શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.37

સૂત ઉવાચ॥
પૂર્વતસ્તુ મનોર્જજ્ઞે ઇક્ષ્વાકુર્ઘ્રાણતસ્સુતઃ॥
તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદિક્ષ્વાકોર્ભૂરિદક્ષિણમ્

તેષાં પુરસ્તાદભવન્નાર્ય્યાવર્તે નૃપા દ્વિજાઃ॥
તેષાં વિકુક્ષિર્જ્યેષ્ઠસ્તુ સોઽયોધ્યાયાં નૃપોઽભવત્

તત્કર્મ શૃણુ તત્પ્રીત્યા યજ્જાતં વંશતો વિધેઃ।
શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ ચોદ્દિષ્ટો હ્યકૃતે શ્રાદ્ધકર્મણિ

ભક્ષયિત્વા શશં શીઘ્રં શશાદત્વમતો ગતઃ॥
ઇક્ષ્વાકુણા પરિત્યક્તશ્શશાદો વનમાવિશત

ઇક્ષ્વાકૌ સંસ્થિતે રાજા વસિષ્ઠવચનાદભૂત્॥
શકુનિપ્રમુખાસ્તસ્ય પુત્રાઃ પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ

ઉત્તરાપથદેશસ્ય રક્ષિતારો મહીક્ષિતઃ ॥
અયોધસ્ય તુ દાયાદઃ કકુત્સ્થો નામ વીર્ય્યવાન્

અરિનાભઃ કકુત્સ્થસ્ય પૃથુરેતસ્ય વૈ સુતઃ ॥
વિષ્ટરાશ્વઃ પૃથોઃ પુત્રસ્તસ્માદિંદ્રઃ પ્રજાપતિઃ

ઇંદ્રસ્ય યુવનાશ્વસ્તુ શ્રાવસ્તસ્ય પ્રજાપતિઃ॥
જજ્ઞે શ્રાવસ્તકઃ પ્રાજ્ઞઃ શ્રાવસ્તી યેન નિર્મિતા॥
શ્રાવસ્તસ્ય તુ દાયાદો બૃહદશ્વો મહાયશાઃ

યુવનાશ્વસ્સુતસ્તસ્ય કુવલાશ્વશ્ચ તત્સુતઃ ॥
સ હિ ધુંધુવધાદ્ભૂતો ધુંધુમારો નૃપોત્તમઃ

કુવલાશ્વસ્ય પુત્રાણાં શતમુત્તમધન્વિનામ્ ॥
બભૂવાત્ર પિતા રાજ્યે કુવલાશ્વં ન્યયોજયત્

પુત્રસંક્રામિતશ્રીકો વનં રાજા સમાવિશત્ ॥
તમુત્તંકોઽથ રાજર્ષિ પ્રયાંતં પ્રત્યવારયત્

ઉત્તંક ઉવાચ॥
ભવતા રક્ષણં કાર્યં પૃથિવ્યા ધર્મતઃ શૃણુ॥
ત્વયા હિ પૃથિવી રાજન્રક્ષ્યમાણા મહાત્મના

ભવિષ્યતિ નિરુદ્વિગ્ના નારણ્યં ગંતુમર્હસિ ॥
મમાશ્રમસમીપે તુ હિમેષુ મરુધન્વસુ

સમુદ્રવાલુકાપૂર્ણો દાનવો બલદર્પિતઃ ॥
દેવતાનામવધ્યો હિ મહાકાયો મહાબલઃ

અંતર્ભૂભિગતસ્તત્ર વાલુકાંતર્હિતઃ સ્થિતઃ ॥
રાક્ષસસ્ય મધોઃ પુત્રો ધુંધુનામા સુદારુણઃ

શેતે લોકવિનાશાય તપ આસ્થાય દારુણમ્ ॥
સંવત્સરસ્ય પર્યન્તે સ નિશ્વાસં વિમુંચતિ

યદા તદા ભૂશ્ચલતિ સશૈલવનકાનના॥
સવિસ્ફુલિંગં સાંગારં સધૂમમપિ વારુણમ્

તેન રાયન્ન શક્નોમિ તસ્મિંસ્સ્થાતું સ્વ આશ્રમે ॥
તં વારય મહાબાહો લોકાનાં હિતકામ્યયા

લોકાસ્સ્વસ્થા ભવંત્વદ્ય તસ્મિન્વિનિહતે ત્વયા ॥
ત્વં હિ તસ્ય વધાયૈવ સમર્થઃ પૃથવીપતે

વિષ્ણુના ચ વરો દત્તો મહાન્પૂર્વ યુગેઽનઘ ॥
તેજસા સ્વેન તે વિષ્ણુસ્તેજ આપ્યાયયિષ્યતિ

પાલને હિ મહાધર્મઃ પ્રજાનામિહ દૃશ્યતે ॥
ન તથા દૃશ્યતેઽરણ્યે મા તેઽભૂદ્બુદ્ધિરીદૃશી

ઈદૃશો નહિ રાજેન્દ્ર ક્વચિદ્ધર્મઃ પ્રવિદ્યતે ॥
પ્રજાનાં પાલને યાદૃક્ પુરા રાજર્ષિભિઃ કૃતઃ

સ એવમુક્તો રાજર્ષિરુત્તંકેન મહાત્મના ॥
કુવલાશ્વઃ સુતં પ્રાદાત્તસ્મૈ ધુન્ધુનિવારણે

ભગવન્ન્યસ્તશસ્ત્રોહમયં તુ તનયો મમ ॥
ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધુન્ધુમારો ન સંશયઃ

ઇત્યુક્ત્વા પુત્રમાદિશ્ય યયૌ સ તપસે નૃપઃ ॥
કુવલાશ્વશ્ચ સોત્તઙ્કો યયૌ ધુન્ધુવિનિગ્રહે

તમાવિશત્તદા વિષ્ણુર્ભગવાંસ્તેજસા પ્રભુઃ ॥
ઉત્તંકસ્ય નિયોગાદ્વૈ લોકાનાં હિતકામ્યયા

તસ્મિન્પ્રયાતે દુર્દ્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્ ॥
એષ શ્રીમાન્નૃપસુતો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ

દિવ્યૈર્માલ્યૈશ્ચ તં દેવાસ્સમંતાત્સમવારયન્ ॥
પ્રશંસાં ચક્રિરે તસ્ય જય જીવેતિ વાદિનઃ

સ ગત્વા જયતાં શ્રેષ્ઠસ્તનયૈસ્સહ પાર્થિવઃ ॥
સમુદ્રં ખનયામાસ વાલુકાર્ણવમધ્યતઃ

નારાયણસ્ય વિપ્રર્ષેસ્તેજસાપ્યાયિતસ્તુ સઃ॥
બભૂવ સુમહાતેજા ભૂયો બલસમન્વિતઃ

તસ્ય પુત્રૈઃ ખનદ્ભિસ્તુ વાલુકાંતર્ગતસ્તુ સઃ॥
ધુન્ધુરાસાદિતો બ્રહ્મન્દિશમાશ્રિત્ય પશ્ચિ મામ્

મુખજેનાગ્નિના ક્રોધાલ્લોકાન્સંવર્તયન્નિવ ॥
વારિ સુસ્રાવ વેગેન વિધોઃ કધિરિવોદયે

તતોઽનલૈરભિહતં દગ્ધં પુત્રશતં હિ તત્ ॥
ત્રય એવાવશિષ્ટાશ્ચ તેષુ મધ્યે મુનીશ્વર

તતસ્સ રાજા વિપ્રેન્દ્ર રાક્ષસં તં મહાબલમ્ ॥
આસસાદ મહાતેજા ધુન્ધું વિપ્રવિનાશનમ્

તસ્ય વારિમયં વેગમાપીય સ નરાધિપઃ ॥
વહ્નિબાણેન વહ્નિં તુ શમયામાસ વારિણા

તં નિહત્ય મહાકાયં બલેનોદકરાક્ષસમ્॥
ઉત્તંકસ્યેક્ષયામાસ કૃતં કર્મ નરાધિપઃ

ઉત્તંકસ્તુ વરં પ્રાદાત્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહામુને॥
અદદચ્ચાક્ષયં વિત્તં શત્રુભિશ્ચાપરાજયમ્

ધર્મે મતિં ચ સતતં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ॥
પુત્રાણાં ચાક્ષયં લોકં રક્ષસા યે તુ સંહતાઃ

તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયશ્શિષ્ટાઃ દૃઢાશ્વઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ॥
હંસાશ્વકપિલાશ્વૌ ચ કુમારૌ તત્કનીયસૌ

ધૌંધુમારિર્દૃઢાશ્વો યો હર્ય્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ॥
હર્યશ્વસ્ય નિકુંભોભૂત્પુત્રો ધર્મરતસ્સદા

સંહતાશ્વો નિકુંભસ્ય પુત્રો રણવિશારદઃ॥
અક્ષાશ્વશ્ચ કૃતાશ્વશ્ચ સંહતાશ્વસુતોઽભવત

તસ્ય હૈમવતી કન્યા સતાં માન્યા વૃષદ્વતી॥
વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ પુત્રસ્તસ્યાઃ પ્રસેનજિત્

લેભે પ્રસેનજિદ્ભાર્યાં ગૌરીં નામ પતિવ્રતામ્ ॥
અભિશપ્તા તુ સા ભર્ત્રા નદી સા બાહુદા કૃતા

તસ્ય પુત્રો મહાનાસીદ્યુવનાશ્વો મહીપતિઃ ॥
માંધાતા યુવનાશ્વસ્ય ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

તસ્ય ચૈત્રરથી ભાર્યા શશબિંદુસુતા ઽભવત્ ॥
પતિવ્રતા ચ જ્યેષ્ઠા ચ ભ્રાતૄણામયુતં ચ સઃ

તસ્યામુત્પાદયામાસ માન્ધાતા દ્વૌ સુતૌ તદા ॥
પુરુકુત્સં ચ ધર્મજ્ઞં મુચુકુંદં ચ ધાર્મિકમ્

પુરુકુત્સસુતસ્ત્વાસીદ્વિદ્વાંસ્ત્રય્યારુણિઃ કવિઃ ॥
તસ્ય સત્યવ્રતો નામ કુમારોઽભૂન્મહાબલી

પાણિગ્રહણમંત્રાણાં વિઘ્રં ચક્રે મહાત્મભિઃ ॥
યેન ભાર્ય્યા હૃતા પૂર્વં કૃતોદ્વાહઃ પરસ્ય વૈ

બલાત્કામાચ્ચ મોહાચ્ચ સંહર્ષાચ્ચ યદોત્કટાત્ ॥
જહાર કન્યાં કામાચ્ચ કસ્યચિત્પુરવાસિનઃ

અધર્મસંગિનં તં તુ રાજા ત્રય્યારુણિસ્ત્યજન્ ॥
અપધ્વંસેતિ બહુશોઽવદત્ક્રોધસમન્વિતઃ

પિતરં સોઽબ્રવીન્મુક્તઃ ક્વ ગચ્છામીતિ વૈ તદા ॥
વસ શ્વપાકનિકટે રાજા પ્રાહેતિ તં તદા

સ હિ સત્યવ્રતસ્તેન શ્વપાકવસથાંતિકે ॥
પિત્રા ત્યક્તોઽવસદ્વીરો ધર્મપાલેન ભૂભુજા

તતસ્ત્રય્યારુણી રાજા વિરક્તઃ પુત્રકર્મણા ॥
સ શંકરતપઃ કર્ત્તું સર્વં ત્યક્ત્વા વનં યયૌ

તતસ્તસ્ય સ્વ વિષયે નાવર્ષત્પાકશાસનઃ ॥
સમા દ્વાદશ વિપ્રર્ષે તેનાધર્મેણ વૈ તદા

દારાં તસ્ય તુ વિષયે વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ॥
સંત્યજ્ય સાગરાનૂપે ચચાર વિપુલં તપઃ

તસ્ય પત્ની ગલે બદ્ધ્વા મધ્યમં પુત્રમૌરસમ્॥
શેષસ્ય ભરણાર્થાય વ્યક્રીણાદ્ગોશતેન ચ

તાં તુ દૃષ્ટ્વા ગલે બદ્ધં વિક્રીણંતી સ્વમાત્મજમ્ ॥
મહર્ષિપુત્રં ધર્મ્માત્મા મોચયામાસ તં તદા

સત્યવ્રતો મહાબાહુર્ભરણં તસ્ય ચાકરોત્ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ય તુષ્ટ્યર્થમનુક્રોશાર્થમેવ ચ

તદારભ્ય સ પુત્રસ્તુ વિશ્વામિત્રસ્ય વૈ મુનેઃ ॥
અભવદ્ગાલવો નામ ગલબંધાન્મહાતપાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં મનુવંશવર્ણનંનામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ