શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.30

સૂત ઉવાચ ॥
સંસૃષ્ટાસુ પ્રજાસ્વેવ આપવોઽથ પ્રજાપ્રતિઃ ॥
લેભે વૈ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામયો નિજામ્

આપવસ્ય મહિમ્ના તુ દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતઃ ॥
ધર્મેણૈવ મહાત્મા સ શતરૂપાપ્યજાયત

સા તુ વર્ષશતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ॥
ભર્તારં દીપ્તતપસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત

સ વૈ સ્વાયંભુવો જજ્ઞે પુરુષો મનુરુચ્યતે ॥
તસ્યૈકસપ્તતિયુગં મન્વંતરમિહોચ્યતે

વૈરાજાત્પુરુષાદ્વીરા શતરૂપા વ્યજાયત ॥
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ વીરકાયામજાયતામ્

કામ્યા નામ મહાભાગા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥
કામ્યાપુત્રાસ્ત્રયસ્ત્વાસન્સમ્રાટ્સાક્ષિરવિટ્પ્રભુઃ

ઉત્તાનપાદોઽજનયત્પુત્રાઞ્છક્રસમાન્પ્રભુઃ ॥
ધ્રુવં ચ તનયં દિવ્યમાત્માનંદસુવર્ચસમ્

ધર્મસ્ય કન્યા સુશ્રોણી સુનીતિર્નામ વિશ્રુતા ॥
ઉત્પન્ના ચાપિ ધર્મ્મેણ ધુવસ્ય જનની તથા

ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ ત્રીણિ દિવ્યાનિ કાનને ॥
તપસ્તેપે સ બાલસ્તુ પ્રાર્થયન્સ્થાનમવ્યયમ્

તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતસ્સ્થાનમાત્મસમં પ્રભુઃ ॥
અચલં ચૈવ પુરતસ્સપ્તર્ષીણાં પ્રજાપતિઃ

તસ્માત્પુષ્ટિશ્ચ ધાન્યશ્ચ ધ્રુવાત્પુત્રૌ વ્યજાયતામ્ ॥
પુષ્ટિરેવં સમુત્થાયાઃ પઞ્ચપુત્રાનકલ્મષાન્

રિપું રિપુંજયં વિપ્રં વૃકલં વૃષતેજસમ્ ॥
રિપોરેવં ચ મહિષી ચાક્ષુષં સર્વતોદિશમ્

અજીજનત્પુષ્કરિણ્યાં વરુણં ચાક્ષુષો મનુઃ ॥
મનોરજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ

કન્યાયાં હિ મુનિશ્રેષ્ઠ વૈશ્યજન્મ પ્રજાયતેઃ॥
પુરુર્માસઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવિત્કવિઃ

અગ્નિષ્ટોમોઽતિરાત્રશ્ચાતિમન્યુસ્સુયશા દશ॥
પૂરોરજનયત્પુત્રાન્ષડાગ્નેયી મહાપ્રભાન્

અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિં સૃતિમંગિરસં ગયમ્॥
અઙ્ગાત્સુનીથા ભાર્ય્યા વૈ વેનમેકમસૂયત

અપચારેણ વેનસ્ય કોપસ્તેષાં મહાનભૂત્॥
હુંકારેણૈવ તં જઘ્નુર્મુનયો ધર્મતત્પરાઃ

અથ પ્રજાર્થમૃષયઃ પ્રાર્થિતાશ્ચ સુનીથયા॥
સારસ્વતાસ્તદા તસ્ય મમંથુર્દક્ષિણં કરમ્

વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સંબભૂવ તતઃ પૃથુઃ ॥
સ ધન્વી કવચી જાતસ્તેજસાદિત્યસન્નિભઃ

અવતારસ્ય વિષ્ણોર્હિ પ્રજાપાલનહે તવે ॥
ધર્મસંરક્ષણાર્થાય દુષ્ટાનાં દંડહેતવે

પૃથુર્વૈન્યસ્તદા પૃધ્વીમરક્ષત્ક્ષત્રપૂર્વજઃ ॥
રાજસૂયાભિષિક્તાનામાદ્યસ્સ વસુધાપતિઃ

તસ્માચ્ચૈવ સમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ ॥
તેનેયં ગૌર્મુનિશ્રેષ્ઠ દુગ્ધા સર્વહિતાય વૈ

સર્વેષાં વૃત્તિદશ્ચાભૂદ્દેવર્ષિસુર રક્ષસામ્ ॥
મનુષ્યાણાં વિશેષેણ શતયજ્ઞકરો નૃપઃ

પૃથોઃ પુત્રૌ તુ જજ્ઞાતે ધર્મજ્ઞૌ ભુવિ પાર્થિવૌ ॥
વિજિતાશ્વશ્ચ હર્યક્ષો મહાવીરૌ સુવિશ્રુતૌ

શિખંડિની ચાજનયત્પુત્રં પ્રાચીનબર્હિષમ્ ॥
પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય પૃથિવીતલચારિણઃ।૨૫॥
સમુદ્રતનયા તેન ધર્મતસ્સુવિવાહિતા॥
રેજેઽધિકતરં રાજા કૃતદારો મહાપ્રભુઃ

સમુદ્રતનયાયાસ્તુ દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ॥
બભૂવુસ્તનયા દિવ્યા બહુયજ્ઞકરસ્ય વૈ

સર્વે પ્રાચેતસા નામ્ના ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥
અપૃથગ્ધર્માચરણાસ્તેઽતપ્યંત મહત્તપઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥
રુદ્રગીતં જપંતશ્ચ શિવધ્યાનપરાયણાઃ

તપશ્ચરત્સુ પૃથિવ્યામભવંશ્ચ મહીરુહાઃ ॥
અરક્ષ્યમાણાયાં પૃથ્વ્યાં બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા તુ નિવૃત્તાસ્તે તપસો લબ્ધસદ્વરાઃ ॥
ચુક્રુધુર્મુનિશાર્દૂલ દગ્ધુકામા સ્તપોબલાઃ

પ્રાચેતસા મુખેભ્યસ્તે પ્રાસૃજન્નગ્નિમારુતૌ ॥
વૃક્ષાનુન્મૂલ્ય વાયુસ્તાનદહદ્ધવ્યવાહનઃ

વૃક્ષક્ષયં તતો દૃષ્ટ્વા કિંચિચ્છેષેષુ શાખિષુ ॥
ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્રાજા સોમઃ પ્રતાપવાન્

સોમ ઉવાચ ॥
કોપં યચ્છત રાજાનસ્સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ ॥
અનુભૂતાનુકન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની

ભવિષ્યં જાનતા સા તુ ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા ॥
ભાર્ય્યા વોઽસ્તુ મહાભાગાસ્સોમવંશવિવર્દ્ધિની

અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥
સૃષ્ટિકર્તા મહાતેજા બ્રહ્મપુત્રઃ પુરાતનઃ॥।

યુષ્માકં તેજસાર્દ્ધેન મમ ચાનેન તેજસા ॥
બ્રહ્મતેજોમયો ભૂપઃ પ્રજા સંવર્દ્ધયિષ્યતિ

તતસ્સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ ॥
ભાર્ય્યાં ધર્મેણ તાં પ્રીત્યા વૃક્ષજાં વરવર્ણિનીમ્

તેભ્યસ્તસ્યાસ્તુ સંજજ્ઞે દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥
સોઽપિ જજ્ઞે મહાતેજાસ્સોમસ્યાંશેન વૈ મુને

અચરાંશ્ચ ચરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોઽથ ચતુષ્પદઃ ॥
સંસૃજ્ય મનસા દક્ષો મૈથુનીં સૃષ્ટિમારભત્

વીરણસ્ય સુતાં નામ્ના વીરણીં સ પ્રજાપતેઃ ॥
ઉપયેમે સુવિધિના સુધર્મેણ પતિવ્રતામ્

હર્ય્યશ્વાનયુતં તસ્યાં સુતાન્પુણ્યાનજીજનત્ ॥
તે વિરક્તા બભૂવુશ્ચ નારદસ્યોપદેશતઃ

તચ્છુત્વા સ પુનર્દક્ષસ્સુબલાશ્વાનજીજનત્ ॥
નામતસ્તનયાંસ્તસ્યાં સહસ્રપરિસંખ્યયા

તેઽપિ ભ્રાતૃપથા યાતાસ્તન્મુનેરુપદેશતઃ ॥
નાગમન્પિતૃસાન્નિધ્યં વિરક્તા ભિક્ષુમાર્ગિણઃ

તચ્છ્રુત્વા શાપમાક્રુદ્ધો મુનયે દુસ્સહં દદૌ ॥
કુત્રચિન્ન લભસ્વેતિ સંસ્થિતિં કલહપ્રિય

સાંત્વિતોઽથ વિધાત્રા હિ સ પશ્ચાદસૃજત્સ્ત્રિયઃ ॥
મહાજ્વાલાસ્વરૂપેણ ગુણૈશ્ચાપિ મુનીશ્વરઃ

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ॥
દ્વે ચૈવં બ્રહ્મપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તદા

દ્વે કૃશાશ્વાય વિદુષે મુનયે મુનિસત્તમ ॥
શિષ્ટાસ્સોમાય દક્ષોઽપિ નક્ષત્રાખ્યા દદૌ પ્રભુઃ

તાભ્યો દક્ષસ્ય પુત્રીભ્યો જાતા દેવાસુરાદયઃ ॥
બહવસ્તનયા ખ્યાતાસ્તૈસ્સર્વૈઃ પૂરિતં જગત્

તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ ॥
સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે

॥ શૌનક ઉવાચ ॥
અંગુષ્ઠાદ્બ્રહ્મણો જજ્ઞે દક્ષશ્ચોક્તસ્ત્વયા પુરા॥
કથં પ્રાચેતસત્વં હિ પુનર્લેભે મહાતપાઃ

એતં મે સંશયં સૂત પ્રત્યાખ્યાતું ત્વમર્હસિ ॥
ચિત્રમેતત્સ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાં ગતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યં ભૂતેષુ વર્તતે ॥
કલ્પેકલ્પે ભવંત્યેતે સર્વે દક્ષાદયો મુને

ઇમાં વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય યો વિદ્યાત્સચરાચરામ્ ॥
પ્રજાવાનાયુષા પૂર્ણસ્સ્વર્ગલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં સર્ગવર્ણનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ