શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.11

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કૃતપાપા નરા યાંતિ દુઃખેન મહતાન્વિતાઃ ॥
યમમાર્ગે સુખં યૈશ્ચ તાન્ધર્માન્વદ મે પ્રભો

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
અવશ્યં હિ કૃતં કર્મ ભોક્તવ્યમવિચારતઃ ॥
શુભાશુભમથો વક્ષ્યે તાન્ધર્મ્માન્સુખદાયકાન્ ।૨॥
અત્ર યે શુભકર્મ્માણઃ સૌમ્યચિત્તા દયાન્વિતાઃ ॥
સુખેન તે નરા યાંતિ યમમાર્ગં ભયાવહમ્

યઃ પ્રદદ્યાદ્ દ્વિજેન્દ્રાણામુપાનત્કાષ્ઠપાદુકે ॥
સ નરોઽશ્વેન મહતા સુખં યાતિ યમાલયમ્

॥
છત્રદાનેન ગચ્છંતિ યથા છત્રેણ દેહિનઃ ॥
શિબિકાયાઃ પ્રદાનેન તદ્રથેન સુખં વ્રજેત્

શય્યાસનપ્રદાનેન સુખં યાતિ સુવિશ્રમમ્ ॥
આરામચ્છાયાકર્તારો માર્ગે વા વૃક્ષરોપકાઃ ॥
વ્રજન્તિ યમલોકં ચ આતપેઽતિ ગતક્લમાઃ

યાંતિ પુષ્પગયાનેન પુષ્પારામકરા નરાઃ ॥
દેવાયતનકર્તારઃ ક્રીડંતિ ચ ગૃહોદરે

કર્તારશ્ચ તથા યે ચ યતીનામાશ્રમસ્ય ચ ॥
અનાથમણ્ડપાનાં તુ ક્રીડંતિ ચ ગૃહોદરે

દેવાગ્નિગુરુવિપ્રાણાં માતાપિત્રોશ્ચ પૂજકાઃ ॥
પૂજ્યમાના નરા યાંતિ કામુકેન યથાસુખમ્

દ્યોતયંતો દિશસ્સર્વા યાંતિ દીપપ્રદાયિનઃ ॥
પ્રતિશ્રયપ્રદાનેન સુખં યાંતિ નિરામયાઃ

વિશ્રામ્યમાણા ગચ્છંતિ ગુરુશુશ્રૂષકા નરાઃ ॥
આતોદ્યવિપ્રદાતારસ્સુખં યાંતિ સ્વકે ગૃહે

સર્વકામસમૃદ્ધેન યથા ગચ્છંતિ ગોપ્રદાઃ ॥
અત્ર દત્તાન્નપાનાનિ ઽતાન્યાપ્નોતિ નરઃ પથિ

પાદશૌચપ્રદાનેન સજલેન પથા વ્રજેત્ ॥
પાદાભ્યંગં ચ યઃ કુર્યાદશ્વપૃષ્ઠેન ગચ્છતિ

પાદશૌચં તથાભ્યંગં દીપમન્નં પ્રતિશ્રયમ્ ॥
યો દદાતિ સદા વ્યાસ નોપસર્પતિ તં યમઃ

હેમરત્નપ્રદાનેન યાતિ દુર્ગાણિ નિસ્તરન્ ॥
રૌપ્યાનડુત્સ્રગ્દાનેન યમલોકં સુખેન સઃ

ઇત્યેવમાદિભિર્દાનૈસ્સુખં યાંતિ યમાલયમ્ ॥
સ્વર્ગે તુ વિવિધાન્ભોગાન્પ્રાપ્નુવંતિ સદા નરાઃ

સર્વેષામેવ દાનાનામન્નદાનં પરં સ્મૃતમ્ ॥
સદ્યઃ પ્રીતિકરં હૃદ્યં બલબુદ્ધિવિવર્ધનમ્

નાન્નદાનસમં દાનં વિદ્યતે મુનિસત્તમ ॥
અન્નાદ્ભવંતિ ભૂતાનિ તદભાવે મ્રિયંતિ ચ

રક્તં માંસં વસા શુક્રં ક્રમાદન્નાત્પ્રવર્ધતે ॥
શુક્રાદ્ભવંતિ ભૂતાનિ તસ્માદન્નમયં જગત્

હેમરત્નાશ્વનાગેન્દ્રૈર્નારીસ્રક્ચંદનાદિભિઃ ॥
સમસ્તૈરપિ સંપ્રાપ્તૈર્ન રમંતિ બુભુક્ષિતાઃ

ગર્ભસ્થા જાયમાનાશ્ચ બાલવૃદ્ધાશ્ચ મધ્યમાઃ ॥
આહારમભિકાંક્ષંતિ દેવદાનવરાક્ષસાઃ

ક્ષુધા નિશ્શેષરોગાણાં વ્યાધિઃ શ્રેષ્ઠતમઃ સ્મૃતઃ ॥
સ ચાન્નૌષધિલેપેન નશ્યતીહ ન સંશયઃ

નાસ્તિ ક્ષુધાસમં દુઃખં નાસ્તિ રોગઃ ક્ષુધાસમઃ ॥
નાસ્ત્યરોગસમં સૌખ્યં નાસ્તિ ક્રોધસમો રિપુઃ

અતએવ મહત્પુણ્યમન્નદાને પ્રકીર્તિતમ્॥
તથા ક્ષુધાગ્નિના તપ્તા મ્રિયંતે સર્વદેહિનઃ

અન્નદઃ પ્રાણદઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણદશ્ચાપિ સર્વદઃ॥
તસ્માદન્નપ્રદાનેન સર્વદાનફલં લભેત્

યસ્યાન્નપાનપુષ્ટાઙ્ગઃ કુરુતે પુણ્યસંચયમ્॥
અન્નપ્રદાતુસ્તસ્યાર્દ્ધં કર્તુશ્ચાર્દ્ધં ન સંશયઃ

ત્રૈલોક્યે યાનિ રત્નાનિ ભોગસ્ત્રીવાહનાનિ ચ ॥
અન્નદાનપ્રદસ્સર્વમિહામુત્ર ચ તલ્લભેત્

ધર્મ્માર્થકામમોક્ષાણાં દેહઃ પરમસાધનમ્ ॥
તસ્માદન્નેન પાનેન પાલયેદ્દેહમાત્મનઃ

અન્નમેવ પ્રશંસંતિ સર્વમેવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
અન્નેન સદૃશં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

અન્નેન ધાર્ય્યતે સર્વં વિશ્વં જગદિદં મુને ॥
અન્નમૂર્જસ્કરં લોકે પ્રાણા હ્યન્ને પ્રતિષ્ઠિતાઃ

દાતવ્યં ભિક્ષવે ચાન્નં બ્રાહ્મણાય મહાત્મને ॥
કુટુંબં પીડયિત્વાપિ હ્યાત્મનો ભૂતિમિચ્છતા

વિદદાતિ નિધિશ્રેષ્ઠં યો દદ્યાદન્નમર્થિને॥
બ્રાહ્મણાયાર્તરૂપાય પારલૌકિકમાત્મનઃ

અર્ચયેદ્ભૂતિમન્વિચ્છન્કાલે દ્વિજમુપસ્થિતમ્ ॥
શ્રાંતમધ્વનિ વૃત્ત્યર્થં ગૃહસ્થો ગૃહમાગતમ્ ॥

અન્નદઃ પૂજયેદ્વ્યાસઃ સુશીલસ્તુ વિમત્સરઃ ॥
ક્રોધમુત્પતિતં હિત્વા દિવિ ચેહ મહત્સુખમ્

નાભિનિંદેદધિગતં ન પ્રણુદ્યાત્કથંચન ॥
અપિ શ્વપાકે શુનિ વા નાન્નદાનં પ્રણશ્યતિ

।
શ્રાંતાયાદૃષ્ટપૂર્વાય હ્યન્નમધ્વનિ વર્તતે ॥
યો દદ્યાદપરિક્લિષ્ટં સ સમૃદ્ધિમવાપ્નુયાત

પિતૄન્દેવાંસ્તથા વિપ્રાનતિથીંશ્ચ મહામુને ॥
યો નરઃ પ્રીણયત્યન્નૈસ્તસ્ય પુણ્યફલં મહત્

અન્નં પાનં ચ શૂદ્રેઽપિ બ્રાહ્મણે ચ વિશિષ્યતે ॥
ન પૃચ્છેદ્ગોત્રચરણં સ્વાધ્યાયં દેશમેવ ચ

ભિક્ષિતો બ્રાહ્મણેનેહ દદ્યાદન્નં ચ યઃ પુમાન્ ॥
સ યાતિ પરમં સ્વર્ગં યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

અન્નદસ્ય ચ વૃક્ષાશ્ચ સર્વકામફલાન્વિતાઃ ॥
ભવંતીહ યથા વિપ્રા હર્ષયુક્તાસ્ત્રિવિષ્ટપે

અન્નદાનેન યે લોકાસ્સ્વર્ગે વિરચિતા મુને ॥
અન્નદાતુર્મહાદિવ્યાસ્તાઞ્છૃણુષ્વ મહામુને

ભવનાનિ પ્રકાશંતે દિવિ તેષાં મહાત્મનામ્ ॥
નાનાસંસ્થાનરૂપાણિ નાના કામાન્વિતાનિ ચ

સર્વકામફલાશ્ચાપિ વૃક્ષા ભવનસંસ્થિતાઃ ॥
હેમવાપ્યઃ શુભાઃ કૂપા દીર્ઘિકાશ્ચૈવ સર્વશઃ

ઘોષયંતિ ચ પાનાનિ શુભાન્યથ સહસ્રશઃ ॥
ભક્ષ્યભોજ્યમયાશ્શૈલા વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ

ક્ષીરં સ્રવંત્યસ્સરિતસ્તથૈવાજ્યસ્ય પર્વતાઃ ॥
પ્રાસાદાઃ પાણ્ડુરાભાસાશ્શય્યાશ્ચ કનકોજ્જ્વલાઃ

તાનન્નદાશ્ચ ગચ્છંતિ તસ્માદન્નપ્રદો ભવેત્ ॥
યદીચ્છેદાત્મનો ભવ્યમિહ લોકે પરત્ર ચ

એતે લોકાઃ પુણ્યકૃતામન્નદાનાં મહાપ્રભાઃ ॥
તસ્માદન્નં વિશેષેણ દાતવ્યં માનવૈર્ધ્રુવમ્

અન્નં પ્રજાપતિસ્સાક્ષાદન્નં વિષ્ણુસ્સ્વયં હરઃ ॥
તસ્માદન્નસમં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

કૃત્વાપિ સુમહત્પાપં યઃ પશ્ચાદન્નદો ભવેત્ ॥
વિમુક્તસ્સર્વપાપેભ્યસ્સ્વર્ગલોકં સ ગચ્છતિ

અન્નપાનાશ્વગોવસ્ત્રશય્યાચ્છત્રાસનાનિ ચ ॥
પ્રેતલોકે પ્રશસ્તાનિ દાનાન્યષ્ટૌ વિશેષતઃ

એવં દાનવિશેષેણ ધર્મરાજપુરં નરઃ ॥
યસ્માદ્યાતિ વિમાનેન તસ્માદ્દાનં સમાચરેત્

એતદાખ્યાનમનઘમન્નદાનપ્રભાવતઃ ॥
યઃ પઠેત્પાઠયેદન્યાન્સ સમૃદ્ધઃ પ્રજાયતે

શૃણુયાચ્છ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્યો મહામુને ॥।
અક્ષય્યમન્નદાનં ચ પિતૄણામુપતિષ્ઠતિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પંચમ્યામુમાસંહિતાયામન્નદાનમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ।