુરા નિરીયુઃ કતિ કોટિશો મુદા

અશુક્લ શૈલા એવ મત્તવારણા અતાનિષુશ્ચીત્કૃતિશબ્દમાહવે ॥
ક્રમેલકાશ્ચાપિ ગલદ્ગલધ્વનિં વિતન્વતે ક્ષુદ્રમહીધરોપમાઃ

હયાશ્ચ હ્રેષન્ત ઉદગ્રભૂમિજા વિશાલકણ્ઠાભરણા ગતેર્વિદઃ॥
પદાનિ દન્તાવલમૂર્ધ્નિ બિભ્રતઃ સુડિડ્યિરે વ્યોમપથા યથાઽવયઃ

સમીક્ષ્ય શત્રોર્બલમિત્થમાપતચ્ચકાર સજ્યં ધનુરમ્બિકા તદા॥
નનાદ ઘણ્ટાં રિપુસાદદાયિની જગર્જ સિંહોઽપિ સટાં વિધૂનયન્

તતો નિશુંભસ્તુહિનાચલસ્થિતાં વિલોક્ય રમ્યાભરણાયુધાં શિવામ્ ॥
ગિરં બભાષે રસનિર્ભરાં પરાં વિલાસનીભાવવિચક્ષણો યથા

ભવાદૃશીનાં રમણીયવિગ્રહે દુનોતિ કીર્ણં ખલુ માલતીદલમ્ ॥
કથં કરાલાહવમાતનોષ્યસે મહેશિ તેનૈવ મનોજ્ઞવર્ષ્મણા

ઇતીરયિત્વા વચનં મહાસુરો બભૂવ મૌની તમુવાચ ચંડિકા ॥
વૃથા કિમાત્થાસુર મૂઢ સંગરં કુરુષ્વ નાગાલયમન્યથા વ્રજ

તતોતિરુષ્ટઃ સમરે મહારથશ્ચકાર બાણાવલિવૃષ્ટિમદ્ભુતામ્ ॥
ઘનાઘનાઃ સંવવૃષુર્યથોદકં રણસ્થલે પ્રાવૃડિવાગતા તદા

શરૈશ્શિતૈશ્શૂલપરશ્વધાયુધૈઃ સભિન્દિપાલૈઃ પરિઘૈશ્શરાસનૈઃ ॥
ભુશુણ્ડિકાપ્રાસક્ષુરપ્રસંજ્ઞકૈર્મહાસિભિઃ સંયુયુધે મદોદ્ધતૈઃ

વિવભ્રમુસ્તત્સમરે મહાગજા વિભિન્નકુંભાઅસિતાદ્રિસન્નિભાઃ॥
ચલદ્બલાકાધવલા વિકેતવો વિસેતવઃ શુંભનિશુંભકેતવઃ

વિભિન્નદેહા દિતિજા ઝષોપમા વિકન્ધરા વાજિગણા ભયંકરાઃ ॥
પરાસવઃ કાલિકયા કૃતા રણે મૃગારિણા ચાશિષતાપરેઽસુરા

વિસુસ્રુવૂ રક્તવહાસ્તદન્તરે સરિચ્ચ યાસ્તત્ર વિપુપ્લુવે હતૈઃ ॥
કચા ભટાનાં જલનીલિકોપમાસ્તદુત્તરીયં સિતફેનસંનિભમ્

તુરંગસાદી તુરગાધિરોહિણં ગજસ્થિતાનભ્યપતન્ગજારુહઃ ॥
રથી રથેશં ખલુ પત્તિરઙ્ઘ્રિગાન્સમપ્રતિદ્વન્દ્વિકલિર્મહાનભૂત્

તતો નિશુંભો હૃદયે વ્યચિન્તયત્કરાલકાલોયમુપાગતોઽધુના ॥
ભવેદ્દરિદ્રોઽપિ મહાધનો મહાધનો દરિદ્રો વિપરીતકાલતઃ

જડો ભવેત્સ્ફીતમતિર્મહામતિર્જડો નૃશંસો બહુમન્તુ સંસ્તુતઃ ॥
પરાજયં યાતિ રણે મહાબલા જયંતિ સંગ્રામમુખે ચ દુર્બલાઃ

જયોઽજયો વા પરમેશ્વરેચ્છયા ભવત્યનાયાસત એવ દેહિનામ્ ॥
ન કાલમુલ્લંઘ્ય શશાક જીવિતું મહેશ્વરઃ પદ્મજની રમાપતિઃ

ઉપેત્ય સંગ્રામમુખં પલાયનં ન સાધુવીરા હૃદયેઽનુમન્વતે॥
પરંતુ યુદ્ધે કથમેતયા જયો વિનાશિતં મે સકલં બલં યથા

ઇયં હિ નૂનં સુરકર્મ સાધિતું સમાગતા દૈત્યબલં ચ બાધિતુમ્ ॥
પુરાણમૂર્તિઃ પ્રકૃતિઃ પરા શિવા ન લૌકિકીયં વનિતા કદાપિ વા

વધોઽપિ નારીવિહિતોઽયશસ્કરઃ પ્રગીયતે યુદ્ધરસં લિલિક્ષુભિઃ ॥
તથાપ્યકૃત્વા સમરં કથં મુખં પ્રદર્શયામોઽસુરરાજસન્નિધૌ

।
વિચારયિત્વેતિ મહારથો રથં મહાન્તમધ્યાસ્ય નિયન્તૃચોદિતમ્॥
યયૌ દ્રુતં યત્ર મહેશ્વરાંગના સુરાંગનાપ્રાર્થિતયૌવનોદ્ગમા

અવોચદેનાં સ મહેશિ કિં ભવેદેભિર્હતૈર્વેતનજીવિભિર્ભટૈઃ॥
તવાસ્તિ કાંક્ષા યદિ યોદ્ધુમાવયોસ્તદા રણઃ સ્યાદ્ધૃતયુદ્ધસત્પટૈઃ

ઉવાચ કાલીં પ્રતિ કૌશિકી તદા સમીક્ષ્યતામેષ દુરાગ્રહોઽનયોઃ ॥
કરોતિ કાલો વિપદાગમે મતિં વિભિન્નવૃત્તિં સદસત્પ્રવર્તકઃ

તતો નિશુંભોઽભિજઘાન ચણ્ડિકાં શરૈસ્સહસ્રૈશ્ચ તથૈવ કાલિકામ્ ॥
બિભેદ બાણાનસુરપ્રચોદિતાન્સહસ્રખણ્ડં સ્વશરોત્કરૈઃ શિવા॥

તતઃ સમુત્થાય કૃપાણમુજ્જ્વલં સ ચર્મ્મ કણ્ઠીરવમૂર્ધ્ન્યતાડયત્ ॥
બિભેદ તં ચાપિ મહાસિનામ્બિકા યથા કુઠારેણ તરું તરુશ્છિદઃ

સ ભિન્નખડ્ગો નિચખાન માર્ગણં પરામ્બિકા વક્ષસિ સોઽપિ ચિચ્છિદે ॥
પુનસ્ત્રિશૂલં હૃદયેઽક્ષિપત્તદપ્યચૂર્ણ યન્મુષ્ટિનિપાતનેન સા

ગદાં સમાદાય પુનર્મહારથોઽભ્યધાવદમ્બાં મરણોન્મુખોઽસુરઃ॥
અચૂર્ણયત્તામપિ શૂલધારયા પુનસ્ત્રિ શૂલં વિદદાર સોઽન્યયા

તતોમ્બિકા ભીમભુજંગમોપમૈસ્સુરદ્વિષાં શોણિતચૂષણોચિતૈઃ ॥
નિશુમ્ભમાત્મીયશિલીમુખૈ શ્શિતૈર્નિહત્ય ભૂમીમનયદ્વિષોક્ષિતૈઃ

નિપાતિતેઽમાનબલેઽસુરપ્રભુઃ કનીયસિ ભ્રાતરિ રોષપૂરિતઃ ॥
રથસ્થિતો બાહુભિરષ્ટ ભિર્વૃતો જગામ યત્ર પ્રમદા મહેશિતુઃ

અવાદયચ્છંખમરિન્દમં તદા ધનુસ્સ્વનં ચાપિ ચકાર દુઃસહમ્ ॥
નનાદ સિંહોઽપિ સટાં વિધૂનયન્બભૂવ નાદત્રયનાદિતન્નભઃ

તતોઽટ્ટહાસં જગદમ્બિકા કરોદ્વિતત્રસુસ્તેન સુરારયોઽખિલાઃ॥
જયેતિ શબ્દં જગદુસ્તદા સુરા યદામ્બિકોવાચ રણે સ્થિરો ભવ

।
દૈત્યરાજો મહતીં જ્વલચ્છિખાં મુમોચ શક્તિં નિહતા ચ સોલ્કયા॥
બિભેદ શુંભપ્રહિતાઞ્છરાચ્છિવા શિવેરિતાન્સોપિ સહસ્રધા શરાન્

ત્રિશૂલમુત્ક્ષિપ્ય જઘાન ચણ્ડિકા મહાસુરં તં સ પપાત મૂર્ચ્છિતઃ ॥
વિભિન્નપક્ષો હરિણા યથા નગઃ પ્રકંપયન્ દ્યાં વસુધાં સ વારિધિમ્

તતો મૃષિત્વા ત્રિશિખોદ્ભવાં વ્યથાં વિધાય બાહૂનયુતં મહાબલઃ ॥
સ કાલિકાં સિંહયુતાં મહેશ્વરીં જઘાન ચક્રૈરમરક્ષયંકરૈઃ

તદસ્તચક્રાણિ વિભિદ્ય લીલયા ત્રિશૂલમુદ્ગૂર્ય્ય જઘાન સાસુરમ્ ॥
શિવા જગત્પાવનપાણિપઙ્કજાદુપાત્તમૃત્યૂ પરમં પદં ગતૌ

હતે તસ્મિન્મહાવીર્ય્યે નિશુંભે ભીમવિક્રમે॥
શુંભે ચ સકલા દૈત્યા વિવિશુર્બલિસદ્મનિ

ભક્ષિતા અપરે કાલીસિંહાદ્યૈરમરદ્વિષઃ ॥
પલાયિતાસ્તથાન્યે ચ દશદિક્ષુ ભયાકુલાઃ

બભૂવુર્માર્ગવાહિન્યસ્સરિતઃ સ્વચ્છપાથસઃ ॥
વવુર્વાતાઃ સુખસ્પર્શા નિર્મલત્વં યયૌ નભઃ

પુનર્યાગઃ સમારેભે દેવૈર્બ્રહ્મર્ષિભિસ્તથા ॥
સુખિનશ્ચાભવન્સર્વે મહેન્દ્રાદ્યા દિવૌકસઃ

પવિત્રં પરમં પુણ્યમુમાયાશ્ચરિતં પ્રભો ॥
દૈત્યરાજવધોપેતં શ્રદ્ધયા યઃ સમભ્ય સેત્

સ ભુક્ત્વેહાખિલાન્ભોગાંસ્ત્રિદશૈરપિ દુર્લભાન્ ॥
પરત્રોમાલયં ગચ્છેન્મહામાયાપ્રસાદતઃ

॥ ઋષિરુવાચ ॥
એવન્દેવી સમુત્પન્ના શુંભાસુરનિબર્હિણી ॥
પ્રોક્તા સરસ્વતી સાક્ષાદુમાંશાવિર્ભવા નૃપ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિ તાયાં નિશુંભશુંભવધોપાખ્યાને સરસ્વતીપ્રાદુર્ભાવવર્ણનંનામાષ્ટશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ