શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.41

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
સપ્ત તે તપતાં શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગે પિતૃગણાસ્સ્મૃતાઃ ॥
ચત્વારો મૂર્ત્તિમંતો વૈ ત્રયશ્ચૈવ હ્યમૂર્તયઃ

તાન્યજંતે દેવગણા આદ્યા વિપ્રાદયસ્તથા॥
આપ્યાયયંતિ તે પૂર્વં સોમં યોગબલેન વૈ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં તુ વિશેષતઃ॥
સર્વેષાં રાજતં પાત્રમથ વા રજતાન્વિતમ્

દત્તં સ્વધાં પુરોધાય શ્રાદ્ધે પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્॥
વહ્નેરાપ્યાયનં કૃત્વા સોમસ્ય તુ યમસ્ય વૈ

ઉદગાયનમપ્યગ્નાવગ્ન્યભાવેઽપ્સુ વા પુનઃ ॥
પિતૄન્પ્રીણાતિ યો ભક્ત્યા પિતરઃ પ્રીણયંતિ તમ્

યચ્છંતિ પિતરઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ચ વિપુલાસ્તથા ॥
સ્વર્ગમારોગ્યવૃદ્ધિં ચ યદન્યદપિ ચેપ્સિતમ્

દેવકાર્યાદપિ મુને પિતૃકાર્ય્યં વિશિષ્યતે ॥
પિતૃભક્તોઽસિ વિપ્રર્ષે તેન ત્વમજરામરઃ

ન યોગેન ગતિસ્સા તુ પિતૃભક્તસ્ય યા મુને ॥
પિતૃભક્તિર્વિશેષેણ તસ્માત્કાર્યા મહામુને

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વાઽઽશુ દેવેશો દેવાનામપિ દુર્લભમ્॥
ચક્ષુર્દત્ત્વા સવિજ્ઞાનં જગામ યૌગિકીં ગતિમ્

શૃણુ ભીષ્મ પુરા ભૂયો ભારદ્વાજાત્મજા દ્વિજાઃ ॥
યોગધર્મમનુપ્રાપ્ય ભ્રષ્ટા દુશ્ચરિતેન વૈ

વાગ્દુષ્ટઃ ક્રોધનો હિંસ્રઃ પિશુનઃ કવિરેવ ચ ॥
સ્વસૃષઃ પિતૃવર્તી ચ નામભિઃ કર્મભિસ્તથા

કૌશિકસ્ય સુતાસ્તાત શિષ્યા ગર્ગસ્ય ચાભવન્ ॥
પિતર્યુપરતે સર્વે પ્રવસંતસ્તદાભવન્

વિનિયોગાદ્ગુરોસ્તસ્ય ગાં દોગ્ધ્રીં સમકાલયન્ ॥
સમાનવત્સાં કપિલાં સર્વેઽન્યાયાગતાસ્તદા ॥

તેષાં પથિ ક્ષુધાર્તાનાં બાલ્યાન્મોહાચ્ચ ભારત ॥
ક્રૂરા બુદ્ધિસ્સમુત્પન્ના તાં ગાં તૈ હિંસિતું તદા

।
તાં કવિસસ્વસૃપશ્ચૈવ યાચેતે નૈતિ વૈ તદા ॥
ન ચાશક્યાસ્તુ તાભ્યાં વા તદા વારયિતું નિજાઃ

પિતૃવર્તી તુ યસ્તેષાં નિત્યં શ્રાદ્ધાહ્નિકો દ્વિજઃ ॥
સ સર્વાનબ્રવીત્કોપાત્પિતૃભક્તિસમન્વિતઃ

યદ્યશક્યં પ્રકર્તવ્યં પિતૄનુદ્દિશ્ય સાધ્યતામ્ ॥
પ્રકુર્વંતો હિ શ્રાદ્ધં તુ સર્વ એવ સમાહિતાઃ

એવમેષા ચ ગૌર્ધર્મં પ્રાપ્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
પિતૄનભ્યર્ચ્ય ધર્મેણ નાધર્મો નો ભવિષ્યતિ

એવમુક્તાશ્ચ તે સર્વે પ્રોક્ષયિત્વા ચ ગાં તદા ॥
પિતૃભ્યઃ કલ્પયિત્વા તુ હ્યુપાયુંજત ભારત

ઉપયુજ્ય ચ ગાં સર્વે ગુરોસ્તસ્ય ન્યવેદયન્ ॥
શાર્દૂલેન હતા ધેનુર્વત્સા વૈ ગૃહ્યતામિતિ

આર્તવત્સ તુ તં વત્સં પ્રતિજગ્રાહ વૈ દ્વિજઃ॥
મિથ્યોપચારતઃ પાપમભૂત્તેષાં ચ ગોઘ્નતામ્

તતઃ કાલેન કિયતા કાલધર્મમુપાગતાઃ॥
તે સપ્ત ભ્રાતરસ્તાત બભૂવુસ્સ્વાયુષઃક્ષયે

તે વૈ ક્રૂરતયા હૈંસ્ત્ર્યાત્સ્વાનાર્ય્યત્વાદ્ગુરોસ્તથા ॥
ઉગ્રહિંસાવિહારાશ્ચ જાતાસ્સપ્ત સહોદરાઃ

લુબ્ધકસ્ય સુતાસ્તાવદ્બલવંતો મનસ્વિનઃ ॥
જાતા વ્યાધા દશાર્ણેષુ સપ્ત ધર્મવિચક્ષણાઃ

સ્વધર્મનિરતાસ્સર્વે મૃગા મોહવિવર્જિતાઃ ॥
આસન્નુદ્વેગસંવિગ્ના રમ્યે કાલંજરે ગિરૌ

તમેવાર્થમનુધ્યાય જ્ઞાનં મરણસંભવમ્ ॥
આસન્વનચરાઃ ક્ષાંતા નિર્દ્વંદ્વા નિષ્પરિગ્રહાઃ

તે સર્વે શુભકર્માણસ્સદ્ધર્માણો વનેચરાઃ ॥
વિધર્માચરણૈર્હીના જાતિસ્મરણસિદ્ધયઃ

પૂર્વજાતિષુ યો ધર્મઃ શ્રુતો ગુરુકુલેષુ વૈ ॥
તથૈવ ચાસ્થિતા બુદ્ધૌ સંસારેઽપ્ય નિવર્તને

ગિરિમધ્યે જહુઃ પ્રાણાઁલ્લબ્ધાહારાસ્તપસ્વિનઃ ॥
તેષાં તુ પતિતાનાં ચ યાનિ સ્થાનાનિ ભારત

તથૈવાદ્યાપિ દૃશ્યંતે ગિરૌ કાલઞ્જરે નૃપ ॥
કર્મણા તેન તે જાતાઃ શુભાશુભવિવર્જકાઃ

શુભાઽશુભતરાં યોનિં ચક્રવાકત્વમાગતાઃ ॥
શુભે દેશે શરદ્વીપે સપ્તૈવાસઞ્જલૌકસઃ

ત્યક્ત્વા સહચરીધર્મં મુનયો ધર્મધારિણઃ ॥
નિસ્સંગા નિર્મમાશ્શાંતા નિર્દ્વંદ્વા નિષ્પરિગ્રહાઃ

નિવૃત્તિનિર્વૃતાશ્ચૈવ શકુના નામતઃ સ્મૃતાઃ ॥
તે બ્રહ્મચારિણસ્સર્વે શકુના ધર્મધારિણઃ

જાતિસ્મરાસ્સુસંવૃદ્ધાસ્સપ્તૈવ બ્રહ્મચારિણઃ॥
સ્થિતા એકત્ર સદ્ધર્મા વિકારરહિતાસ્સદા

વિપ્રયોનૌ તુ યન્મોહાન્મિથ્યાપચરિતં ગુરૌ॥
તિર્ય્યગ્યોનૌ તથા જન્મ શ્રાદ્ધાજ્જ્ઞાનં ચ લેભિરે

તથા તુ પિતૃકાર્ય્યાર્થં કૃતં શ્રાદ્ધં વ્યવસ્થિતૈઃ॥
તદા જ્ઞાનં ચ જાતિં ચ ક્રમાત્પ્રાપ્તં ગુણોત્તરમ્

પૂર્વજાદિષુ યદ્બ્રહ્મ શ્રુતં ગુરુકુલેષુ વૈ ॥
તથૈવ સંસ્થિતજ્ઞાનં તસ્માજ્જ્ઞાનં સમભ્યસેત્

સુમનાશ્ચ સુવાક્છુદ્ધઃ પઞ્ચમશ્છિદ્રદર્શકઃ ॥
સ્વતંત્રશ્ચ સુયજ્ઞશ્ચ કુલીના નામતઃ સ્મૃતાઃ

તેષાં તત્ર વિહંગાનાં ચરતાં ધર્મચારિણામ્ ॥
સુવૃત્તમભવત્તત્ર તચ્છૃણુષ્વ મહામુને

નીપાનામીશ્વરો રાજા પ્રભાવેણ સમન્વિતઃ॥
શ્રીમાનન્તઃપુરવૃતો વનં તત્રાવિવેશ હ

સ્વતંત્રશ્ચક્રવાકસ્સસ્પૃહયામાસ તં નૃપમ્॥
દૃષ્ટ્વા યાંતં સુખોપેતં રાજ્યશોભાસમન્વિતમ્

યદ્યસ્તિ સુકૃતં કિંચિત્તપો વા નિયમોઽપિ વા॥
ખિન્નોહમુપવાસેન તપસા નિશ્ચલેન ચ

તસ્ય સર્વસ્ય પૂર્ણેન ફલેનાપિ કૃતેન હિ ॥
સર્વસૌભાગ્યપાત્રશ્ચ ભવેયમહમીદૃશઃ

।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતસ્તુ ચક્રવાકૌ દ્વાવાસતુસ્સહચારિણૌ॥
આવાં વૈ સચિવૌ સ્યાવ તવ પ્રિયહિતૈષિણૌ

તથેત્યુક્ત્વા તુ તસ્યાસીત્તદા યોગાત્મનો ગતિઃ ॥
એવં તૌ ચક્રવાકૌ ચ સ્વવાક્યં પ્રત્યભાષતામ્

યસ્માત્કર્મબ્રુવાણસ્વં યોગધર્મમવાપ્ય તમ્॥
એવં વરં પ્રાર્થયસે તસ્માદ્વાક્યં નિબોધ મે

રાજા ત્વં ભવિતા તાત કાંપિલ્યે નગરોત્તમે॥
એતૌ તે સચિવૌ સ્યાતાં વ્યભિચારપ્રધર્ષિતૌ

ન તાનૂચુસ્ત્રયો રાજ્યં ચતુરસ્સહચારિણઃ॥
સપ્રસાદં પુનશ્ચક્રે તન્મધ્યે સુમનાબ્રવીત્

અંતર્વો ભવિતા શાપઃ પુનર્યોગમવાપ્સ્યથ॥
સર્વસત્ત્વઃ સુયજ્ઞશ્ચ સ્વતંત્રોઽયં ભવિષ્યતિ

પિતૃપ્રસાદાદ્યુષ્માભિસ્સંપ્રાપ્તં સુકૃતં ભવેત્॥
ગાં પ્રોક્ષયિત્વા ધર્મેણ પિતૃભ્યશ્ચોપકલ્પિતાઃ

અસ્માકં જ્ઞાનસંયોગસ્સર્વેષાં યોગસાધનમ્॥
ઇદં ચ કાર્યં સંરબ્ધં શ્લોકમેકમુદાહૃતમ્

પુરુષાન્તરિતં શ્રુત્વા તતો યોગમવાપ્સ્યથ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ તુ મૌનોભૂદ્વિહંગસ્સુમના બુધઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
લોકાનાં સ્વસ્તયે તાત શન્તનુપ્રવરાત્મજ॥
ઇત્યુક્તં તચ્ચરિત્રં મે કિં ભૂયશ્શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં પિતૃસર્ગવર્ણનં સપ્તવ્યાધગતિ વર્ણનંનામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ