શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.19

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
રવિચન્દ્રમસોર્યાવન્મયૂખા ભાસયંતિ હિ॥
તાવત્પ્રમાણા પૃથિવી ભૂલોકસ્સ તુ ગીયતે

ભૂમેર્યોજનલક્ષે તુ સંસ્થિતં રવિમણ્ડલમ્ ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ સદૈવ પરિસંખ્યયા

શશિનસ્તુ પ્રમાણાય જગતઃ પરિચક્ષતે॥
રવેરૂર્ધ્વં શશી તસ્થૌ લક્ષયોજનસંખ્યયા

ગ્રહાણાં મણ્ડલં કૃત્સ્નં શશેરુપરિ સંસ્થિતમ્॥
સનક્ષત્રં સહસ્રાણિ દશૈવ પરિતોપરિ

બુધસ્તસ્માદથો કાવ્યસ્તસ્માદ્ભૌમસ્ય મણ્ડલમ્॥
બૃહસ્પતિસ્તદૂર્ધ્વં તુ તસ્યોપરિ શનૈશ્ચરઃ

સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્લક્ષેણૈકેન સંસ્થિતમ્ ॥
ઋષિભ્ય તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્ધ્વં ધ્રુવઃ સ્થિતઃ

મેઢીભૂતસ્સ યસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ॥
ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ જ્ઞેયં ભુવ ઊર્ધ્વં ધ્રુવાદવાક્

એકયોજનકોટિસ્તુ યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ॥
ધ્રુવાદૂર્ધ્વં મહર્લોકસ્સપ્તૈતે બ્રહ્મણસ્સુતાઃ

સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ॥
કપિલશ્ચાસુરિશ્ચૈવ વોઢુઃ પંચશિખસ્તથા

ઉપરિષ્ટાત્તતશ્શુક્રો દ્વિલક્ષાભ્યંતરે સ્થિતઃ॥
દ્વિલક્ષયોજનં તસ્માદધઃ સોમસુતઃ સ્મૃતઃ

દ્વિલક્ષયોજનં તસ્માદૂર્ધ્વં ભૌમસ્સ્થિતો મુને॥
દ્વિલક્ષયોજનં તસ્માદૂર્ધ્વં જીવઃ સ્થિતો ગુરુ

દ્વિલક્ષયોજનં જીવાદૂર્ધ્વં સૌરિર્વ્યવસ્થિતઃ ॥
એતે સપ્તગ્રહાઃ પ્રોક્તાસ્સ્વસ્વરાશિવ્યવસ્થિતા

રુદ્રલક્ષૈર્યોજનતસ્સપ્તોર્ધ્વમૃષયઃ સ્થિતાઃ ॥
વિશ્વલક્ષૈર્યોજનતો ધ્રુવસ્થિતિરુદાહૃતા

ચતુર્ગુણોત્તરે ચાર્દ્ધે જનલોકાત્તપઃ સ્મૃતમ્ ॥
વૈરાજા યત્ર દેવા વૈ સ્થિતા દાહવિવર્જિતાઃ

ષડ્ગુણેન તપોલોકાત્સત્યલોકો વ્યવસ્થિતઃ ॥
બ્રહ્મલોકઃ સ વિજ્ઞેયો વસંત્યમલચેતસઃ

સત્યધર્મરતાશ્ચૈવ જ્ઞાનિનો બ્રહ્મચારિણઃ॥
યદ્ગામિનોઽથ ભૂલોકાન્નિવસંતિ હિ માનવાઃ

ભુવર્લોકે તુ સંસિદ્ધા મુનયો દેવરૂપિણઃ ॥
સ્વર્ગલોકે સુરાદિત્યા મરુતો વસવોઽશ્વિનૌ

વિશ્વેદેવાસ્તથા રુદ્રાસ્સાધ્યા નાગાઃ ખગાદયઃ ॥
નવગ્રહાસ્તતસ્તત્ર ઋષયો વીતકલ્મષાઃ

એતે સપ્ત મહાલોકાઃ કાલેય કથિતાસ્તવ ॥
પાતાલાનિ ચ સપ્તૈવ બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ વિસ્તરઃ

દધિવૃક્ષફલં યદ્વદ્વૃત્તિશ્ચોર્ધ્વમધસ્તથા ॥
એતદંડકટાહેન સર્વતો વૈ સમાવૃતમ્

દશગુણેન પયસા સર્વતસ્તત્સમાવૃતમ્ ॥
વહ્નિના વાયુના ચાપિ નભસા તમસા તથા

ભૂતાદિનાપિ મહતા દિગ્ગુણોત્તરવેષ્ટિતઃ ॥
મહાંતં ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં પુરુષઃ સ્થિતઃ

અનંતસ્ય ન તસ્યાસ્તિ સંખ્યાપિ પરમાત્મનઃ ॥
તેનાનંત ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રમાણં નાસ્તિ વૈ યતઃ

હેતુભૂતસ્સમસ્તસ્ય પ્રકૃતિસ્સા પરા મુને ॥
અંડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્યયુતાનિ ચ

ઈદૃશાનાં પ્રભૂતાનિ તસ્માદવ્યક્તજન્મનઃ ॥
દારુણ્યગ્નિસ્તિલે તૈલં પયસ્સુ ચ યથા ઘૃતમ્

તથાસૌ પરમાત્મા વૈ સર્વં વ્યાપ્યાત્મવેદનઃ ॥
આદિબીજાત્પ્રસુવતે તતસ્તેભ્યઃ પરેણ્ડજાઃ

તેભ્યઃ પુત્રાસ્તથાન્યેષાં બીજાન્યન્યાનિ વૈ તતઃ ॥
મહદાદયો વિશેષાંતાસ્તદ્ભવંતિ સુરાદયઃ

બીજાદ્વૃક્ષપ્રરોહેણ યથા નાપચયસ્તરોઃ ॥
સૂર્ય્યકાંતમણેઃ સૂર્ય્યાદ્યદ્વદ્વહ્નિઃ પ્રજાયતે

તદ્વત્સંજાયતે સૃષ્ટિઃ શિવ
સ્તત્રઃ
ન કામયેત્ ॥
શિવશક્તિસમાયોગે દેવાદ્યાઃ પ્રભવંતિ હિ

તથા સ્વકર્મણૈકેન પ્રરોહમુપયાંતિ વૈ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રાશ્ચ સ શિવઃ પરિગીયતે

તસ્માદુદ્ધરતે સર્વં યસ્મિંશ્ચ લયમેષ્યતિ ॥
કર્તા ક્રિયાણાં સર્વાસાં સ શિવઃ પરિગીયતે

વ્યાસ ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ છિંધિ મે સંશયં મહત્ ॥
સન્તિ લોકા હિ બ્રહ્માંડાદુપરિષ્ટાન્ન વા મુને

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
બ્રહ્માંડાદુપરિષ્ટાચ્ચ સંતિ લોકા મુનીશ્વર ॥
તાઞ્છૃણુ ત્વં વિશેષેણ વચ્મિ તેઽહં સમાગતઃ

વિધિલોકાત્પરો લોકો વૈકુંઠ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
વિરાજતે મહાદીપ્ત્યા યત્ર વિષ્ણુઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

તસ્યોપરિષ્ટાત્કૌમારો લોકો હિ પરમાદ્ભુતઃ ॥
સેનાનીઃ શંભુતનયો રાજતે યત્ર સુપ્રભઃ

તતઃ પરમુમાલોકો મહાદિવ્યો વિરા જતે॥
યત્ર શક્તિર્વિભાત્યેકા ત્રિદેવજનની શિવા

પરાત્પરા હિ પ્રકૃતી રજસ્સત્ત્વતમોમયી॥
નિર્ગુણા ચ સ્વયં દેવી નિર્વિકારા શિવાત્મિકા

તસ્યોપરિષ્ટાદ્વિજ્ઞેયશ્શિવલોકસ્સનાતનઃ ॥
અવિનાશી મહાદિવ્યો મહાશોભાન્વિતસ્સદા

વિરાજતે પરં બ્રહ્મ યત્ર શંભુર્મહેશ્વરઃ ॥
ત્રિદેવજનકસ્વામી સર્વેષાં ત્રિગુણાત્પરઃ

તત ઊર્ધ્વં ન લોકાશ્ચ ગોલોકસ્તત્સમીપતઃ ॥
ગોમાતરસ્સુશીલાખ્યાસ્તત્ર સંતિ શિવપ્રિયા

તત્પાલઃ કૃષ્ણનામા હિ રાજતે શંકરાજ્ઞયા ॥
પ્રતિષ્ઠિતશ્શિવેનૈવ શક્ત્યા સ્વચ્છન્દચારિણા

શિવલોકોઽદ્ભુતો વ્યાસ નિરાધારો મનોહરઃ ॥
અતિનિર્વચનીયશ્ચ નાનાવસ્તુવિરાજિતઃ

શિવસ્તુ તદધિષ્ઠાતા સર્વદેવશિરોમણિઃ ॥
વિષ્ણુબ્રહ્મહરૈસ્સેવ્યઃ પરમાત્મા નિરઞ્જનઃ

ઇતિ તે કથિતા તાત સર્વબ્રહ્માંડસંસ્થિતિઃ ॥
તદૂર્ધ્વં લોકસંસ્થાનં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં લોકવર્ણનંનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ