શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.20

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ તત્પ્રાપ્તિં વદ સત્તમ ॥
યદ્ગત્વા ન નિવર્તંતે શિવભક્તિયુતા નરાઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
પરાશરસુત વ્યાસ શૃણુ પ્રીત્યા શુભાં ગતિમ્ ॥
વ્રતં હિ શુદ્ધભક્તાનાં તથા શુદ્ધં તપસ્વિનામ્

યે શિવં શુદ્ધકર્માણસ્સુશુદ્ધતપસાન્વિતાઃ ॥
સમર્ચયન્તિ તં નિત્યં વન્દ્યાસ્તે સર્વથાન્વહમ્

નાતપ્તતપસો યાંતિ શિવલોકમનામયમ્ ॥
શિવાનુગ્રહસદ્ધેતુસ્તપ એવ મહામુને

તપસા દિવિ મોદન્તે પ્રત્યક્ષં દેવતાગણાઃ॥
ઋષયો મુનયશ્ચૈવ સત્યં જાનીહ મદ્વચઃ

સુદુર્દ્ધરં દુરાસાધ્યં સુધુરં દુરતિક્રમમ્॥
તત્સર્વં તપસા સાધ્યં તપો હિ દુરતિક્રમમ્

સુસ્થિતસ્તપસિ બ્રહ્મા નિત્યં વિષ્ણુર્હરસ્તથા॥
દેવા દેવ્યોઽખિલાઃ પ્રાપ્તાસ્તપસા દુર્લભં ફલમ્

યેન યેન હિ ભાવેન સ્થિત્વા યત્ક્રિયતે તપઃ ॥
તતસ્સંપ્રાપ્યતેઽસૌ તૈરિહ લોકે ન સંશયઃ

સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥
વિજ્ઞેયં હિ તપો વ્યાસ સર્વસાધનસાધનમ્

સાત્ત્વિકં દૈવતાનાં હિ યતીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્ ॥
રાજસં દાનવાનાં હિ મનુષ્યાણાં તથૈવ ચ ॥
તામસં રાક્ષસાનાં હિ નરાણાં ક્રૂરકર્મણામ્

ત્રિવિધં તત્ફલં પ્રોક્તં મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
જપો ધ્યાનં તુ દેવાનામર્ચનં ભક્તિતશ્શુભમ્

સાત્ત્વિકં તદ્ધિ નિર્દિષ્ટમશેષફલસાધકમ્ ॥
ઇહ લોકે પરે ચૈવ મનોભિપ્રેતસાધનમ્

કામનાફલમુદ્દિશ્ય રાજસં તપ ઉચ્યતે ॥
નિજદેહં સુસંપીડ્ય દેહશોષકદુસ્સહૈઃ

તપસ્તામસમુદ્દિષ્ટં મનોભિપ્રેતસાધનમ્

ઉત્તમં સાત્ત્વિકં વિદ્યાદ્ધર્મબુદ્ધિશ્ચ નિશ્ચલા ॥
સ્નાનં પૂજા જપો હોમઃ શુદ્ધશૌચમહિંસનમ્

વ્રતોપવાસચર્યા ચ મૌનમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥
ધીર્વિદ્યા સત્યમક્રોધો દાનં ક્ષાંતિર્દમો દયા

વાપીકૂપતડાગાદેઃ પ્રસાદસ્ય ચ કલ્પના ॥
કૃચ્છ્રં ચાંદ્રાયણં યજ્ઞસ્સુતીર્થાન્યાશ્રમાઃ પુનઃ

ધર્મસ્થાનાનિ ચૈતાનિ સુખદાનિ મનીષિણામ્ ॥
સુધર્મઃ પરમો વ્યાસઃ શિવભક્તેશ્ચ કારણમ્

સંક્રાતિવિષુવદ્યોગો નાદમુક્તે નિયુજ્યતામ્॥
ધ્યાનં ત્રિકાલિકં જ્યોતિરુન્મનીભાવધારણા

રેચકઃ પૂરકઃ કુમ્ભઃ પ્રાણાયામસ્ત્રિધા સ્મૃતઃ ॥
નાડીસંચારવિજ્ઞાનં પ્રત્યાહારનિરોધનમ્

તુરીયં તદધો બુદ્ધિરણિમાદ્યષ્ટસંયુતમ્॥
પૂર્વોત્તમં સમુદ્દિષ્ટં પરજ્ઞાનપ્રસાધનમ્

કાષ્ઠાવસ્થા મૃતાવસ્થા હરિતાવેતિ કીર્તિતાઃ॥
નાનોપલબ્ધયો હ્યેતાસ્સર્વપાપપ્રણાશનાઃ

નારી શય્યા તથા પાનં વસ્ત્રધૂપવિલેપનમ્॥
તામ્બૂલભક્ષણં પંચ રાજૈશ્વર્ય્યવિભૂતયઃ

હેમભારસ્તથા તામ્રં ગૃહાશ્ચ રત્નધેનવઃ॥
પાંડિત્યં વેદશાસ્ત્રાણાં ગીતનૃત્યવિભૂષણમ્।આ૨૪॥
શંખવીણામૃદંગાશ્ચ ગજેન્દ્રશ્છત્રચામરે॥
ભોગરૂપાણિ ચૈતાનિ એભિશ્શક્તોઽનુરજ્યતે

આદર્શવન્મુનેસ્નેહૈસ્તિલવત્સ નિપીડ્યતે॥
અરં ગચ્છેતિ ચાપ્યેનં કુરુતે જ્ઞાનમોહિતઃ

જાનન્નપીહ સંસારે ભ્રમતે ઘટિયંત્રવત્॥
સર્વયોનિષુ દુઃખાર્તસ્સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ

એવં યોનિષુ સર્વાસુ પ્રતિક્રમ્ય ભ્રમેણ ત॥
કાલાંતરવશાદ્યાતિ માનુષ્યમતિદુર્લભમ્

વ્યુત્ક્રમેણાપિ માનુષ્યં પ્રાપ્યતે પુણ્યગૌરવાત્ ॥
વિચિત્રા ગતયઃ પ્રોક્તાઃ કર્મણાં ગુરુલાઘવાત્

માનુષ્યં ચ સમાસાદ્ય સ્વર્ગમોક્ષપ્રસાધનમ્ ॥
નાચરત્યાત્મનઃ શ્રેયસ્સ મૃતશ્શોચતે ચિરમ્

દેવાસુરાણાં સર્વેષાં માનુષ્યં ચાતિ દુર્લભં ॥
તત્સંપ્રાપ્ય તથા કુર્યાન્ન ગચ્છેન્નરકં યથા

સ્વર્ગાપવર્ગલાભાય યદિ નાસ્તિ સમુદ્યમઃ ॥
દુર્લભં પ્રાપ્ય માનુષ્યં વૃથા તજ્જન્મ કીર્તિતમ્

સર્વસ્ય મૂલં માનુષ્યં ચતુર્વર્ગસ્ય કીર્તિતમ્ ॥
સંપ્રાપ્ય ધર્મતો વ્યાસ તદ્યત્તાદનુપાલયેત્

ધર્મમૂલં હિ માનુષ્યં લબ્ધ્વા સર્વાર્થસાધકમ્ ॥
યદિ લાભાય યત્નઃ સ્યાન્મૂલં રક્ષેત્સ્વયં તતઃ

માનુષ્યેઽપિ ચ વિપ્રત્વં યઃ પ્રાપ્ય ખલુ દુર્લભમ્ ॥
નાચરત્યાત્મનઃ શ્રેયઃ કોઽન્યસ્તસ્માદચેતનઃ

દ્વીપાનામેવ સર્વેષાં કર્મભૂમિરિયમુચ્યતે ॥
ઇતસ્સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ પ્રાપ્યતે સમુપાર્જિતઃ

દેશેઽસ્મિન્ભારતે વર્ષે પ્રાપ્ય માનુષ્યમધ્રુવમ્ ॥
ન કુર્યાદાત્મનઃ શ્રેયસ્તેનાત્મા ખલુ વંચિતઃ

કર્મભૂમિરિયં વિપ્ર ફલભૂમિરસૌ સ્મૃતા ॥
ઇહ યત્ક્રિયતે કર્મ સ્વર્ગે તદનુભુજ્યતે

યાવત્સ્વાસ્થ્યં શરીરસ્ય તાવદ્ધર્મં સમાચરેત્॥
અસ્વસ્થશ્ચોદિતોઽપ્યન્યૈર્ન કિંચિત્કર્તુમુત્સહેત્

અધ્રુવેણ શરીરેણ ધ્રુવં યો ન પ્રસાધયેત્ ॥
ધ્રુવં તસ્ય પરિભ્રષ્ટમધ્રુવં નષ્ટમેવ ચ

આયુષઃ ખંડખંડાનિ નિપતંતિ તદગ્રતઃ ॥
અહોરાત્રોપદેશેન કિમર્થં નાવબુધ્યતે

યદા ન જ્ઞાયતે મૃત્યુઃ કદા કસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
આકસ્મિકે હિ મરણે ધૃતિં વિંદતિ કસ્તથા

પરિત્યજ્ય યદા સર્વમેકાકી યાસ્યતિ ધ્રુવમ્ ॥
ન દદાતિ કદા કસ્માત્પાથેયાર્થમિદં ધનમ્

ગૃહીતદાનપાથેયઃ સુખં યાતિ યમાલયમ્ ॥
અન્યથા ક્લિશ્યતે જંતુઃ પાથેયરહિતે પથિ

યેષાં કાલેય પુણ્યાનિ પરિપૂર્ણાનિ સર્વતઃ॥
ગચ્છતાં સ્વર્ગદેશં હિ તેષાં લાભઃ પદેપદે

ઇતિ જ્ઞાત્વા નરઃ પુણ્યં કુર્યાત્પાપં વિવર્જયેત્ ॥
પુણ્યેન યાતિ દેવત્વમપુણ્યો નરકં વ્રજેત્

યે મનાગપિ દેવેશં પ્રપન્નાશ્શરણં શિવમ્ ॥
તેઽપિ ઘોરં ન પશ્યંતિ યમં ન નરકં તથા

કિંતુ પાપૈર્મહામોહૈઃ કિંચિત્કાલે શિવાજ્ઞયા ॥
વસંતિ તત્ર માનુષ્યાસ્તતો યાંતિ શિવાસ્પદમ્

યે પુનસ્સર્વભાવેન પ્રતિપન્ના મહેશ્વરમ્ ॥
ન તે લિમ્પંતિ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

ઉક્તં શિવેતિ યૈર્નામ તથા હરહરેતિ ચ॥
ન તેષાં નરકાદ્ભીતિર્યમાદ્ધિ મુનિસત્તમ

પરલોકસ્ય પાથેયં મોક્ષોપાયમનામયમ્ ॥
પુણ્યસંઘૈકનિલયં શિવ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્

શિવનામૈવ સંસારમહારોગેકશામકમ્ ॥
નાન્યત્સંસારરોગસ્ય શામકં દૃશ્યતે મયા

બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણિ પુરા કૃત્વા તુ પુલ્કસઃ ॥
શિવેતિ નામ વિમલં શ્રુત્વા મોક્ષં ગતઃ પુરા

તસ્માદ્વિવર્દ્ધયેદ્ભક્તિમીશ્વરે સતતં બુધઃ॥
શિવભક્ત્યા મહાપ્રાજ્ઞ ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિંદતિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં મનુવિશેષકથનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ