શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.34

॥ શૌનક ઉવાચ॥
મન્વંતરાણિ સર્વાણિ વિસ્તરેણાનુકીર્તય ॥
યાવંતો મનવશ્ચૈવ શ્રોતુમિચ્છામિ તાનહમ્

સૂત ઉવાચ॥
સ્વાયંભુવો મનુશ્ચૈવ તતસ્સ્ત્વારોચિષસ્તથા॥
ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા

એતે ચ મનવઃ ષટ્ તે સંપ્રોક્તા મુનિપુંગવ॥
વૈવસ્વતો મુનિશ્રેષ્ઠ સાંપ્રતં મનુરુચ્યતે

સાવર્ણિશ્ચ મનુશ્ચૈવ તતો રૌચ્યસ્તથા પરઃ ॥
તથૈવ બ્રહ્મસાવર્ણિશ્ચત્વારો મનવસ્તથા

તથૈવ ધર્મસાવર્ણી રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ ॥
દેવસાવર્ણિરાખ્યાતં ઇંદ્રસાવર્ણિરેવ ચ

અતીતા વર્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે ॥
કીર્તિતા મનવશ્ચાપિ મયૈવૈતે યથા શ્રુતાઃ

મુને ચતુર્દશૈતાનિ ત્રિકાલાનુગતાનિ તે ॥
પ્રોક્તાનિ નિર્મિતઃ કલ્પો યુગસાહસ્રપર્ય્યયઃ

ઋષીંસ્તેષાં પ્રવક્ષ્યામિ પુત્ત્રાન્દેવગણાંસ્તથા॥
શૃણુ શૌનક સુપ્રીત્યા ક્રમશસ્તાન્યશસ્વિનઃ

મરીચિરત્રિર્ભગવાનઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥
પુલસ્ત્યશ્ચ વસિષ્ઠશ્ચ સપ્તૈતે બ્રહ્મણસ્સુતાઃ

ઉત્તરસ્યાં દિશિ તથા મુને સપ્તર્ષ યસ્તથા ॥
યામા નામ તથા દેવા આસન્સ્વાયંભુવેંતરે

આગ્નીધ્રશ્ચાગ્નિબાહુશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વસુઃ ॥
જ્યોતિષ્માન્ધૃતિમાન્હવ્યઃ સવનશ્શુભ્ર એવ ચ

સ્વાયંભુવસ્ય પુત્રાસ્તે મનોર્દશ મહાત્મનઃ ॥
કીર્તિતા મુનિશાર્દૂલ તત્રેન્દ્રો યજ્ઞ ઉચ્યતે

પ્રથમં કથિતં તાત દિવ્યં મન્વતરં તથા॥
દ્વિતીયં તે પ્રવક્ષ્યામિ તન્નિબોધ યથાતથમ્

ઊર્જસ્તંભઃ પરસ્તંભ ઋષભો વસુમાં સ્તથા ॥
જ્યોતિષ્માન્દ્યુતિમાંશ્ચૈવ રોચિષ્માન્સપ્તમસ્તથા

એતે મહર્ષયો જ્ઞેયાસ્તત્રેન્દ્રો રોચનસ્તથા ॥
દેવાશ્ચ તુષિતા નામ સ્મૃતાઃ સ્વારોચિષેંઽતરે

હરિઘ્નસ્સુકૃતિર્જ્યોતિરયોમૂર્તિરયસ્મયઃ ॥
પ્રથિતશ્ચ મનસ્યુશ્ચ નભસ્સૂર્યસ્તથૈવ ચ

સ્વારોચિષસ્ય પુત્રાસ્તે મનોર્દશમહાત્મનઃ॥
કીર્તિતા મુનિશાર્દૂલ મહાવીર્યપરાક્રમાઃ

દ્વિતીયમેતત્કથિતં મુને મન્વન્તરં મયા॥
તૃતીયં તવ વક્ષ્યામિ તન્નિબોધ યથાતથમ્

વસિષ્ઠપુત્રાઃ સપ્તાસન્વાસિષ્ઠા ઇતિ વિશ્રુતાઃ॥
હિરણ્યગર્ભસ્ય સુતા ઊર્જા નામ મહૌજસઃ

ઋષયોઽત્ર સમાખ્યાતાઃ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધ મે॥
ઔત્તમેયા ઋષિશ્રેષ્ઠ દશપુત્રા મનોઃ સ્મૃતાઃ।5.34.૨૦।
ઇષ ઊર્જિત ઊર્જશ્ચ મધુર્માધવ એવ ચ॥
શુચિશ્શુક્રવહશ્ચૈવ નભસો નભ એવ ચ

ઋષભસ્તત્ર દેવાશ્ચ સત્યવેદ શ્રુતાદયઃ ॥
તત્રેન્દ્રસ્સત્યજિન્નામ ત્રૈલોક્યાધિપતિર્મુને

તૃતીયમેતત્પરમં મન્વતરમુદાહૃતમ્ ॥
મન્વતરં ચતુર્થં તે કથયામિ મુને શૃણુ

ગાર્ગ્યઃ પૃથુસ્તથા વાગ્મી જયો ધાતા કપીનકઃ ॥
કપીવાન્સપ્તઋષયઃ સત્યા દેવગણાસ્તથા

તત્રેંદ્રસ્ત્રિશિખો જ્ઞેયો મનુપુત્રાન્મુને શૃણુ ॥
દ્યૂતિપોતસ્સૌતપસ્યસ્તમશ્શૂલશ્ચ તાપનઃ

તપોરતિરકલ્માષો ધન્વી ખડ્ગી મહાનૃષિઃ ॥
તામસસ્ય સ્મૃતા એતે દશ પુત્રા મહાવ્રતાઃ

તામસસ્યાંતરં ચૈવ મનો મે કથિતં તવ ॥
ચતુર્થં પઞ્ચમં તાત શૃણુ મન્વંતરં પરમ્

દેવબાહુર્જયશ્ચૈવ મુનિર્વેદશિરાસ્તથા॥
હિરણ્યરોમા પર્જન્ય ઊર્ધ્વબાહુશ્ચ સોમપાઃ

સત્યનેત્રરતાશ્ચાન્યે એતે સપ્તર્ષયોઽપરે॥
દેવાશ્ચ ભૂતરજસસ્તપઃપ્રકૃતયસ્તથા

તત્રેંદ્રો વિભુનામા ચ ત્રૈલોક્યાધિપતિસ્તથા ॥
રૈવતાખ્યો મનુસ્તત્ર જ્ઞેયસ્તામસસોદરઃ

અર્જુનઃ પંક્તિવિંધ્યો વા દયાયાસ્ત નયા મુને ॥
મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે વસંતિ હિ

રુચેઃ પ્રજાપતિઃ પુત્રો રૌચ્યો નામ મનુઃ સ્મૃતઃ ॥
ભૂત્યા ચોત્પાદિતો દેવ્યાં ભૌત્યો નામાભવત્સુતઃ

અનાગતાશ્ચ સપ્તૈતે કલ્પેઽસ્મિન્મનવસ્સ્મૃતાઃ ॥
અનાગતાશ્ચ સપ્તૈવ સ્મૃતા દિવિ મહર્ષયઃ

રામો વ્યાસસ્તથાત્રેયો દીપ્તિમાન્સુ બહુશ્રુતઃ॥
ભરદ્વાજસ્તથા દ્રૌણિરશ્વત્થામા મહાદ્યુતિઃ

ગૌતમસ્યાત્મજશ્ચૈવ શરદ્વાન્ ગૌતમઃ કૃપઃ ॥
કૌશિકો ગાલવશ્ચૈવ રુરુઃ કશ્યપ એવ ચ

એતે સપ્ત મહાત્માનો ભવિષ્યા મુનિસત્તમાઃ ॥
દેવાશ્ચાનાગતાસ્તત્ર ત્રયઃ પ્રોક્તાસ્સ્વયંભુવા

મરીચેશ્ચૈવ પુત્રાસ્તે કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ॥
તેષાં વિરોચનસુતો બલિરિંદ્રો ભવિષ્યતિ

વિષાંઙ્ગશ્ચાવનીવાંશ્ચ સુમંતો ધૃતિમાન્વસુઃ ॥
સૂરિઃ સુરાખ્યો વિષ્ણુશ્ચ રાજા સુમતિરેવ ચ

સાવર્ણેશ્ચ મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યા દશ શૌનક॥
ઇહાષ્ટમં હિ કથિતં નવમં ચાન્તરં શૃણુ

પ્રથમં દક્ષસાવર્ણિ પ્રવક્ષ્યામિ મનું શૃણુ ॥
મેધાતિથિશ્ચ પૌલસ્ત્યો વસુઃ કશ્યપ એવ ચ

જ્યોતિષ્માન્ભાર્ગવશ્ચૈવ ધૃતિમાનંગિરાસ્તથા ॥
સવનશ્ચૈવ વાસિષ્ઠ આત્રેયો હવ્ય એવ ચ

પુલહસ્સપ્ત ઇત્યેતે ઋષયો રૌહિતેંતરે ॥
દેવતાનાં ગણાસ્તત્ર ત્રય એવ મહામુને

દીક્ષાપુત્રસ્ય પુત્રાસ્તે રોહિતસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥
ધૃષ્ટકેતુર્દીપ્તકેતુઃ પંચહસ્તો નિરાકૃતિઃ

પૃથુશ્રવા ભૂરિદ્યુમ્નો ઋચીકો બૃહતો ગયઃ ॥
પ્રથમસ્ય તુ સાવર્ણેર્નવ પુત્રા મહૌજસ

દશમે ત્વથ પર્યાયે દ્વિતીયસ્યાંતરે મનોઃ ॥
હવિષ્માન્પુલહશ્ચૈવ પ્રકૃતિશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ

આયો મુક્તિસ્તથાત્રેયો વસિષ્ઠશ્ચાવ્યયસ્સ્મૃતઃ ॥
પૌલસ્ત્યઃ પ્રયતિશ્ચૈવ ભામારશ્ચૈવ કશ્યપઃ

અઙ્ગિરાનેનસસ્સત્યઃ સપ્તૈતે પરમર્ષયઃ ॥
દેવતાનાં ગણાશ્ચાપિ દ્વિષિમંતશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ॥

તેષામિન્દ્રસ્સ્મૃતઃ શમ્ભુસ્ત્વયમેવ મહેશ્વરઃ ॥
અક્ષત્વાનુત્તમૌજાશ્ચ ભૂરિષેણશ્ચ વીર્યવાન્

શતાનીકો નિરામિત્રો વૃષસેનો જયદ્રથઃ ॥
ભૂરિદ્યુમ્નઃ સુવર્ચાર્ચિર્દશ ત્વેતે મનોસ્સુતાઃ

એકાદશે તુ પર્યાયે તૃતીયસ્યાંતરે મનોઃ ॥
તસ્યાપિ સપ્ત ઋષયઃ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધ મે

હવિષ્માન્કશ્યપશ્ચાપિ વપુષ્માંશ્ચૈવ વારુણઃ ॥
અત્રેયોઽથ વસિષ્ઠશ્ચ હ્યનયસ્ત્વંગિરાસ્તથા

ચારુધૃષ્યશ્ચ પૌલસ્ત્યો નિઃસ્વરોઽગ્નિસ્તુ તૈજસઃ ॥
સપ્તૈતે ઋષયઃ પ્રોક્તાસ્ત્રયો દેવગણાસ્સ્મૃતાઃ

બ્રહ્મણસ્તુ સુતાસ્તે હિ ત ઇમે વૈધૃતાઃ સ્મૃતાઃ ॥
સર્વગશ્ચ સુશર્મ્મા ચ દેવાનીકસ્તુ ક્ષેમકઃ

દૃઢેષુઃ ખંડકો દર્શઃ કુહુર્બાહુર્મનોઃ સ્મૃતાઃ ॥
સાવર્ણસ્ય તુ પૌત્રા વૈ તૃતીયસ્ય નવ સ્મૃતાઃ

ચતુર્થસ્ય તુ સાવર્ણેરૃષીન્સપ્ત નિબોધ મે ॥
દ્યુતિર્વસિષ્ઠપુત્રશ્ચ આત્રેયસ્સુતપાસ્તથા

અંગિરાસ્તપસો મૂર્તિસ્તપસ્વી કશ્યપસ્તથા ॥
તપોધનશ્ચ પૌલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચ તપોરતિઃ

ભાર્ગવસ્સપ્તમસ્તેષાં વિજ્ઞેય તપસો નિધિઃ ॥
પંચ દેવગણાઃ પ્રોક્તા માનસા બ્રહ્મણસ્સુતાઃ

ઋતધામા તદિન્દ્રો હિ ત્રિલોકી રાજ્યકૃત્સુખી ॥
દ્વાદશે ચૈવ પર્યાયે ભાવ્યે રૌચ્યાંતરે મુને

અંગિરાશ્ચૈવ ધૃતિમાન્પૌલસ્ત્યો હવ્યવાંસ્તુ યઃ॥
પૌલહસ્તત્ત્વદર્શી ચ ભાર્ગવશ્ચ નિરુત્સવઃ

નિષ્પ્રપંચસ્તથાત્રેયો નિર્દેહઃ કશ્યપસ્તથા ॥
સુતપાશ્ચૈવ વાસિષ્ઠસ્સપ્તૈવૈતે મહર્ષયઃ

ત્રય એવ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવતાનાં સ્વયંભુવા ॥
દિવસ્પતિસ્તમિન્દ્રો વૈ વિચિત્રશ્ચિત્ર એવ ચ

નયો ધર્મો ધૃતોંધ્રશ્ચ સુનેત્રઃ ક્ષત્રવૃદ્ધકઃ ॥
નિર્ભયસ્સુતપા દ્રોણો મનો રૌચ્યસ્ય તે સુતાઃ

ચતુર્દ્દશે તુ પર્યાયે સત્યસ્યૈવાંતરે મનોઃ ॥
આગ્નીધ્રઃ કાશ્યપશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યો માગધશ્ચ યઃ

ભાર્ગવોઽપ્યતિવાહ્યશ્ચ શુચિરાંગિરસસ્તથા ॥
યુક્તશ્ચૈવ તથાત્રેયઃ પૌત્રો વાશિષ્ઠ એવ ચ

અજિતઃ પુલહશ્ચૈવ હ્યંત્યાસ્સપ્તર્ષયશ્ચ તે ॥
પવિત્રાશ્ચાક્ષુષા દેવાઃ શુચિરિન્દ્રો ભવિષ્યતિ

એતેષાં કલ્ય ઉત્થાય કીર્તનાત્સુખમેધતે ॥
અતીતાનાગતાનાં વૈ મહર્ષીણાં નરૈસ્સદા

દેવતાનાં ગણાઃ પ્રોક્તાશ્શૃણુ પંચ મહામુને ॥
તુરંગભીરુર્બુધ્નશ્ચ તનુગ્રોઽનૂગ્ર એવ ચ

અતિમાની પ્રવીણશ્ચ વિષ્ણુસ્સંક્રંદનસ્તથા ॥
તેજસ્વી સબલશ્ચૈવ સત્યસ્ત્વેતે મનોસ્સુતા

ભૌમસ્યૈવાધિકારે વૈ પૂર્વકલ્પસ્તુ પૂર્યતે ॥
ઇત્યેતેઽનાગતાઽતીતા મનવઃ કીર્તિતા મયા

ઉક્તાસ્સનત્કુમારેણ વ્યાસાયામિતતેજસા ॥
પૂર્ણે યુગસહસ્રાંતે પરિપાલ્યઃ સ્વધર્મતઃ

પ્રજાભિસ્તપસા યુક્તા બ્રહ્મલોકં વ્રજંતિ તે ॥
યુગાનિ સપ્રતિસ્ત્વેકં સાગ્રાણ્યંતરમુચ્યતે

ચતુર્દશૈતે મનવઃ કીર્તિતા કીર્તિવર્ધનાઃ ॥
મન્વંતરેષુ સર્વેષુ સંહારાંતે પુનર્ભવઃ

ન શક્યમન્તરં તેષાં વક્તું વર્ષશતૈરપિ ॥
પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે

૭૪ ॥
તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ દગ્ધાન્યાદિત્યરશ્મિભિઃ ॥
બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા સદાદિત્યગણૈર્મુને ।૭૫॥
પ્રવિશંતિ સુરશ્રેષ્ઠ હરિં નારાયણં પરમ્॥
સ્રષ્ટારં સર્વ ભૂતાનાં કલ્પાંતેષુ પુનઃપુનઃ

ભૂયોપિ ભગવાન્ રુદ્રસ્સંહર્તા કાલ એવ હિ ॥
કલ્પાંતે તત્પ્રવક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય વૈ

ઇતિ તે કથિતં સર્વં મન્વંતરસમુદ્ભવમ્ ॥
વિસર્ગં પુણ્યમાખ્યાનં ધન્યં કુલવિવર્દ્ધનમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં સર્વમન્વતરાનુર્કાર્તનં નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ