શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.47

॥ ઋષિરુવાચ ॥
આસીચ્છુમ્ભાસુરો દૈત્યો નિશુંભશ્ચ પ્રતાપવાન્ ॥
ત્રૈલોક્યમોજસા ક્રાન્તં ભ્રાતૃભ્યાં સચરાચરમ્

તાભ્યામ્પ્રપીડિતા દેવા હિમવન્તં સમાયયુઃ ॥
જનનીં સર્વભૂતાનાં કામદાત્રીં વવન્દિરે

દેવા ઊચુઃ ॥
જય દુર્ગે મહેશાનિ જયાત્મીયજનપ્રિયે ॥
ત્રૈલોક્યત્રાણકારિણ્યૈ શિવાયૈ તે નમોનમઃ

નમો મુક્તિપ્રદાયિન્યૈ પરામ્બાયૈ નમોનમઃ ॥
નમઃ સમસ્તસંસારોત્પત્તિસ્થિત્યન્તકારિકે

કાલિકારૂપસંપન્નો નમસ્કારાકૃતે નમઃ ॥
છિન્નમસ્તાસ્વરૂપાયૈ શ્રીવિદ્યાયૈ નમોસ્તુ તે

ભુવનેશિ નમસ્તુભ્યં નમસ્તે ભૈરવાકૃતે ॥
નમોસ્તુ બગલામુખ્યૈ ધૂમાવત્યૈ નમોનમઃ

નમસ્ત્રિપુરસુન્દર્ય્યૈ માતઙ્ગયૈ તે નમોનમઃ ॥
અજિતાયૈ નમસ્તુભ્યં વિજયાયૈ નમોનમઃ

જયાયૈ મંગલાયૈ તે વિલાસિન્યૈ નમોનમઃ ॥
દોગ્ધ્રીરૂપે નમસ્તુભ્યં નમો ઘોરાકૃતેઽસ્તુ તે

મનોઽપરાજિતાકારે નિત્યાકારે નમોનમઃ ॥
શરણાગતપાલિન્યૈ રુદ્રાણ્યૈ તે નમોનમઃ

નમો વેદાન્તવેદ્યાયૈ નમસ્તે પરમાત્મને ॥
અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડનાયિકાયૈ નમોનમઃ

ઇતિ દેવૈઃ સ્તુતા ગૌરી પ્રસન્ના વરદા શિવા ॥
પ્રોવાચ ત્રિદશાન્સર્વાન્યુષ્માભિઃ સ્તૂયતેઽત્ર કા

તતો ગૌરીતનોરેકા પ્રાદુરાસીત્કુમારિકા॥
સોવાચ મિષતાં તેષાં શિવશક્તિં પરાદરાત્

સ્તોત્રં મે ક્રિયતે માતઃ સમસ્તૈઃ સ્વર્ગવાસિભિઃ॥
નિશુંભશુંભદૈત્યાભ્યાં પ્રબલાભ્યાં પ્રપીડિતૈઃ

શરીરકોશાદ્યત્તસ્યા નિર્ગતા તેન કૌશિકી॥
નામ્ના સા ગીયતે સાક્ષાચ્છુંભાસુરનિબર્હિણી

ચૈવોગ્રતારિકા પ્રોક્તા મહોગ્રતારિકાપિ ચ॥
પ્રાદુર્ભૂતા યતઃ સા વૈ માતંગીત્યુચ્યતે ભુવિ

બભાષે નિખિલાન્દેવાન્યૂયં તિષ્ઠત નિર્ભયાઃ॥
કાર્યં વઃ સાધયિષ્યામિ સ્વતન્ત્રાહં વિનાશ્રયમ્

ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી તરસાન્તર્હિતાઽભવત્॥
ચાણ્ડમુણ્ડૌ તુ તાન્દેવીમદ્રાષ્ટાં સેવકૌ તયોઃ

દૃષ્ટ્વા મનોહરં તસ્યા રૂપં નેત્રસુખાવહમ્॥
પેતતુસ્તૌ ધરામધ્યે નષ્ટસંજ્ઞૌ વિમોહિતૌ

ગત્વા વ્યાજહ્રતુઃ સર્વં રાજ્ઞે વૃત્તાન્તમાદિતઃ ॥
દૃષ્ટા કાચિન્મયા પૂર્વા નારી રાજન્મનોરમા

હિમવચ્છિખરે રમ્યે સંસ્થિતા સિંહવાહિની॥
સમન્તાદ્દેવકન્યાભિઃ સેવિતા બદ્ધપાણિભિઃ

કુરુતે પાદસંવાહં કાચિત્સંસ્કુરુતે કચાન્॥
પાણિસંવાહનં કાચિત્કાચિન્નેત્રાઞ્જનં ન્યધાત્

કાચિદ્ ગૃહીત્વા હસ્તેનાદર્શં દર્શયતે મુખમ્॥
નાગવલ્લીં દદાત્યેકા લવંગૈલાદિસંયુતામ્

પતદ્ગ્રહં કરે કૃત્વા સ્થિતા કાચિત્સખી પુરઃ॥
ભૂષયત્યખિલાંગાનિ કાચિદ્ભૂષામ્બરાદિભિઃ

કદલીસ્તંભજંઘોરુઃ કીરનાસાઽહિદૌર્લતા॥
રણન્મઞ્જીરચરણા રમ્યમેખલયા યુતા।૨૪।
લસત્કસ્તૂરિકામોદમુક્તાહારચલસ્તની॥
ગ્રૈવેયકલસદ્ગ્રીવા લલન્તીદામમણ્ડિતા।૨૫।
અર્દ્ધચન્દ્રધરા દેવી મણિકુણ્ડલધારિણી॥
રમ્યવેણિર્વિંશાલાક્ષી લોચનત્રયભૂષિતા

સાક્ષરા માલિકોપેતા પણિરાજિતકંકણા ॥
સ્વર્ણોર્મિકાંગુલિર્ભ્રાજત્પારિહાર્ય્યલસત્કરા

શુભવસ્ત્રાવૃતા ગૌરી પદ્માસનવિરાજિતા ॥
કાશ્મીરબિન્દુતિલકા ચન્દ્રાલંકૃતમસ્તકા

તડિદ્દ્યુતિર્મહામૂલ્યામ્બર ચોલોન્નમત્કુચા ॥
ભુજૈરષ્ટાભિરુત્તુંગૈર્ધારયન્તી વરાયુધાન્

તાદૃશી નાસુરી નાગી ન ગન્ધર્વી ન દાનવી ॥
વિદ્યતે ત્રિષુ લોકેષુ યાદૃશી સા મનોરમા

તસ્માત્સંભોગયોગ્યત્વં તસ્યાસ્ત્વય્યેવ શોભતે ॥
નારીરત્નં યતઃ સા વૈ પુંરત્નં ચ ભવાન્પ્રભો

ઇત્યુક્તં ચણ્ડમુણ્ડાભ્યાં નિશમ્ય સ મહાસુરઃ ॥
દૂતં સુગ્રીવનામાનં પ્રેષયામાસ તાં પ્રતિ

ગચ્છ દૂત તુષારાદ્રૌ તત્રાસ્તે કાપિ સુન્દરી ॥
સા નેતવ્યા પ્રયત્નેન કથયિત્વા વચો મમ

ઇતિ વિજ્ઞાપિતસ્તેન સુગ્રીવો દાનવોત્તમઃ ॥
ગત્વા હિમાચલં પ્રાહ જગદમ્બાં મહેશ્વરીમ્

દૂત ઉવાચ ॥
દેવિ શુંભાસુરો દૈત્યો નિશુંભસ્તસ્ય ચાનુજઃ ॥
વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ મહા બલપરાક્રમઃ

ચારોહં પ્રેષિતસ્તેન સન્નિધિન્તે સમાગમમ્ ॥
સ યજ્જગૌ સુરેશાનિ તત્સમાકર્ણયાધુના

ઇન્દ્રાદીન્સમરે જિત્વા તેષાં રત્નાન્યપાહરમ્ ॥
દેવભાગં સ્વયં ભુઞ્જે યાગે દત્તં સુરાદિભિઃ

સ્ત્રીરત્નં ત્વામહં મન્યે સર્વરત્નોપરિ સ્થિતમ્ ॥
સા ત્વં મમાનુજં માં વા ભજતાત્કામજૈ રસૈઃ

ઇતિ દૂતોક્તમાકર્ણ્ય વચનં શુંભભાષિતમ્ ॥
જગાદ સા મહામાયા ભૂતેશપ્રાણવલ્લભા

॥ દેવ્યુવાચ ॥
સત્યં વદસિ ભો દૂત નાનૃતં કિંચિદુચ્યતે ॥
પરન્ત્વેકા કૃતા પૂર્વં પ્રતિજ્ઞા તાન્નિબોધ મે

યો મે દર્પં વિધુનુતે યો માં જયતિ સંગરે ॥
ઉત્સહે તમહં કર્તું પતિં નાન્યમિતિ ધ્રુવમ્

સ ત્વં કથય શુંભાય નિશુંભાય વચો મમ ॥
યથા યુક્તં ભવેદેવં વિદધાતુ તથાઽત્ર સઃ

ઇત્થં દેવીવચઃ શ્રુત્વા સુગ્રીવો નામ દાનવઃ ॥
રાજ્ઞે વિજ્ઞાપયામાસ ગત્વા તત્ર સવિસ્તરમ્

અથ દૂતોક્તમાકર્ણ્ય શુંભો ભૈરવશાસનઃ ॥
ધૂમ્રાક્ષં પ્રાહ સક્રોધઃ સેનાન્યં બલિનાં વરમ્

હે ધૂમ્રાક્ષ તુષારાદ્રૌ વર્તતે કાપિ સુન્દરી ॥
તામાનય દ્રુતં ગત્વા યથા યાસ્યતિ સાત્ર વૈ

તસ્યા આનયને ભીતિર્ન કાર્ય્યાઽસુરસત્તમ ॥
યુદ્ધં કાર્યં પ્રયત્નેન યદિ સા યોદ્ધુમિચ્છતિ

એવં વિજ્ઞાપિતો દૈત્યો ધૂમ્રલોચનસંજ્ઞકઃ ॥
ગત્વા હિમાચલં પ્રાહ ભુવનેશીમુમાંશજામ્

ભર્તુર્મમાન્તિકં ગચ્છ નોચેત્ત્વાં ઘાતયામ્યહમ્ ॥
પુષ્ટ્યાઽસુરાણાં સહિતઃ સહસ્રાણાં નિતંબિનિ

દેવ્યુવાચ ॥
દૈત્યરાટ્પ્રેષિતો વીર હંસિ ચેત્કિં કરોમિ તે ॥
પરન્ત્વસાધ્યં ગમનં મન્યે સંગ્રામમન્તરા

ઇત્યુક્તસ્તામન્વધાવદ્દાનવો ધૂમ્રલોચનઃ॥
હુંકારોચ્ચારણેનૈવ તન્દદાહ મહેશ્વરી

તતઃ પ્રભૃતિ સા દેવી ધૂમાવત્યુચ્યતે ભુવિ॥
આરાધિતા સ્વભક્તાનાં શત્રુવર્ગનિકર્તિની

ધૂમ્રાક્ષે નિહતે દેવ્યા વાહનેનાતિકોપિના ॥
ચર્વિતાસ્તદ્ગણાસ્સર્વેઽપલાયન્તાવશેષિતાઃ

ઇત્થં દેવ્યા હતં દૈત્યં શ્રુત્વા શુંભઃ પ્રતાપવાન્ ॥
ચકાર બહુલં કોપં સન્દષ્ટોષ્ઠપુટદ્વયઃ

ચણ્ડં મુંડં રક્તબીજં પ્રૈષયત્ક્રમતોઽ સુરાન્ ॥
તેપિ ચાજ્ઞાપિતા દૈત્યા યયુર્યત્રામ્બિકા સ્થિતા

સિંહારૂઢા ભગવતીમણિમાદિભિરાશ્રિતામ્॥
ભાસયંતી દિશો ભાસા દૃષ્ટ્વોચુર્દ્દાનવર્ષભાઃ

હે દેવિ તરસા મૂલં યાહિ શુંભનિશુંભયોઃ ॥
અન્યથા ઘાતયિષ્યામઃ સગણાં ત્વાં સવાહનામ્

વૃણીષ્વ તં પતિં વામે લોકપાલાદિભિઃ સ્તુતમ્ ॥
પ્રપત્સ્યસે મહાનંદં દેવાનામપિ દુર્લભમ્

ઇત્યુક્તમાકલય્યામ્બા સ્મયિત્વા પરમેશ્વરી ॥
ઉદાજહાર સા દેવી સૂનૃતં રસવદ્વચઃ

દેવ્યુવાચ ॥
અદ્વિતીયો મહેશાનઃ પરબ્રહ્મ સદાશિવઃ ॥
યત્તત્ત્વન્ન વિદુર્વેદા વિષ્ણ્વાદીનાં ચ કા કથા

તસ્યાહં પ્રકૃતિઃ સક્ષ્મા કથમન્યં પતિમ્વૃણે ॥
સિંહી કામાતુરા નૈવ જમ્બુકં વૃણુતે ક્વચિત્ ॥

કરેણુર્ગર્દભં નૈવ દ્વીપિની શશકં ન વા ॥
મૃષા વદત ભો દૈત્યો મૃત્યુવ્યાલનિયંત્રિતાઃ

યૂયં પ્રયાત પાતાલં યુધ્યધ્વં શક્તિરસ્તિ ચેત્ ॥
ઇતિ ક્રોધકરં વાક્યં શ્રુત્વોચુસ્તે પરસ્પરમ્

અબલાં મનસિ જ્ઞાત્વા ન હન્મો ભવતીં વયમ્ ॥
અથો સ્થિરૈહિ પઞ્ચાસ્યે યુદ્ધેચ્છા માનસેઽસ્તિ ચેત્

તેષામેવં વિવદતાં કલહઃ સમવર્દ્ધત॥
વવૃષુ સમરે બાણા ઉભયોર્દ્દલયોશ્શિતાઃ

એવં તૈઃ સમરં કૃત્વા લીલયા પરમેશ્વરી॥
જઘાન ચણ્ડમુણ્ડાભ્યાં રક્તબીજં મહાસુરમ્

દ્વેષબુદ્ધિં વિધાયાપિ ત્રિદશસ્થિતયોઽપ્યમી ॥
અન્તેઽપ્રાપન્પરં લોકં યઁલ્લોકં યાન્તિ તજ્જનાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં ધૂમ્રલોચન ચણ્ડમુણ્ડરક્તબીજવધો નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ