શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.12

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
પાનીયદાનં પરમં દાનાનામુત્તમં સદા ॥
સર્વેષાં જીવપુંજાનાં તર્પણં જીવનં સ્મૃતમ્

પ્રપાદાનમતઃ કુર્યાત્સુસ્નેહાદનિવારિતમ્ ॥
જલાશ્રયવિનિર્માણં મહાનન્દકરં ભવેત્

ઇહ લોકે પરે વાપિ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ॥
તસ્માદ્વાપીશ્ચ કૂપાંશ્ચ તડાગાન્કારયેન્નરઃ

અર્દ્ધં પાપસ્ય હરતિ પુરુષસ્ય વિકર્મણઃ ॥
કૂપઃ પ્રવૃત્તપાનીયઃ સુપ્રવૃત્તસ્ય નિત્યશઃ

સર્વં તારયતે વંશં યસ્ય ખાતે જલાશયે ॥
ગાવઃ પિબંતિ વિપ્રાશ્ચ સાધવશ્ચ નરાસ્સદા

નિદાઘકાલે પાનીયં યસ્ય તિષ્ઠત્યવારિતમ્ ॥
સુદુર્ગં વિષમં કૃચ્છ્રં ન કદાચિદવાપ્યતે

તડાગાનાં ચ વક્ષ્યામિ કૃતાનાં યે ગુણાઃ સ્મૃતા ॥
ત્રિષુ લોકેષુ સર્વત્ર પૂજિતો યસ્તડાગવાન્

અથવા મિત્રસદને મૈત્રં મિત્રાર્તિવર્જિતમ્ ॥
કીર્તિસંજનનં શ્રેષ્ઠં તડાગાનાં નિવેશનમ્

ધર્મસ્યાર્થસ્ય કામસ્ય ફલમાહુર્મનીષિણઃ ॥
તડાગં સુકૃતે યેન તસ્ય પુણ્યમનન્તકમ્

ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં તડાગઃ પરમાશ્રયઃ ॥
તડાગાદીનિ સર્વાણિ દિશન્તિ શ્રિયમુત્તમામ્

દેવા મનુષ્યા ગન્ધર્વાઃ પિતરો નાગરાક્ષસાઃ ॥
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ સંશ્રયંતિ જલાશયમ્

પ્રાવૃડૃતૌ તડાગે તુ સલિલં યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
અગ્નિહોત્રફલં તસ્ય ભવતીત્યાહ ચાત્મભૂઃ

શરત્કાલે તુ સલિલં તડાગે યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
ગોસહસ્રફલં તસ્ય ભવેન્નૈવાત્ર સંશયઃ

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ સલિલં યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
સ વૈ બહુસુવર્ણસ્ય યજ્ઞસ્ય લભતે ફલમ્

વસંતે ચ તથા ગ્રીષ્મે સલિલં યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
અતિરાત્રાશ્વમેધાનાં ફલમાહુર્મનીષિણઃ

મુને વ્યાસાથ વૃક્ષાણાં રોપણે ચ ગુણાઞ્છૃણુ ॥
પ્રોક્તં જલાશયફલં જીવપ્રીણનમુત્તમમ્ ।

અતીતાનાગતાન્સર્વાન્પિતૃવંશાંસ્તુ તારયેત્ ॥
કાંતારે વૃક્ષરોપી યસ્તસ્માદ્વૃક્ષાંસ્તુ રોપયેત્

તત્ર પુત્રા ભવંત્યેતે પાદપા નાત્ર સંશયઃ ॥
પરં લોકં ગતસ્સોઽપિ લોકાનાપ્નોતિ ચાક્ષયાન્

પુષ્પૈસ્સુરગણાન્સર્વાન્ફલૈશ્ચાપિ તથા પિતૄન્ ॥
છાયયા ચાતિથીન્સર્વાન્પૂજયંતિ મહીરુહાઃ

કિન્નરોરગરક્ષાંસિ દેવગંધર્વમાનવાઃ ॥
તથૈવર્ષિગણાશ્ચૈવ સંશ્રયંતિ મહીરુહાન્

પુષ્પિતાઃ ફલવંતશ્ચ તર્પયંતીહ માનવાન્ ॥
ઇહ લોકે પરે ચૈવ પુત્રાસ્તે ધર્મતઃ સ્મૃતાઃ

તડાગકૃદ્વૃક્ષરોપી ચેષ્ટયજ્ઞશ્ચ યો દ્વિજઃ ॥
એતે સ્વર્ગાન્ન હીયંતે યે ચાન્યે સત્યવાદિનઃ

સત્યમેવ પરં બ્રહ્મ સત્યમેવ પરં તપઃ ॥
સત્યમેવ પરો યજ્ઞસ્સત્યમેવ પરં શ્રુતમ્

સત્યં સુપ્તેષુ જાગર્તિ સત્યં ચ પરમં પદમ્ ॥
સત્યેનૈવ ધૃતા પૃથ્વી સત્યે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

તતો યજ્ઞશ્ચ પુણ્યં ચ દેવર્ષિપિતૃપૂજને ॥
આપો વિદ્યા ચ તે સર્વે સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

સત્યં યજ્ઞસ્તપો દાનં મંત્રા દેવી સરસ્વતી॥
બ્રહ્મચર્ય્યં તથા સત્યમોંકારસ્સત્યમેવ ચ

સત્યેન વાયુરભ્યેતિ સત્યેન તપતે રવિઃ ॥
સત્યેનાગ્નિર્નિર્દહતિ સ્વર્ગસ્સત્યેન તિષ્ઠતિ

પાલનં સર્વવેદાનાં સર્વતીર્થાવગાહનમ્ ॥
સત્યેન વહતે લોકે સર્વમાપ્નોત્યસંશયમ્

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ॥
લક્ષાણિ ક્રતવશ્ચૈવ સત્યમેવ વિશિષ્યતે

સત્યેન દેવાઃ પિતરો માનવોરગરાક્ષસાઃ ॥
પ્રીયંતે સત્યતસ્સર્વે લોકાશ્ચ સચરાચરાઃ ॥

સત્યમાહુઃ પરં ધર્મં સત્યમાહુઃ પરં પદમ્ ॥
સત્યમાહુઃ પરં બ્રહ્મ તસ્માત્સત્યં સદા વદેત્

મુનયસ્સત્યનિરતાસ્તપસ્તપ્ત્વા સુદુશ્ચરમ્ ॥
સત્યધર્મરતાસ્સિદ્ધાસ્તતસ્સ્વર્ગં ચ તે ગતાઃ

અપ્સરોગણસંવિષ્ટૈર્વિમાનૈઃપરિમાતૃભિઃ ॥
વક્તવ્યં ચ સદા સત્યં ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્

અગાધે વિપુલે સિદ્ધે સત્યતીર્થે શુચિહ્રદે ॥
સ્નાતવ્યં મનસા યુક્તં સ્થાનં તત્પરમં સ્મૃતમ્

આત્માર્થે વા પરાર્થે વા પુત્રાર્થે વાપિ માનવાઃ ॥
અનૃતં યે ન ભાષંતે તે નરાસ્સ્વર્ગગામિનઃ

વેદા યજ્ઞાસ્તથા મંત્રાસ્સંતિ વિપ્રેષુ નિત્યશઃ ॥
નોભાંત્યપિ હ્યસત્યેષુ તસ્માત્સત્યં સમાચરેત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
તપસો મે ફલં બ્રૂહિ પુનરેવ વિશેષતઃ ॥
સર્વેષાં ચૈવ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં તપોધન

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
પ્રવક્ષ્યામિ તપોઽધ્યાયં સર્વ કામાર્થસાધકમ્ ॥
સુદુશ્ચરં દ્વિજાતીનાં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

તપો હિ પરમં પ્રોક્તં તપસા વિદ્યતે ફલમ્ ॥
તપોરતા હિ યે નિત્યં મોદંતે સહ દૈવતૈઃ

તપસા પ્રાપ્યતે સ્વર્ગસ્તપસા પ્રાપ્યતે યશઃ ॥
તપસા પ્રાપ્યતે કામસ્તપસ્સર્વાર્થસાધનમ્

તપસા મોક્ષમાપ્નોતિ તપસા વિંદતે મહત્ ॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપત્તિઃ સૌભાગ્યં રૂપમેવ ચ

નાનાવિધાનિ વસ્તૂનિ તપસા લભતે નરઃ ॥
તપસા લભતે સર્વં મનસા યદ્યદિચ્છતિ

નાતપ્તતપસો યાંતિ બ્રહ્મલોકં કદાચન ॥
નાતપ્તતપસાં પ્રાપ્યશ્શંકરઃ પરમેશ્વરઃ

યત્કાર્યં કિંચિદાસ્થાય પુરુષસ્તપતે તપઃ ॥
તત્સર્વં સમવાપ્નોતિ પરત્રેહ ચ માનવઃ

સુરાપઃ પારદારી ચ બ્રહ્મહા ગુરુતલ્પગઃ ॥
તપસા તરતે સર્વં સર્વતશ્ચ વિમુંચતિ

અપિ સર્વેશ્વરઃ સ્થાણુર્વિષ્ણુ શ્ચૈવ સનાતનઃ ॥
બ્રહ્મા હુતાશનઃ શક્રો યે ચાન્યે તપસાન્વિતાઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્ ॥
તપસા દિવિ મોદંતે સમેતા દૈવતૈસ્સહ

તપસા લભ્યતે રાજ્યં સ ચ શક્રસ્સુરેશ્વરઃ ॥
તપસાઽપાલયત્સર્વમહન્યહનિ વૃત્રહા

સૂર્ય્યાચન્દ્રમસૌ દેવૌ સર્વલોકહિતે રતૌ ॥
તપસૈવ પ્રકાશંતે નક્ષત્રાણિ ગ્રહાસ્તથા

ન ચાસ્તિ તત્સુખં લોકે યદ્વિના તપસા કિલ॥
તપસૈવ સુખં સર્વમિતિ વેદવિદો વિદુઃ

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમારોગ્યં રૂપવત્ત્વં તથૈવ ચ ॥
સૌભાગ્યં ચૈવ તપસા પ્રાપ્યતે સર્વદા સુખમ્

તપસા સૃજ્યતે વિશ્વં બ્રહ્મા વિશ્વં વિનાશ્રમમ્ ॥
પાતિ વિષ્ણુર્હરોઽપ્યત્તિ ધત્તે શેષોઽખિલાં મહીમ્

વિશ્વામિત્રો ગાધિસુતસ્તપસૈવ મહામુને ॥
ક્ષત્રિયોઽથાભવદ્વિપ્રઃ પ્રસિદ્ધં ત્રિભવેત્વિદમ્

ઇત્યુક્તં તે મહાપ્રાજ્ઞ તપોમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
શૃણ્વધ્યયનમાહાત્મ્યં તપસોઽધિકમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પંચમ્યામુમાસંહિતાયાં તપોમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ