શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.46

ઋષિરુવાચ ॥
આસીદ્રંભાસુરો નામ દૈત્યવંશશિરોમણિઃ ॥
તસ્માજ્જાતો મહાતેજા મહિષો નામ દાનવઃ

સ સંગ્રામે સુરાન્સર્વાન્નિર્જિત્ય દનુજાધિપઃ ॥
ચકાર રાજ્યં સ્વર્લોકે મહેન્દ્રાસનસંસ્થિતઃ

પરાજિતાસ્તતો દેવા બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ ॥
બ્રહ્માપિ તાન્સમાદાય યયૌ યત્ર વૃષાકપી

તત્ર ગત્વા સુરાસ્સર્વે નત્વા શંકરકેશવૌ ॥
સ્વવૃત્તં કથાયામાસુર્યથાવદનુપૂર્વશઃ

ભગવન્તૌ વયં સર્વે મહિષેણ દુરાત્મના ॥
ઉજ્જાસિતાશ્ચ સ્વર્લોકાન્નિર્જિત્ય સમરાંગણે

ભ્રમામો મર્ત્યલોકેઽસ્મિન્ન લભેમહિ શં ક્વચિત્ ॥
કાં કાં ન દુર્દશાં નીતા દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પાશી કુબેરો યમ એવ ચ ॥
ઇન્દ્રાગ્નિવાતગન્ધર્વા વિદ્યાધરસુચારણાઃ

એતેષામપરેષાં ચ વિધેયં કર્મ સોસુરઃ ॥
સ્વયં કરોતિ પાપાત્મા દૈત્યપક્ષ ભયંકર

તસ્માચ્છરણમાપન્નાન્દેવાન્નસ્ત્રાતુમર્હથઃ ॥
વધોપાયં ચ તસ્યાશુ ચિન્તયેથાં યુવાં પ્રભૂ

ઇતિ દેવવચઃ શ્રુત્વા દામોદરસતીશ્વરૌ ॥
ચક્રતુઃ પરમં કોપં રોષાઘૂર્ણિતલોચનૌ

તતોતિકોપપૂર્ણસ્ય વિષ્ણોશ્શંભોશ્ચ વક્ત્રતઃ ॥
તથાન્યેષાં ચ દેવાનાં શરીરાન્નિર્ગતં મહઃ

અતીવ મહસઃ પુંજં જ્વલન્તં દશદિક્ષુ ચ ॥
અપશ્યંસ્ત્રિદશાસ્સર્વે દુર્ગા ધ્યાનપરાયણાઃ

સર્વદેવશરીરોત્થં તેજસ્તદતિભીષણમ્ ॥
સંઘીભૂયાભવન્નારી સાક્ષાન્મહિષમર્દિની

શંભુતેજસ ઉત્પન્નં મુખમસ્યાઃ સુભાસ્વરમ્ ॥
યામ્યેન બાલા અભવન્વૈષ્ણવેન ચ બાહવઃ

ચન્દ્રમસ્તેજસા તસ્યાઃ સ્તનયુગ્મં વ્યજાયત॥
મધ્યમે ન્દ્રેણ જંઘોરૂ વારુણેન બભૂવતુઃ

ભૂતેજસા નિતંબોભૂદ્બ્રાહ્મેણ ચરણદ્વયમ્ ॥
આર્કેણ ચરણાંગુલ્યઃ કરાંગુલ્યશ્ચ વાસવાત્

કુબેરતેજસા નાસા રદનાશ્ચ પ્રજાપતેઃ ॥
પાવકીયેન નયનત્રયં સાન્ધ્યેન ભ્રૂદ્વયમ્

આનિલેન શ્રવોદ્વન્દ્વં તથાન્યેષાં સ્વરોકસામ્ ॥
તેજસાં સંભવઃ પદ્માલયા સા પરમેશ્વરી

તતો નિખિલદેવાનાં તેજોરાશિસમુદ્ભવામ્ ॥
તામાલોક્ય સુરાસ્સર્વે પરં હર્ષં પ્રપેદિરે

નિરાયુધાં ચ તાં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માદ્યાસ્ત્રિદિવેશ્વરાઃ ॥
સાયુધાન્તાં શિવાં કર્તું મનઃ સન્દધિરે સુરાઃ

તતઃ શૂલં મહેશાનો મહેશાન્યૈ સમર્પયત ॥
ચક્રં ચ કૃષ્ણો ભગવાઞ્ચ્છંખં પાશં ચ પાશભૃત

શક્તિં હુતાશનોઽયચ્છન્મારુતશ્ચાપમેવ ચ ॥॥।
બાણપૂર્ણેષુધી ચૈવ વજ્રઘણ્ટે શચીપતિઃ

યમો દદૌ કાલદણ્ડમક્ષમાલાં પ્રજાપતિઃ ॥
બ્રહ્મા કમણ્ડલું પ્રાદાદ્રોમરશ્મીન્દિવાકરઃ

કાલઃ ખડ્ગન્દદૌ તસ્યૈ ફલકં ચ સમુજ્વલમ્ ॥
ક્ષીરાબ્ધી રુચિરં હારમજરે ચ તથામ્બરે

ચૂડામણિં કુણ્ડલે ચ કટકાનિ તથૈવ ચ ॥
અર્દ્ધચન્દ્રં ચ કેયૂરાન્નૂપુરૌ ચ મનોહરો

ગ્રૈવેયકમંગુલીષુ સમસ્તાસ્વંગુલીયકમ્॥
વિશ્વકર્મા ચ પરશું દદૌ તસ્યૈ મનોહરમ્

અસ્ત્રાણ્યનેકાનિ તથાભેદ્યં ચૈવ તનુચ્છદમ્ ॥
સુરમ્યસરસાં માલાં પઙ્કજં ચામ્બુધિર્દદૌ

દદૌ સિંહં ચ હિમવાન્રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
સુરયા પૂરિતં પાત્રં કુબેરોઽસ્યૈ સમર્પયત્

શેષશ્ચ ભોગિનાં નેતા વિચિત્રર ચનાઞ્ચિતમ્ ॥
દદૌ તસ્યૈ નાગહારં નાનાસ્ત્રમણિગુંફિતમ્

એતૈશ્ચાન્યૈસ્સુરૈર્દેવી ભૂષણૈરાયુધૈસ્તથા ॥
સત્કૃતોચ્ચૈર્નનાદાસૌ સાટ્ટહાસં પુનઃપુનઃ

તસ્યા ભીષણનાદેન પૂરિતા ચ નભઃસ્થલી ॥
પ્રતિશબ્દો મહાનાસીચ્ચુક્ષુભે ભુવનત્રયમ્

ચેલુઃ સમુદ્રાશ્ચત્વારો વસુધા ચ ચચાલ હ ॥
જયશબ્દસ્તતો દેવૈરકારિ મહિષાર્દિતૈઃ

તતોઽમ્બિકાં પરાં શક્તિં મહાલક્ષ્મીસ્વરૂપિણીમ્ ॥
તુષ્ટુવુસ્તે સુરાસ્સર્વે ભક્તિગદ્ગદયા ગિરા

લોકં સંક્ષુબ્ધમાલોક્ય દેવતાપરિપન્થિનઃ ॥
સન્નદ્ધસૈનિકાસ્તે ચ સમુત્તસ્થુરુદાયુધાઃ

મહિષોઽપિ ચ તં શબ્દમભ્યધાવદ્રુષાન્વિતઃ ॥
સ દદર્શ તતો દેવીં વ્યાપ્તલોકત્રયાં રુચા

।
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર મહિષાસુરપાલિતાઃ ॥
સમાજગ્મુર્મહાવીરાઃ કોટિશો ધૃતહેતયઃ

ચિક્ષુરશ્ચામરોદગ્રૌ કરાલોદ્ધતબાષ્કલાઃ ॥
તામ્રોગ્રાસ્યોગ્રવીર્યાશ્ચ બિડાલોઽન્ધક એવ ચ

દુર્ધરો દુર્મુખશ્ચૈવ ત્રિનેત્રશ્ચ મહાહનુઃ ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ શૂરા યુદ્ધવિશા રદાઃ

યુયુધુઃ સમરે દેવ્યા સહ શસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ ॥
ઇત્થં કાલો વ્યતીયાય યુધ્યતોર્ભીષણસ્તયોઃ

અરિવર્ગકરક્ષિપ્તા નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રરાશયઃ ॥
મહામાયાપ્રભાવેણ વિફલા અભવન્ ક્ષણાત્

તતો જઘાન સા દેવી ચિક્ષુરપ્રમુખાનરીન્ ॥
સગણાન્ગદયા બાણૈઃ શૂલશક્તિપરશ્વધૈઃ

એવં સ્વીયેષુ સૈન્યેષુ હતેષુ મહિષાસુરઃ ॥
દેવીનિઃશ્વાસસંભૂતાન્ભાવયામાસ તાન્ગણાન્

અતાડયત્સરૈઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિચ્છૃઙ્ગદ્વયેન ચ ॥
લાંગૂલેન ચ તુણ્ડેન ભિનત્તિ સ્મ મુહુર્મુહુઃ

ઇત્થં દેવીગણા ન્હત્વાભ્યધાવત્સોઽસુરાધિપઃ ॥
સિંહં મારયિતુન્દેવ્યાસ્તતોઽસૌ કુપિતાઽભવત્

કોપાત્સોપિ મહાવીર્યઃ ખુરકુટ્ટિતભૂતલઃ ॥
શૃઙ્ગાભ્યાં શૈલમુત્પાટ્ય ચિક્ષેપ પ્રણનાદ ચ

વેગેન વિષ્વગ્ ભ્રમતા પ્રક્ષિપ્તા ગુરવોઽદ્રયઃ ॥
આકાશતો મહીમધ્યે નિપેતુર્નૃપસત્તમ

શૃંગભિન્નાઃ પયોવાહાઃ ખણ્ડં ખણ્ડમયાસિષુઃ ॥
લાંગૂલેનાહતશ્ચાબ્ધિર્વિષ્વગુદ્વેલમસ્પદત્

એવં ક્રુદ્ધં સમાલોક્ય મહિષાસુરમમ્બિકા ॥
વિદધે તદ્વધોપાયં દેવાનામભયંકરી

તતઃ પાશં સમુત્થાય ક્ષિપ્ત્વા તસ્યોપરી શ્વરી ॥
બબન્ધ મહિષં સોઽપિ રૂપન્તત્યાજ માહિષમ્

તતઃ સિંહો બભૂવાશુ માયાવી તચ્છિરોમ્બિકા ॥
યાવદ્ભિનત્તિ તાવત્સ ખઙ્ગપાણિર્બભૂવ હ

સચર્મ્માસિકરં તં ચ દેવી બાણૈરતાડયત્ ॥
તતો ગજવપુર્ભૂત્વા સિંહં ચિચ્છેદ શુણ્ડયા

તતોઽસ્ય ચ કરં દેવી ચકર્ત સ્વમહાસિના ॥
અધારિ ચ પુના રૂપં સ્વકીયં તેન રક્ષસા

તદૈવ ક્ષોભયામાસ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધા મહામાયા ચણ્ડિકા માનવિક્રમા

પપૌ પુનઃપુનઃ પાનં જહાસોદ્ભ્રાન્તલોચના ॥
જગર્જ ચાસુરઃ સોઽપિ બલવીર્યમદો દ્ધતઃ

તસ્યા ઉપરિ ચિક્ષેપ શૈલાનુત્પાટ્ય સોઽસુરઃ ॥
સા ચ બાણાવલીઘાતૈશ્ચૂર્ણયામાસ સત્વરમ્

વારુણીમદ્રસં જાતમુખરાગાઽઽકુલેન્દ્રિયા ॥
પ્રોવાચ પરમેશાની મેઘગંભીરયા ગિરા

॥ દેવ્યુવાચ ॥
રે મૂઢ રે હતપ્રજ્ઞ વ્યર્થ કિં કુરુષે હઠમ્ ॥
ન મદગ્રેઽસુરાઃ કેપિ સ્થાસ્નવો જગતીત્રયે

ઋષિ રુવાચ ॥
એકમાભાષ્ય કૂર્દિત્વા દેવી સર્વકલામયી ॥
પદાક્રમ્યાસુરં કણ્ઠે શૂલેનોગ્રેણ સાઽભિનત્

તતસ્તચ્ચરણાક્રાન્તસ્સ સ્વકીયમુખાત્તતઃ ॥
અર્દ્ધનિષ્ક્રાન્ત એવાસીદ્દેવ્યા વીર્યેણ સંવૃતઃ

અર્દ્ધનિષ્ક્રાન્ત એવાસૌ યુધ્યમાનો મહાધમઃ ॥
મહાસિના શિરો ભિત્ત્વા ન્યપાતિ ધરણીતલે

હાહાશબ્દં સમુચ્ચાર્ય્યાવાઙ્મુખાસ્તદ્ગણાસ્તતઃ ॥
પલાયન્ત રણાદ્ભીતાસ્ત્રાહિત્રાહીતિ વાદિનઃ

તુષ્ટુવુશ્ચ તદા દેવીમિન્દ્રાદ્યાઃ સકલાઃ સુરાઃ ॥
ગન્ધર્વા ગીતમુચ્ચેરુર્નનૃતુર્નર્તકીજનાઃ

એવન્તે કથિતો રાજન્મહાલક્ષ્મ્યાઃ સમુદ્ભવઃ ॥
સરસ્વત્યાસ્તથોત્પત્તિં શૃણુ સુસ્થેન ચેતસા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં મહિષાસુરવધોપાખ્યાને મહાલક્ષ્મ્યવતારવર્ણનં નામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ