શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.18

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
વક્ષ્યેઽહં ભારતં વર્ષં હિમાદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણે ॥
ઉત્તરે તુ સમુદ્રસ્ય ભારતી યત્ર સંસૃતિઃ

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારોઽસ્ય મહામુને ॥
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ કર્મભૂમિરેષા સ્મૃતા બુધૈઃ

યતસ્સંપ્રાપ્યતે પુંભિસ્સ્વર્ગો નરક એવ ચ ॥
ભારતસ્યાપિ વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્બ્રવીમિ તે

ઇંદ્રદ્યુમ્નઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ॥
નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ

અયં તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપસ્સાગરસંભૃતઃ ॥
યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપોઽયં દક્ષિણોત્તરઃ

પૂર્વે કિરાતા યસ્ય સ્યુર્દક્ષિણે યવનાઃ સ્થિતાઃ ॥
પશ્ચિમે ચ તથા જ્ઞેયા ઉત્તરે હિ તપસ્વિનઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભૂયશઃ॥
ઇજ્યા યુદ્ધપણા સેવા વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ

મહેંદ્રો મલયસ્સહ્યઃ સુદામા ચર્ક્ષપર્વતઃ॥
વિંધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ।૮।
વેદસ્મૃતિપુરાણાદ્યાઃ પારિયાત્રોદ્ભવા મુને॥
સર્વપાપહરા જ્ઞેયા દર્શનાત્સ્પર્શનાદપિ।૯।
નર્મદા સુરસાદ્યાશ્ચ સપ્તાન્યાશ્ચ સહસ્રશઃ॥
વિંધ્યોદ્ભવા મહાનદ્યસ્સર્વપાપહરાશ્શુભાઃ।5.18.૧૦।
ગોદાવરી ભીમરથી તાપીપ્રમુખનિમ્નગાઃ॥
ગિરેર્વિનિર્ગતા ઋક્ષાત્સદ્યઃ પાપભયાપહાઃ

સહ્યપાદોદ્ભવા નદ્યઃ કૃષ્ણાવેણ્યાદિકાસ્તથા ॥
કૃતમાલા તામ્રપર્ણી પ્રમુખા મલયોદ્ભવાઃ

ત્રિયામા ચર્ષિકુલ્યાદ્યા મહેન્દ્રપ્રભવા સ્મૃતાઃ ॥
ઋષિકુલ્યા કુમાર્ય્યાદ્યાઃ શુક્તિમત્પાદસંભવાઃ

નાનાજનપદાસ્તેષુ મંડલેષુ વસન્તિ વૈ ॥
આસાં પિબંતિ પાનીયં સરત્સુ વિવિધેષુ ચ

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાન્યાસન્મહામુને ॥
કૃતાદીનિ ન ચાન્યેષુ દ્વીપેષુ પ્રભવંતિ હિ

દાનાનિ ચાત્ર દીયંતે સુકૃતૈશ્ચાત્ર યાજ્ઞિકૈઃ ॥
તપસ્તપંતિ યતયઃ પરલોકાર્થમાદરાત્

યતો હિ કર્મભૂરેષા જમ્બૂદ્વીપે મહામુને ॥
અત્રાપિ ભારતં શ્રેષ્ઠમતોઽન્યા ભોગભૂમયઃ

કદાચિલ્લભતે મર્ત્યસ્સહસ્રૈર્મુનિસત્તમ ॥
અત્ર જન્મસહસ્રાણાં માનુષ્યં પુણ્યસંચયૈઃ

।
સ્વર્ગાપવર્ગાસ્પદમાર્ગભૂતે ધન્યાસ્તુ તે ભારતભૂમિભાગે ॥
ગાયંતિ દેવાઃ કિલ ગીતકાનિ ભવંતિ ભૂયઃ પુરુષાસ્સુરાસ્તે

અવાપ્ય માનુષ્યમયં કદાચિદ્વિહૃત્ય શંભોઃ પરમાત્મરૂપે ॥
ફલાનિ સર્વાણિ તુ કર્મજાનિ યાસ્યામ્યહં તત્તનુતાં હિ તસ્ય

આપ્સ્યંતિ ધન્યાઃ ખલુ તે મનુષ્યાઃ સુખૈર્યુતાઃ કર્મણિ સન્નિવિષ્ટાઃ ॥
જનુર્હિ યેષાં ખલુ ભારતેઽસ્તિ તે સ્વર્ગમોક્ષોભયલાભવન્તઃ

લક્ષયોજનવિસ્તારસ્સમસ્તપરિમણ્ડલઃ ॥
જમ્બૂદ્વીપો મયા ખ્યાતઃ ક્ષારોદધિસુસંવૃતઃ

સંવેષ્ટ્ય ક્ષારમુદધિં શતસાહસ્રસમ્મિતમ્ ॥
તતો હિ દ્વિગુણો બ્રહ્મન્પ્લક્ષદ્વીપઃ પ્રકીર્તિતઃ

ગોમંતશ્ચૈવ ચન્દ્રશ્ચ નારદો દર્દુરસ્તથા ॥
સોમકસ્સુમનાશ્શૈલો વૈભ્રાજશ્ચૈવ સત્તમઃ

વર્ષાચલેષુ રમ્યેષુ સહિતાસ્સતતં પ્રજાઃ ॥
વસંતિ દેવગંધર્વા વર્ષેષ્વેતેષુ નિત્યશઃ

નાધયો વ્યાધયો વાપિ જનાનાં તત્ર કુત્રચિત્ ॥
દશ વર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવંતિ માનવાઃ

અનુતપ્તા શિખી ચૈવ પાપઘ્ની ત્રિદિવા કૃપા ॥
અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈવાત્ર ચ નિમ્નગાઃ

ક્ષુદ્રનદ્યસ્તથા શૈલાસ્તત્ર સંતિ સહસ્રશઃ ॥
તાઃ પિબંતિ સુસંહૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે

।
ન તત્રાપિ યુગાવસ્થા યથાસ્થાનેષુ સપ્તસુ ॥
ત્રેતાયુગસમઃ કાલસ્સર્વદૈવ મહામુને

વિપ્રક્ષત્રિયવૈશ્યાસ્તે શૂદ્રાશ્ચ મુનિસત્તમ ॥।
કલ્પવૃક્ષસમાનસ્તુ તન્મધ્યે સુમહાતરુઃ

પ્લક્ષસ્તન્નામસંજ્ઞો વૈ પ્લક્ષદ્વીપો દ્વિજોત્તમ ॥
ઇજ્યતે તત્ર ભગવાઞ્છંકરો લોકશંકરઃ

હરિશ્ચ ભગવાન્બ્રહ્મા યન્ત્રૈર્મન્ત્રૈશ્ચ વૈદિકૈઃ॥
સંક્ષેપેણ તથા ભૂયશ્શાલ્મલિં ત્વં નિશામય

સપ્તવર્ષાણિ તત્રૈવ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥
શ્વેતોઽથ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા

વૈકલો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભસ્સપ્તમો મુને ॥
શાલ્મલેન તુ વૃક્ષેણ દ્વીપઃ શાલ્મલિસંજ્ઞકઃ

દ્વિગુણેન સમુદ્રેણ સતતં સંવૃતઃ સ્થિતઃ ॥
વર્ષાભિવ્યંજકા નદ્યસ્તાસાં નામાનિ મે શૃણુ

શુક્લા રક્તા હિરણ્યા ચ ચન્દ્રા શુભ્રા વિમોચના ॥
નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં પુણ્યતોયા સુશીતલાઃ

સપ્તૈવ તાનિ વર્ષાણિ ચતુર્વર્ણાયુતાનિ ચ ॥
ભગવન્તં સદા શંભું યજંતે વિવિધૈર્મખૈઃ

દેવાનાં તત્ર સાન્નિધ્યમતીવ સુમનોરમે ॥
એષ દ્વીપસ્સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ

દ્વિગુણેન કુશદ્વીપઃ સમંતાદ્બાહ્યતઃ સ્થિતઃ ॥
વસંતિ તત્ર દૈતેયા મનુજૈસ્સહ દાનવાઃ

તથૈવ દેવગન્ધર્વા યક્ષાઃ કિંપુરુષાદયઃ ॥
વર્ણાસ્તત્રૈવ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ

તત્રૈવ ચ કુશદ્વીપે બ્રહ્માણં ચ જનાર્દ્દનમ્ ॥
યજંતિ ચ તથેશાનં સર્વકામફલપ્રદમ્

કુશેશયો હરિશ્ચૈવ દ્યુતિમાન્પુષ્પવાંસ્તથા ॥
મણિદ્રુમો હેમશૈલસ્સપ્તમો મન્દરાચલઃ

નદ્યશ્ચ સપ્ત તાસાં તુ નામાનિ શૃણુ તત્ત્વતઃ ॥
ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમિતિસ્તથા

વિદ્યા દંભા મહી ચાન્યા સર્વપાપહરાસ્ત્વિમાઃ ॥
અન્યાસ્સહસ્રશસ્સંતિ શુભાપો હેમવાલુકાઃ

કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ ॥
ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મહાભાગ શ્રૂયતાં ચાપરો મહાન્

દ્વિગુણેન સમુદ્રેણ દધિમંડેન ચાવૃતઃ ॥
વર્ષાચલા મહાબુદ્ધે તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

ક્રૌઞ્ચશ્ચ વામનશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાંધકારકઃ ॥
દિવાવૃતિર્મનશ્ચૈવ પુણ્ડરીકશ્ચ દુન્દુભિઃ

નિવસંતિ નિરાતંકા વર્ષશૈલેષુ તેષુ વૈ ॥
સર્વસૌવર્ણરમ્યેષુ સુહૃદ્દેવગણૈઃ પ્રજાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્ત્રિયા વૈશ્યાશ્શૂદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥
સંતિ તત્ર મહાનદ્યસ્સપ્તાન્યાસ્તુ સહસ્રશઃ

ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા ॥
શાંતિશ્ચ પુંડરીકા ચ યાઃ પિબન્તિ પયશ્શુભમ્

ભગવાન્પૂજ્યતે તત્ર યોગરુદ્રસ્વરૂપવાન્ ॥
દધિમણ્ડોદકશ્ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ

દ્વિગુણેનાદ્રયસ્સપ્ત તેષાં નામાનિ મે શૃણુ॥
પૂર્વે તત્રોદયગિરિર્જલધારઃ પરે યતઃ

પૃષ્ઠતોઽસ્તગિરિશ્ચૈવ હ્યવિકેશશ્ચ કેસરી ॥
શાકસ્તત્ર મહાવૃક્ષસ્સિદ્ધગંધર્વસેવિતઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ ॥
નદ્યશ્ચાત્ર મહાપુણ્યાસ્સર્વપાપભયાપહાઃ

સુકુમારી કુમારી ચ નલિની વેણુકા તથા ॥
ઇક્ષુશ્ચ રેણુકા ચૈવ ગભસ્તિસ્સપ્તમી તથા

અન્યાસ્સહસ્રશસ્તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો મહામુને ॥
મહીધરાસ્તથા સંતિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

ધર્મહાનિર્ન તેષ્વસ્તિ સ્વર્ગાદાગત્ય માનવાઃ ॥
વર્ષેષુ તેષુ પૃથિવીં વિહરન્તિ પરસ્પરમ્

શાકદ્વીપે તુ વૈ સૂર્ય્યઃ પ્રીત્યા જનપદૈસ્સદા ॥
યથોક્તૈરિજ્યતે સમ્યક્કર્મભિર્નિયતાત્મભિઃ

ક્ષીરોદેનાવૃતસ્સોઽપિ દ્વિગુણેન સમંતતઃ ॥
ક્ષીરાબ્ધિસ્સર્વતો વ્યાસ પુષ્કરાખ્યેન સંવૃતઃ

દ્વિગુણેન મહાવર્ષસ્તત્ર ખ્યાતોઽત્ર માનસઃ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ પંચૈવોર્ધ્વસમુચ્છ્રિતઃ

તાનિ ચૈવ તુ લક્ષાણિ સર્વતો વલયાકૃતિ॥
પુષ્કરદ્વીપવલયો મધ્યેન વિભજંતિ ચ॥૬૧।
તેનૈવ વલયા કારા દ્વીપવર્ષસમાકૃતિઃ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવંતિ માનવાઃ

નિરામયા વીતશોકા રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ॥
અધર્મો ન મતસ્તેષાં ન બંધવધકૌ મુને

સત્યાનૃતે ન તસ્યાસ્તાં સદૈવ વસતિસ્સદા ॥
તુલ્યવેષાસ્તુ મનુજા હેમવર્ણૈકરૂપિણઃ

વર્ષશ્ચાયં તુ કાલેય ભૌમ સ્વર્ગોપમો મતઃ ॥
સર્વસ્ય સુખદઃ કાલે જરારોગવિવર્જિતઃ

પુષ્કરે ધાતકીખણ્ડે મહાવીતે મહામુને ॥।
ન્યગ્રોધં પુષ્કરદ્વીપે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમુત્તમમ્

તસ્મિન્નિવસતે બ્રહ્મા પૂજ્યમાનસ્સુરાસુરૈઃ॥
સ્વાદૂદકેનાંબુધિના પુષ્કરઃ પરિવેષ્ટિતઃ॥

એવં દ્વીપાસ્સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ ॥
દ્વીપાશ્ચૈવ સમુદ્રાશ્ચ સમાના દ્વિગુણૈઃ પરૈઃ

ઉક્તાતિરિક્તતા તેષાં સમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ ॥
પયાંસિ સર્વદાઽલ્પત્વં
જાયતે
ન કદાચન।૬૯॥
સ્થાલીસ્થમગ્નિસંયોગાદધઃસ્થં મુનિસત્તમઃ ॥
તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમૂર્દ્ધ્વગં ભવતિ ધ્રુવમ્

ઉદયાસ્તમનેત્વિંદોર્વર્દ્ધંત્યાપો હ્રસન્તિ ચ ॥
અતો ન્યૂનાતિરિક્તાશ્ચ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ

અપાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દૃષ્ટૌ શતશસ્તુ દશોત્તરમ્॥
સમુદ્રાણાં મુનિશ્રેષ્ઠો સર્વેષાં કથિતં તવ

ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે પ્રજાસ્સર્વાઃ સદૈવ હિ ॥
ખંડસ્ય કુર્વતે વિપ્ર તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્

સ્વાંગદો યસ્ય પુરતો નાસ્તિ લોકસ્ય સંસ્થિતિઃ॥
દ્વિગુણા હિરણ્મયી ભૂમિસ્સર્વજંતુવિવર્જિતા

લોકાલોકસ્તતશ્શૈલસ્સહસ્રાણ્યચલો હિ સઃ॥
ઉચ્છ્રયેણ હિ તાવંતિ યોજનાયુતવિસ્તૃતઃ

।
તમશ્ચાંડકટાહેન સેયમુર્વી મહામુને ॥
પંચાશત્કોટિવિસ્તારા સદ્વીપા સમહીધરા

આધારભૂતા સર્વેષાં સર્વભૂતગુણાધિકા॥
સેયં ધાત્રી ચ કાલેય સર્વેષાં જગતામિલા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં બ્રહ્માણ્ડકથને સપ્તદીપવર્ણનં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ