શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.40

વ્યાસ ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય શ્રાદ્ધદેવઃ સૂર્યાન્વયમનુત્તમમ્ ॥
પર્ય્યપૃચ્છન્મુનિશ્રેષ્ઠશ્શૌનકસ્સૂતમાદરાત્

શૌનક ઉવાચ ॥
સૂતસૂત ચિરંજીવ વ્યાસશિષ્ય નમોસ્તુ તે ॥
શ્રાવિતા પરમા દિવ્યા કથા પરમપાવની

ત્વયા પ્રોક્તઃ શ્રાદ્ધદેવસ્સૂર્ય્યઃ સદ્વંશવર્દ્ધનઃ ॥
સંશયસ્તત્ર મે જાતસ્તં બ્રવીમિ ત્વદગ્રતઃ

કુતો વૈ શ્રાદ્ધદેવત્વમાદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્પ્રીત્યા છિંધિ મે સંશયં ત્વિમમ્

શ્રાદ્ધસ્યાપિ ચ માહાત્મ્યં તત્ફલં ચ વદ પ્રભો ॥
પ્રીતાશ્ચ પિતરો યેન શ્રેયસા યોજયંતિ તમ્

એતચ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમુત્તમમ્ ॥
કથય ત્વં વિશેષેણ કૃપાં કુરુ મહામતે

સૂત ઉવાચ ॥
વચ્મિ તત્તેઽખિલં પ્રીત્યા પિતૃસર્ગં તુ શૌનક ॥
માર્કણ્ડેયેન કથિતં ભીષ્માય પરિપૃચ્છતે

ગીતં સનત્કુમારેણ માર્કણ્ડેય ધીમતે ॥
તત્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ સર્વકામફલપદમ્

યુધિષ્ઠિરેણ સંપૃષ્ટો ભીષ્મો ધર્મભૃતાં વરઃ॥
શરશય્યાસ્થિતઃ પ્રોચે તચ્છૃણુષ્વ વદામિ તે

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥
પુષ્ટિકામેન પુંસાં વૈ કથં પુષ્ટિરવાપ્યતે ॥
એતચ્છ્રોતું સમિચ્છામિ કિં કુર્વાણો ન સીદતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
યુધિષ્ઠિરેણ સંપૃષ્ટં પ્રશ્નં શ્રુત્વા સ ધર્મવિત્ ॥
ભીષ્મઃ પ્રોવાચ સુપ્રીત્યા સર્વેષાં શૃણ્વતાં વચઃ

ભીષ્મ ઉવાચ ॥
યે કુર્વંતિ નરાશ્શ્રાદ્ધાન્યપિ પ્રીત્યા યુધિષ્ઠિર ॥
શ્રાદ્ધૈઃ પ્રીણાતિ તત્સર્વં પિતૄણાં હિ પ્રસાદતઃ

શ્રાદ્ધાનિ ચૈવ કુર્વન્તિ ફલકામાસ્સદા નરા ॥
અભિસંધાય પિતરં પિતુશ્ચ પિતરં તથા

પિતુઃ પિતામહશ્ચૈવ ત્રિષુ પિંડેષુ નિત્યદા ॥
પિતરો ધર્મકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય ચ પ્રજામ્

પુષ્ટિકામસ્ય પુષ્ટિં ચ પ્રયચ્છન્તિ યુધિષ્ઠિર

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ॥
વર્તંતે પિતરઃ સ્વર્ગે કેષાંચિન્નરકે પુનઃ॥
પ્રાણિનાં નિયતં ચાપિ કર્મજં ફલમુચ્યતે

તાનિ શ્રાદ્ધાનિ દત્તાનિ કથં ગચ્છન્તિ વૈ પિતૄન્ ॥
કથં શક્તાસ્તમાહર્ત્તું નરકસ્થા ફલં પુનઃ

દેવા અપિ પિતૄન્સ્વર્ગે યજંત ઇતિ મે શ્રુતમ્ ॥
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ બ્રવીહિ મે

ભીષ્મ ઉવાચ ॥
અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ યથા શ્રુતમરિન્દમ ॥
પિત્રા મમ પુરા ગીતં લોકાન્તરગતેન વૈ

શ્રાદ્ધકાલે મમ પિતુર્મયા પિંડસ્સમુદ્યતઃ ॥
મત્પિતા મમ હસ્તેન ભિત્ત્વા ભૂમિમયાચત

નૈષ કલ્પવિધિર્દૃષ્ટ ઇતિ નિશ્ચિત્ય ચાપ્યહમ્ ॥
કુશેષ્વેવ તતઃ પિંડં દત્તવાનવિચારયન્

તતઃ પિતા મે સંતુષ્ટો વાચા મધુરયા તદા ॥
ઉવાચ ભારતશ્રેષ્ઠ પ્રીયમાણો મયાનઘ

ત્વયા દાયાદવાનસ્મિ ધર્મજ્ઞેન વિપશ્ચિતા ॥
તારિતોહં તુ જિજ્ઞાસા કૃતા મે પુરુષોત્તમ

પ્રમાણં યદ્ધિ કુરુતે ધર્માચારેણ પાર્થિવઃ ॥
પ્રજાસ્તદનુ વર્તંતે પ્રમાણાચરિતં સદા

શૃણુ ત્વં ભારતશ્રેષ્ઠ વેદધર્માંશ્ચ શાશ્વતાન્ ॥
પ્રમાણં વેદધર્મસ્ય પુત્ર નિર્વર્ત્તિતં ત્વયા

તસ્માત્તવાહં સુપ્રીતઃ પ્રીત્યા વરમનુત્તમમ્ ॥
દદામિ ત્વં પ્રતીક્ષસ્વ ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્

ન તે પ્રભવિતા મૃત્યુર્યાવજ્જીવિતુમિચ્છસિ ॥
ત્વત્તોભ્યનુજ્ઞાં સંપ્રાપ્ય મૃત્યુઃ પ્રભવિતા પુનઃ

કિં વા તે પ્રાર્થિતં ભૂયો દદામિ વરમુત્તમમ્ ॥
તદ્ બ્રૂહિ ભરતશ્રેષ્ઠ યત્તે મનસિ વર્તતે

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંસ્તુ અભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ॥
અવોચં કૃતકૃત્યોઽહં પ્રસન્ને ત્વયિ માનદ॥
પ્રશ્નં પૃચ્છામિ વૈ કંચિદ્વાચ્યસ્સ ભવતા સ્વયમ્

સ મામુવાચ તદ્ બ્રૂહિ યદીચ્છસિ દદામિ તે ॥
ઇત્યુક્તેથ મયા તત્ર પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ તન્નૃપઃ

શંતનુરુવાચ ॥
શૃણુ તાત પ્રવક્ષ્યામિ પ્રશ્નં તેઽહં યથાર્થતઃ ॥
પિતૃકલ્પં ચ નિખિલં માર્કણ્ડેયેન મે શ્રુતમ્

યત્ત્વં પૃચ્છસિ માં તાત તદેવાહં મહામુનિમ્ ॥
માર્કણ્ડેયમપૃચ્છં હિ સ માં પ્રોવાચ ધર્મવિત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શૃણુ રાજન્મયા દૃષ્ટં કદાચિત્પશ્યતા દિવમ્ ॥
વિમાનં મહાદાયાંતમન્તરેણ ગિરેસ્તદા

તસ્મિન્વિમાને પર્યક્ષં જ્વલિતાંગારવર્ચસમ્ ॥
મહાતેજઃ પ્રજ્વલંતં નિર્વિશેષં મનોહરમ્

અપશ્યં ચૈવ તત્રાહં શયાનં દીપ્તતેજસમ્ ॥
અંગુષ્ઠમાત્રં પુરુષમગ્નાવગ્નિમિવાહિતમ્

સોઽહં તસ્મૈ નમઃ કૃત્વા પ્રણમ્ય શિરસા પ્રભુમ્ ॥
અપૃચ્છં ચૈવ તમહં વિદ્યામસ્ત્વાં કથં વિભો

મામુવાચ ધર્માત્મા તેન તદ્વિદ્યતે તપઃ ॥
યેન ત્વં બુધ્યસે માં હિ મુને વૈ બ્રહ્મણસ્સુતમ્

સનત્કુમારમિતિ માં વિદ્ધિ કિં કરવાણિ તે ॥
યે ત્વન્યે બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ કનીયાંસસ્તુ તે મમ

ભ્રાતરસ્સપ્ત દુર્ધર્ષા યેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
વયં તુ યતિધર્માણસ્સંયમ્યાત્માનમાત્મનિ॥

યથોત્પન્નસ્તથૈવાહં કુમાર ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
તસ્માત્સનત્કુમારં મે નામૈતત્કથિતં મુને

યદ્ભક્ત્યા તે તપશ્ચીર્ણં મમ દર્શનકાંક્ષયા ॥
એષ દૃષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે કં કામં કરવાણિ તે

ઇત્યુક્તવન્તં તં ચાહં પ્રાવોચં ત્વં શૃણુ પ્રભો ॥
પિતૄણામાદિસર્ગં ચ કથયસ્વ યથાતથમ્

ઇત્યુક્તસ્સ તુ માં પ્રાહ શૃણુ સર્વં યથાતથમ્ ॥
વચ્મિ તે તત્ત્વતસ્તાત પિતૃસર્ગં શુભાવહમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
દેવાન્પુરાસૃજદ્બ્રહ્મા માં યક્ષધ્વં સ ચાહ તાન્ ॥
તમુત્સૃજ્ય તમાત્માનમયજંસ્તે ફલાર્થિનઃ

તે શપ્તા બ્રહ્મણા મૂઢા નષ્ટસંજ્ઞા ભવિષ્યથ ॥
તસ્માત્કિંચિદજાનંતો નષ્ટસંજ્ઞાઃ પિતામહમ્

પ્રોચુસ્તં પ્રણતાસ્સર્વે કુરુષ્વાનુગ્રહં હિ નઃ ॥
ઇત્યુક્તસ્તાનુવાચેદં પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમેવ હિ

પુત્રાન્સ્વાન્પરિપૃચ્છધ્વં તતો જ્ઞાનમવાપ્સ્યથ॥
ઇત્યુક્તા નષ્ટસંજ્ઞાસ્તે પુત્રાન્પપ્રચ્છુરોજસા

પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમેવાધિલબ્ધસંજ્ઞા દિવૌકસઃ॥
ગમ્યતાં પુત્રકા એવં પુત્રૈરુક્તાશ્ચ તેઽનઘ

અભિશપ્તાસ્તુ તે દેવાઃ પુત્રકામેન વેધસમ્॥
પપ્રચ્છુરુક્તાઃ પુત્રૈસ્તે ગતાસ્તે પુત્રકા ઇતિ

તતસ્તાનબ્રવીદ્દેવો દેવાન્બ્રહ્મા સસંશયાન્ ॥
શૃણુધ્વં નિર્જરાસ્સર્વે યૂયં ન બ્રહ્મવાદિનઃ

તસ્માદ્યદુક્તં યુષ્માકં પુત્રૈસ્તૈર્જ્ઞાનિસત્તમૈઃ ॥
મંતવ્યં સંશયં ત્યક્ત્વા તથા ન ચ તદન્યથા

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ યજધ્વં ત્રિદિવૌકસઃ ॥
પરસ્પરં મહાપ્રીત્યા સર્વકામફલપ્રદા

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તતસ્તે છિન્નસંદેહાઃ પ્રીતિમંતઃ પરસ્પરમ્ ॥
બભૂવુર્મુનિશાર્દૂલ બ્રહ્મવાક્યાત્સુખપ્રદાઃ

તતો દેવા હિ પ્રોચુસ્તાન્યદુક્તાઃ પુત્રકા વયમ્॥
તસ્માદ્ભવંતઃ પિતરો ભવિષ્યથ ન સંશયઃ

પિતૃશ્રાદ્ધે ક્રિયાં કશ્ચિત્કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતસ્સોમો લોકાનાપ્યાયયિષ્યતિ

સમુદ્રં પર્વતવનં જંગમાજંગમૈર્વૃતમ્॥
શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામૈશ્ચ યે કરિષ્યંતિ માનવાઃ

તેભ્યઃ પુષ્ટિપ્રદાશ્ચૈવ પિતરઃ પ્રીણિતાસ્સદા ॥
શ્રાદ્ધે યે ચ પ્રદાસ્યંતિ ત્રીન્પિંડાન્નામગોત્રતઃ

સર્વત્ર વર્તમાનાસ્તે પિતરઃ પ્રપિતામહાઃ ॥
ભાવયિષ્યંતિ સતતં શ્રાદ્ધદાનેન તર્પિતાઃ

ઇતિ તદ્વચનં સત્યં ભવત્વથ દિવૌકસઃ ॥
પુત્રાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ વયં સર્વે પરસ્પરમ્

એવં તે પિતરો દેવા ધર્મતઃ પુત્રતાં ગતાઃ ॥
અન્યોન્યં પિતરો વૈ તે પ્રથિતાઃ ક્ષિતિમણ્ડલે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં શ્રાદ્ધકલ્પે પિતૃપ્રભાવવર્ણનંનામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ