શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.38

સૂત ઉવાચ ॥
સત્યવ્રતસ્તુ તદ્ભક્ત્યા કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા ॥
વિશ્વામિત્રકલત્રં ચ પોષયામાસ વૈ તદા

હત્વા મૃગાન્વરાહાંશ્ચ મહિષાંશ્ચ વનેચરાન્ ॥
વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાશે તન્માંસં ચાક્ષિપન્મુને

તીર્થં ગાં ચૈવ રાત્રં ચ તથૈવાંતઃપુરં મુનિઃ ॥
યાજ્યોપાધ્યાયસંયોગાદ્વસિષ્ઠઃ પર્ય્યરક્ષત

સત્યવ્રતસ્ય વાક્યાદ્વા ભાવિનોર્થસ્ય વૈ બલાત્॥
વસિષ્ઠોઽભ્યધિકં મન્યું ધારયામાસ નિત્યશઃ

પિત્રા તુ તં તદા રાષ્ટ્રાત્પરિત્યક્તં સ્વમાત્મજમ્ ॥
ન વારયામાસ મુનિર્વસિષ્ઠઃ કારણેન ચ

પાણિગ્રહણમંત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્સપ્તમે પદે॥
ન ચ સત્યવ્રતસ્થસ્ય તમુપાંશુમબુદ્ધ્યત

તસ્મિન્સ પરિતોષાય પિતુરાસીન્મહાત્મનઃ॥
કુલસ્ય નિષ્કૃતિં વિપ્ર કૃતવાન્વૈ ભવેદિતિ

ન તં વસિષ્ઠો ભગવાન્પિત્રા ત્યક્તં ન્યવારયત્ ॥
અભિષેક્ષ્યામ્યહં પુત્રમસ્યાં નૈવાબ્રવીન્મુનિઃ

સ તુ દ્વાદશ વર્ષાણિ દીક્ષાં તામુદ્વહદ્બલી ॥
અવિદ્યામાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ

સર્વકામદુહાં દોગ્ધ્રીં દદર્શ સ નૃપાત્મજઃ ॥
તાં વૈ ક્રોધાચ્ચ લોભાચ્ચ શ્રમાદ્વૈ ચ ક્ષુધાન્વિતઃ

દાશધર્મગતો રાજા તાં જઘાન સ વૈ મુને ॥
સ તં માંસં સ્વયં ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચાત્મજમ્

ભોજયામાસ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠો હ્યસ્ય ચુક્રુધે ॥
ઉવાચ ચ મુનિશ્રેષ્ઠસ્તં તદા ક્રોધસંયુતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
પાતયેયમહં ક્રૂરં તવ શંકુમયોમયમ્ ॥
યદિ તે દ્વાવિમૌ શંકૂ નશ્યેતાં વૈ કૃતૌ પુરા

પિતુશ્ચાપરિતોષેણ ગુરોર્દોગ્ધ્રીવધેન ચ ॥
અપ્રોક્ષિતોપયોગાચ્ચ ત્રિવિધસ્તે વ્યતિક્રમઃ

ત્રિશંકુરિતિ હોવાચ ત્રિશંકુરિતિ સ સ્મૃતઃ ॥
વિશ્વામિત્રસ્તુ દારાણામાગતો ભરણે કૃતે

તેન તસ્મૈ વરં પ્રાદાન્મુનિઃ પ્રીતસ્ત્રિશંકવે॥
છન્દ્યમાનો વરેણાથ વરં વવ્રે નૃપાત્મજઃ

અનાવૃષ્ટિભયે ચાસ્મિઞ્જાતે દ્વાદશવાર્ષિકે ॥
અભિષિચ્ય પિતૃ રાજ્યે યાજયામાસ તં મુનિઃ

મિષતાં દેવતાનાં ચ વસિષ્ઠસ્ય ચ કૌશિકઃ ॥
સશરીરં તદા તં તુ દિવમારોહ યત્પ્રભુઃ

તસ્ય સત્યરથા નામ ભાર્યા કેકયવંશજા ॥
કુમારં જનયામાસ હરિશ્ચન્દ્રમકલ્મષમ્

સ વૈ રાજા હરિશ્ચન્દ્રો ત્રૈશંકવ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
આહર્તા રાજસૂયસ્ય સમ્રાડિતિ હ વિશ્રુતઃ

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય હિ સુતો રોહિતો નામ વિશ્રુતઃ ॥
રોહિતસ્ય વૃકઃ પુત્રો વૃકાદ્બાહુસ્તુ જજ્ઞિવાન્

હૈહયાસ્તાલજંઘાશ્ચ નિરસ્યંતિ સ્મ તં નૃપમ્॥
નાત્માર્થે ધાર્મિકો વિપ્રઃ સ હિ ધર્મપરોઽભવત

સગરં સસુતં બાહુર્જજ્ઞે સહ ગરેણ વૈ ॥
ઔર્વસ્યાશ્રમમાસાદ્ય ભાર્ગવેણાભિરક્ષિતઃ

આગ્નેયમસ્ત્રં લબ્ધ્વા ચ ભાર્ગવાત્સગરો નૃપઃ॥
જિગાય પૃથિવીં હત્વા તાલજંઘાન્સહૈહયાન

શકાન્બહૂદકાંશ્ચૈવ પારદાંતગણાન્ખશાન્॥
સુધર્મં સ્થાપયામાસ શશાસ વૃષતઃ ક્ષિતિમ્

શૌનક ઉવાચ ॥
સ વૈ ગરેણ સહિતઃ કથં જાતસ્તુ ક્ષત્રિયાત્ ॥
જિતવાનેતદાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ હિ સૂતજ

સૂત ઉવાચ॥
પારીક્ષિતેન સંપૃષ્ટો વૈશંપાયન એવ ચ ॥
યદાચષ્ટ સ્મ તદ્વક્ષ્યે શૃણુષ્વૈકમના મુને

॥ પારીક્ષિતો ઉવાચ ॥
કથં સ સગરો રાજા ગરેણ સહિતો મુને ॥
જાતસ્સ જઘ્નિવાન્ભૂયાનેતદાખ્યાતુમર્હસિ

વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥
બાહોર્વ્યસનિનસ્તાત હૃતં રાજ્યમભૂત્કિલ ॥
હૈહયૈસ્તાલજંઘૈશ્ચ શકૈસ્સાર્દ્ધં વિશાંપતે

યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ કામ્બોજાઃ પાહ્નવાસ્તથા ॥
બહૂદકાશ્ચ પંચૈવ ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ચ રક્ષસામ્।5.38.૩૦।
એતે પંચ ગણા રાજન્હૈહયાર્થેષુ રક્ષસામ્॥
કૃત્વા પરાક્રમાન્ બાહો રાજ્યં તેભ્યો દદુર્બલાત્

હૃતરાજ્યસ્તતો વિપ્રાઃ સ વૈ બાહુર્વનં યયૌ ॥
પત્ન્યા ચાનુગતો દુઃખી સ વૈ પ્રાણાનવાસૃજત્

પત્ની યા યાદવી તસ્ય સગર્ભા પૃષ્ઠતો ગતા ॥
સપત્ન્યા ચ ગરસ્તસ્યૈ દત્તઃ પૂર્વં સુતેર્ષ્યયા

સા તુ ભર્તુશ્ચિતાં કૃત્વા જ્વલનં ચાવરોહત ॥
ઔર્વસ્તાં ભાર્ગવો રાજન્કારુણ્યાત્સમવારયત્

તસ્યાશ્રમે સ્થિતા રાજ્ઞી ગર્ભરક્ષણહેતવે ॥
સિષેવે મુનિવર્યં તં સ્મરન્તી શંકરં હૃદા

એકદા ખલુ તદ્ગર્ભો ગરેણૈવ સહ ચ્યુતઃ ॥
સુમુહૂર્ત્તે સુલગ્ને ચ પંચોચ્ચગ્રહસંયુતે

તસ્મિઁલ્લગ્ને ચ બલિનિ સર્વથા મુનિસત્તમ ॥
વ્યજાયત મહાબાહુસ્સગરો નામ પાર્થિવઃ

ઔર્વસ્તુ જાતકર્માદિ તસ્ય કૃત્વા મહાત્મનઃ ॥
અધ્યાપ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તતોઽસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્

આગ્નેયં તં મહાભાગો હ્યમરૈરપિ દુસ્સહમ્ ॥
જગ્રાહ વિધિના પ્રીત્યા સગરોસૌ નૃપોત્તમઃ

સ તેનાસ્ત્રબલેનૈવ બલેન ચ સમન્વિતઃ ॥
હૈહયાન્વિજઘાનાશુ સંકુદ્ધોઽસ્ત્રબલેન ચ

આજહાર ચ લોકેષુ કીર્તિં કીર્તિમતાં વરઃ ॥
ધર્મં સંસ્થાપયામાસ સગરોઽસૌ મહીતલે

તતશ્શકાસ્સયવનાઃ કામ્બોજાઃ પાહ્નવાસ્તથા ॥
હન્યમાનાસ્તદા તે તુ વસિષ્ઠં શરણં યયુઃ

વસિષ્ઠો વંચનાં કૃત્વા સમયેન મહાદ્યુતિઃ॥
સગરં વારયામાસ તેષાં દત્ત્વાભયં નૃપમ્

સગરસ્સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં તુ ગુરોર્વાક્યં નિશમ્ય ચ॥
ધર્મં જઘાન તેષાં વૈ કેશાન્યત્વં ચકાર હ

અર્દ્ધં શકાનાં શિરસો મુંડં કૃત્વા વ્યસર્જયત્ ॥
યવનાનાં શિરસ્સર્વં કાંબોજાનાં તથૈવ ચ

પારદા મુંડકેશાશ્ચ પાહ્નવાશ્શ્મશ્રુધારિણઃ ॥
નિસ્સ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કૃતાસ્તેન મહાત્મના

જિતા ચ સકલા પૃથ્વી ધર્મતસ્તેન ભૂભુજા ॥
સર્વે તે ક્ષત્રિયાસ્તાત ધર્મહીનાઃ કૃતાઃ પુરાઃ

સ ધર્મવિજયી રાજા વિજિત્વેમાં વસુંધરામ્॥
અશ્વં સંસ્કારયામાસ વાજિમેધાય પાર્થિવઃ

તસ્ય ચાસ્યતેસ્સોઽશ્વસ્સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે ॥
ગતઃ ષષ્ટિસહસ્રૈસ્તુ તત્પુત્રૈરન્વિતો મુને

દેવરાજેન શક્રેણ સોઽશ્વો હિ સ્વાર્થસાધિના ॥
વેલાસમીપેઽપહૃતો ભૂમિં ચૈવ પ્રવેશિતઃ

મહારાજોઽથ સગરસ્તદ્ધયાન્વેષણાય ચ॥
સ તં દેશં તદા પુત્રૈઃ ખાનયામાસ સર્વતઃ

આસેદુસ્તે તતસ્તત્ર ખન્યમાને મહાર્ણવે ॥
તમાદિપુરુષં દેવં કપિલં વિશ્વરૂપિણમ્

તસ્ય ચક્ષુસ્સમુત્થેન વહ્નિના પ્રતિબુધ્યતઃ ॥
દગ્ધાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ ચત્વારસ્ત્વવશેષિતાઃ

હર્ષકેતુસ્સુકેતુશ્ચ તથા ધર્મરથોપરઃ॥
શૂરઃ પંચજનશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરા નૃપાઃ

પ્રાદાચ્ચ તસ્મૈ ભગવાન્ હરિઃ પંચવરાન્સ્વયમ્॥
વંશં મેધાં ચ કીર્તિઞ્ચ સમુદ્રં તનયં ધનમ્

સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તસ્ય તેન વૈ॥
તં ચાશ્વમેધિકં સોઽશ્વં સમુદ્રાદુપલબ્ધવાન્

આજહારાશ્વમેધાનાં શતં સ તુ મહાયશાઃ ॥
ઈજે શંભુવિભૂતીશ્ચ દેવતાસ્તત્ર સુવ્રતાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં સત્યવ્રતાદિસગરપર્યંત વંશવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ