શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.35

॥ સૂત ઉવાચ ॥
વિવસ્વાન્કશ્યપાજ્જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં મહાઋષેઃ ॥
તસ્ય ભાર્યાઽભવત્સંજ્ઞા ત્વાષ્ટ્રી દેવી સુરેણુકા

મુનેઽસહિષ્ણુના તેન તેજસા દુસ્સહેન ચ ॥
ભર્તૃરૂપેણ નાતુષ્યદ્રૂપ યૌવનશાલિની

આદિત્યસ્ય હિ તદ્રૂપમસહિષ્ણુસ્તુ તેજસઃ ॥
દહ્યમાના તદોદ્વેગમકરોદ્વરવર્ણિની

ઋષેઽસ્યાં ત્રીણ્યપત્યાનિ જનયામાસ ભાસ્કરઃ ॥
સંજ્ઞાયાં તુ મનુઃ પૂર્વં શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ

યમશ્ચ યમુના ચૈવ યમલૌ સંબભૂવતુઃ ॥
એવં હિ ત્રીણ્યપત્યાનિ તસ્યાં જાતાનિ સૂર્ય્યતઃ

સંવર્તુલં તુ તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ ॥
અસહંતી તતશ્છાયામાત્મનસ્સાઽ સૃજચ્છુભામ્

માયામયી તુ સા સંજ્ઞામવોચદ્ભક્તિતશ્શુભે ॥
કિં કરોમીહ કાર્ય્યં તે કથયસ્વ શુચિસ્મિતે

સંજ્ઞોવાચ ॥
અહં યાસ્યામિ ભદ્રં તે મમૈવ ભવનં પિતુઃ ॥
ત્વયૈતદ્ભવને સત્યં વસ્તવ્યં નિર્વિકારતઃ

ઇમૌ મે બાલકૌ સાધૂ કન્યા ચેયં સુમધ્યમા ॥
પાલનીયાઃ સુખેનૈવ મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્

છાયોવાચ ॥
આકેશગ્રહણાદ્દેવિ સહિષ્યેઽહં સુદુષ્કૃતમ્ ॥
નાખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગચ્છ દેવિ યથાસુખમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તા સાઽગમદ્દેવી વ્રીડિતા સન્નિધૌ પિતુઃ ॥
પિત્રા નિર્ભર્ત્સિતા તત્ર નિયુક્તા સા પુનઃ પુનઃ

અગચ્છદ્વડવા ભૂત્વાઽઽચ્છાદ્યરૂપં તતસ્ત્વકમ્ ॥
કુરુંસ્તદોત્તરાન્પ્રાપ્ય નૃણાં મધ્યે ચચાર હ

સંજ્ઞાં તાં તુ રવિર્મત્વા છાયાયાં સુસુતં તદા ॥
જનયામાસ સાવર્ણિં મનું વૈ સવિતા કિલ

સંજ્ઞાઽનુ પ્રાર્થિતા છાયા સા સ્વપુત્રેઽપિ નિત્યશઃ ॥
ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજે સુતે

અનુજશ્ચાક્ષમસ્તત્તુ યમસ્તં નૈવ ચક્ષમે ॥
સ સરોષસ્તુ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય ગૌરવાત્

છાયાં સંતર્જયામાસ યદા વૈવસ્વતો યમઃ ॥
તં શશાપ તતઃ ક્રોધાચ્છાયા તુ કલુષીકૃતા

ચરણઃ પતતામેષ તવેતિ ભૃશરોષિતઃ ॥
યમસ્તતઃ પિતુસ્સર્વં પ્રાંજલિઃ પ્રત્યવેદયત્

ભૃશં શાપ ભયોદ્વિગ્નસ્સંજ્ઞાવાક્યૈર્વિચેષ્ટિતઃ ॥
માત્રા સ્નેહેન સર્વેષુ વર્તિતવ્યં સુતેષુ વૈ

સ્નેહમસ્માસ્વપાકૃત્ય કનીયાંસં બિભર્તિ સા॥
તસ્માન્મયોદ્યતઃ પાદસ્તદ્ભવાન્ ક્ષંતુમર્હતિ

શપ્તોહમસ્મિ દેવેશ જનન્યા તપતાંવર ॥
તવ પ્રસાદાચ્ચરણો ન પતેન્મમ ગોપતે

સવિતોવાચ ॥
અસંશયં પુત્ર મહદ્ભવિષ્યત્યત્ર કારણમ્ ॥
યેન ત્વામાવિશત્ક્રોધો ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્

ન શક્યતે તન્મિથ્યા વૈ કર્ત્તું માતૃવચસ્તવ ॥
કૃમયો માંસમાદાય ગમિષ્યંતિ મહીતલે

તદ્વાક્યં ભવિતા સત્યં ત્વં ચ ત્રાતૌ ભવિષ્યસિ ॥
કુરુ તાત ન સંદેહં મનશ્ચાશ્વાસ્ય સ્વં પ્રભો

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તનયં સૂર્યો યમસંજ્ઞં મુનીશ્વર ॥
આદિત્યશ્ચાબ્રવીત્તાન્ત્તુ છાયાં ક્રોધસમન્વિતઃ

સૂર્ય ઉવાચ ॥
હે પ્રિયે કુમતે ચંડિ કિં ત્વયાઽઽચરિતં કિલ॥
કિં તુ મેઽભ્યધિકઃ સ્નેહ એતદાખ્યાતુમર્હસિ

સૂત ઉવાચ ॥
સા રવેર્વચનં શ્રુત્વા યથા તથ્યં ન્યવેદયત્ ॥
નિર્દગ્ધા કામરવિણા સાંત્વયામાસ વૈ તદા

છાયોવાચ॥
તવાતિતેજસા દગ્ધા ઇદં રૂપં ન શોભતે ॥
અસહંતી ચ તત્સંજ્ઞા વને વસતિ શાદ્વલે

શ્લાઘ્યા યોગબલોપેતા યોગમાસાદ્ય ગોપતે ॥
અનુકૂલસ્તુ દેવેશ સંદિશ્યાત્મમયં મતમ્

રૂપં નિવર્તયામ્યદ્ય તવ કાંતં કરોમ્યહમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વાઽપગતઃ ક્રોધો માર્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ

ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ વૈ મુનિઃ ॥
તતો વિભ્રાજિતં રૂપ તેજસા સંવૃતેન ચ

કૃતં કાંતતરં રૂપં ત્વષ્ટ્રા તચ્છુશુભે તદા ॥
તતોભિયોગમાસ્થાય સ્વાં ભાર્ય્યાં હિ દદર્શ હ

અધૃષ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ ॥
સોઽશ્વરૂપં સમાસ્થાય ગત્વા તાં મૈથુનેચ્છયા

મૈથુનાય વિચેષ્ટંતીં પરપુંસોભિશંકયા ॥
મુખતો નાસિકાયાં તુ શુક્રં તત્ વ્યદધાન્મુને

દેવૌ તતઃ પ્રજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ॥
નાસત્યૌ તૌ ચ દસ્રૌ ચ સ્મૃતૌ દ્વાવશ્વિનાવપિ

તૌ તુ કાંતેન રૂપેણ દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ ॥
આત્માનં સા તુ તં દૃષ્ટ્વા પ્રહૃષ્ટા પતિમાદરાત્

પત્યા તેન ગૃહં પ્રાયાત્સ્વં સતી મુદિતાનના ॥
મુમુદાતેઽથ તૌ પ્રીત્યા દંપતો પૂર્વતોધિકમ્

યમસ્તુ કર્મણા તેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ ॥
ધર્મેણ રંજયામાસ ધર્મરાજ ઇમા પ્રજાઃ

લેભે સ કર્મણા તેન ધર્મરાજો મહાદ્યુતિઃ ॥
પિતૄણામાધિપત્યં ચ લોકપાલત્વમેવ ચ

મનુઃ પ્રજાપતિસ્ત્વાસીત્સાવર્ણિસ્સ તપોધનઃ ॥
ભાવ્યઃ સ કર્મણા તેન મનોસ્સાવર્ણિકેંતરે

મેરુપૃષ્ઠે તપો ઘોરમદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ ॥
યવીયસી તયોર્યા તુ યમી કન્યા યશસ્વિની

અભવત્સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકપા વની ॥
મનુરિત્યુચ્યતે લોકે સાવર્ણિરિતિ ચોચ્યતે

ય ઇદં જન્મ દેવાનાં શૃણુયાદ્ધારયેત્તુ વા ॥
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાત્સુમહદ્યશઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં મન્વન્તરકીર્તને વૈવસ્વતવર્ણનં નામ પચત્રિંશોઽધ્યાયઃ