શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.1

શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
શ્રીગૌરીશંકરાભ્યાં નમઃ ॥
અથ પઞ્ચમ્યુમાસંહિતા પ્રારભ્યતે ॥
યો ધત્તે ભુવનાનિ સપ્ત ગુણવાન્સ્રષ્ટા રજસ્સંશ્રયસ્સંહર્તા તમસાન્વિતો ગુણવતીં માયામતીત્ય સ્થિતઃ ॥
સત્યાનન્દમનન્તબોધમમલં બ્રહ્માદિસંજ્ઞાસ્પદં નિત્યં સત્ત્વસમન્વયાદધિગતં પૂર્ણં શિવં ધીમહિ

ઋષય ઊચુઃ ॥
સૂતસૂત મહાપ્રાજ્ઞ વ્યાસશિષ્યન મોઽસ્તુ તે ॥
ચતુર્થી કોટિરુદ્રાખ્યા શ્રાવિતા સંહિતા ત્વયા

અથોમાસંહિતાન્તઃસ્થ નાનાખ્યાનસમન્વિતમ્ ॥
બ્રૂહિ શંભોશ્ચરિત્રં વૈ સામ્બસ્ય પરમાત્મનઃ

સૂત ઉવાચ ॥
મહર્ષયશ્શૌનકાદ્યાઃ શૃણુત પ્રેમતઃ શુભમ્ ॥
શાંકરં ચરિતં દિવ્યં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં પરમ્

ઇતીદૃશં પુણ્યપ્રશ્નં પૃષ્ટવાન્મુનિસત્તમઃ ॥
વ્યાસસ્સનત્કુમારં વૈ શૈવં સચ્ચરિતં જગૌ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
વાસુદેવાય યત્પ્રોક્તમુપમન્યુમહર્ષિણા ॥
તદુચ્યતે મયા વ્યાસ ચરિતં હિ મહેશિતુઃ

પુરા પુત્રાર્થમગમત્કૈલાસં શંકરાલયમ્ ॥
વસુદેવસુતઃ કૃષ્ણસ્તપસ્તપ્તું શિવસ્ય હિ

અત્રોપમન્યું સંદૃષ્ટ્વા તપંતં શૃંગ ઉત્તમે ॥
પ્રણમ્ય ભક્ત્યા સ મુનિં પર્યપૃચ્છત્કૃતાઞ્જલિઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
ઉપમન્યો મહાપ્રાજ્ઞ શૈવપ્રવર સન્મતે ॥
પુત્રાર્થમગમં તપ્તું તપોઽત્ર ગિરિશસ્ય હિ

બ્રૂહિ શંકરમાહાત્મ્યં સદાનન્દકરં મુને ॥
યચ્છ્રુત્વા ભક્તિતઃ કુર્ય્યાં તપ ઐશ્વરમુત્તમમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વાસુદેવસ્ય ધીમતઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા હ્યુપમન્યુસ્સ્મરઞ્છિવમ્

॥ ઉપમન્યુરુવાચ ॥
શૃણુ કૃષ્ણ મહાશૈવ મહિમાનં મહેશિતુઃ ॥
યમદ્રાક્ષમહં શંભોર્ભક્તિવર્દ્ધનમુત્તમમ્

તપઃસ્થોઽહં સમદ્રાક્ષં શંકરં ચ તદાયુધાન્ ॥
પરિવારં સમસ્તં ચ વિષ્ણ્વાદીનમરાદિકાન્

ત્રિભિરંશૈશ્શોભમાનમજસ્રસુખમવ્યયમ્॥
એકપાદં મહાદંષ્ટ્રં સજ્વાલકવલૈર્મુખૈઃ

દ્વિસહસ્રમયૂખાનાં જ્યોતિષાઽતિવિરાજિતમ્ ॥
સર્વાસ્ત્રપ્રવરાબાધમનેકાક્ષં સહસ્રપાત્

યશ્ચ કલ્પાન્તસમયે વિશ્વં સંહરતિ ધ્રુવમ્ ॥
નાવધ્યો યસ્ય ચ ભવેત્ત્રૈલૌક્યે સચરાચરે

મહેશ્વરભુજોત્સૃષ્ટં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
નિર્દદાહ દ્રુતં કૃત્સ્નં નિમેષાર્દ્ધાન્ન સંશયઃ

તપઃસ્થો રુદ્રપાર્શ્વસ્થં દૃષ્ટવાનહમવ્યમ્ ॥
ગુહ્યમસ્ત્રં પરં ચાસ્ય ન તુલ્યમધિકં ક્વચિત્

યત્તચ્છૂલમિતિ ખ્યાતં સર્વલોકેષુ શૂલિનઃ ॥
વિજયાભિધમત્યુગ્રં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રનાશકમ્

દારયેદ્યન્મહીં કૃત્સ્નાં શોષયેદ્યન્મહોદધિમ્ ॥
પાતયેદખિલં જ્યોતિશ્ચક્રં યન્નાત્ર સંશયઃ

યૌવનાશ્વો હતો યેન માંધાતા સબલઃ પુરા ॥
ચક્રવર્તી મહાતેજાસ્ત્રૈલોક્યવિજયો નૃપઃ

દર્પાવિષ્ટો હૈહયશ્ચ નિઃ ક્ષિપ્તો લવણાસુરઃ ॥
શત્રુઘ્નં નૃપતિં યુદ્ધે સમાહૂય સમંતતઃ

તસ્મિન્દૈત્યે વિનષ્ટે તુ રુદ્રહસ્તે ગતં તુ યત્॥
તચ્છૂલમિતિ તીક્ષ્ણાગ્રં સંત્રાસજનનં મહત્

ત્રિશિખાં ભૃકુટીં કૃત્વા તર્જયંતમિવ સ્થિતમ્ ॥
વિધૂમ્રાનલસંકાશં બાલસૂર્યમિવોદિતમ્

સૂર્ય્ય હસ્તમનિર્દ્દેશ્યં પાશહસ્તમિવાંતકમ્॥
પરશું તીક્ષ્ણધારં ચ સર્પાદ્યૈશ્ચ વિભૂષિતમ્

કલ્પાન્તદહનાકારં તથા પુરુષવિગ્રહમ્॥
યત્તદ્ભાર્ગવરામસ્ય ક્ષત્રિયાન્તકરં રણે

રામો યદ્બલમાશ્રિત્ય શિવદત્તશ્ચ વૈ પુરા ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો નક્ષત્રં દદાહ હૃષિતો મુનિઃ

સુદર્શનં તથા ચક્રં સહસ્રવદનં વિભુમ્ ॥
દ્વિસહસ્રભુજં દેવમદ્રાક્ષં પુરુષાકૃતિમ્

દ્વિસહસ્રેક્ષણં દીપ્તં સહસ્રચરણાકુલમ્ ॥
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ત્રૈલોક્યદહનક્ષમમ્

વજ્રં મહોજ્જ્વલં તીક્ષ્ણં શતપર્વપ્રનુત્તમમ્ ॥
મહાધનુઃ પિનાકં ચ સતૂણીરં મહાદ્યુતિમ્

શક્તિં ખઙ્ગં ચ પાશં ચ મહાદીપ્તં સમાંકુશમ્ ॥
ગદાં ચ મહતીં દિવ્યામન્યાન્યસ્ત્રાણિ દૃષ્ટવાન્

તથા ચ લોકપાલાનામસ્ત્રાણ્યેતાનિ યાનિ ચ ॥
અદ્રાક્ષં તાનિ સર્વાણિ ભગવદ્રુદ્રપાર્શ્વતઃ

સવ્યદેશે તુ દેવસ્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
વિમાનં દિવ્યમાસ્થાય હંસયુક્તં મનોનુગમ્

વામપાર્શ્વે તુ તસ્યૈવ શંખચક્રગદાધરઃ ॥
વૈનતેયં સમાસ્થાય તથા નારાયણઃ સ્થિતઃ

સ્વાયંભુવાદ્યા મનવો ભૃગ્વાદ્યા ઋષયસ્તથા ॥
શક્રાદ્યા દેવતાશ્ચૈવ સર્વ એવ સમં યયુઃ

સ્કંદશ્શક્તિં સમાદાય મયૂરસ્થસ્સઘંટકઃ ॥
દેવ્યાસ્સમીપે સંતસ્થૌ દ્વિતીય ઇવ પાવકઃ

નંદી શૂલં સમાદાય ભવાગ્રે સમવસ્થિતઃ ॥
સર્વભૂતગણાશ્ચૈવં માતરો વિવિધાઃ સ્થિતાઃ

તેઽભિવાદ્ય મહેશાનં પરિવાર્ય્ય સમંતતઃ ॥
અસ્તુવન્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્મહાદેવં તદા સુરાઃ

યત્કિંચિત્તુ જગત્યસ્મિન્દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽથવા ॥
તત્સર્વં ભગવત્પાર્શ્વે નિરીક્ષ્યાહં સુવિસ્મિતઃ

સુમહદ્ધૈર્ય્યમાલંબ્ય પ્રાંજલિર્વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ॥
પરમાનન્દસંમગ્નોઽભૂવં કૃષ્ણાહમદ્ધ્વરે

સંમુખે શંકરં દૃષ્ટ્વા બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ॥
અપૂજયં સુવિધિવદહં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

ભગવાનથ સુપ્રીતશ્શંકરઃ પરમેશ્વરઃ ॥
વાણ્યા મધુરયા પ્રીત્યા મામાહ પ્રહસન્નિવ

ન વિચાલયિતું શક્યો મયા વિપ્ર પુનઃ પુનઃ ॥
પરીક્ષિતોસિ ભદ્રં તે ભવાન્ભક્ત્યાન્વિતો દૃઢઃ

તસ્માત્તે પરિતુષ્ટોઽસ્મિ વરં વરય સુવ્રત ॥
દુર્લભં સર્વદેવેષુ નાદેયં વિદ્યતે તવ

સ ચાહં તદ્વચઃ શ્રુત્વા શંભોઃ સત્પ્રેમસંયુતમ્॥
દેવં તં પ્રાંજલિર્ભૂત્વાઽબ્રુવં ભક્તાનુકંપિનમ્

॥ ઉપમન્યુરુવાચ ॥
ભગવન્યદિ તુષ્ટોઽસિ યદિ ભક્તિઃ સ્થિરા મયિ ॥
તેન સત્યેન મે જ્ઞાનં ત્રિકાલવિષયં ભવેત્

પ્રયચ્છ ભક્તિં વિપુલાં ત્વયિ ચાવ્યભિચારિણીમ્ ॥
સાન્વયસ્યાપિ નિત્યં મે ભૂરિ ક્ષીરૌદનં ભવેત્

મમાસ્તુ તવ સાન્નિધ્યં નિત્યં ચૈવાશ્રમે વિભો ॥
તવ ભક્તેષુ સખ્યં સ્યાદન્યોન્યેષુ સદા ભવેત્

એવમુક્તો મયા શંભુર્વિહસ્ય પરમેશ્વરઃ ॥
કૃપાદૃષ્ટ્યા નિરીક્ષ્યાશુ માં સ પ્રાહ યદૂદ્વહ

॥ શ્રીશિવ ઉવાચ ॥
ઉપમન્યો મુને તાત વર્જ્જિતસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
જરામરણજૈર્દોષૈસ્સર્વકામાન્વિતો ભવ

મુનીનાં પૂજનીયશ્ચ યશોધનસમન્વિતઃ ॥
શીલરૂપગુણૈશ્વર્યં મત્પ્રસાદાત્પદેપદે

ક્ષીરોદસાગરસ્યૈવ સાન્નિધ્યં પયસાં નિધેઃ ॥
તત્ર તે ભવિતા નિત્યં યત્રયત્રેચ્છસે મુને

અમૃતાત્મકં તુ તત્ક્ષીરં યાવત્સંયામ્યતે તતઃ ॥
ઇમં વૈવસ્વતં કલ્પં પશ્યસે બન્ધુભિસ્સહ

ત્વદ્ગોત્રં ચાક્ષયં ચાસ્તુ મત્પ્રસાદાત્સદૈવ હિ ॥
સાન્નિધ્યમાશ્રમે તેઽહં કરિષ્યામિ મહામુને

મદ્ભક્તિસ્તુ સ્થિરા ચાસ્તુ સદા દાસ્યામિ દર્શનમ્ ॥
સ્મૃતશ્ચ ભવતા વત્સ પ્રિયસ્ત્વં સર્વથા મમ

યથાકામસુખં તિષ્ઠ નોત્કણ્ઠાં કર્તુમર્હસિ ॥
સર્વં પ્રપૂર્ણતાં યાતુ ચિંતિતં નાત્ર સંશયઃ

ઉપમન્યુરુવાચ॥
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભઃ॥
મમેશાનો વરાન્દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

એવં દૃષ્ટો મયા કૃષ્ણ પરિવારસમન્વિતઃ ॥
શંકરઃ પરમેશાનો ભક્તિમુક્તિપ્રદાયકઃ

શંભુના પરમેશેન યદુક્તં તેન ધીમતા॥
તદવાપ્તં ચ મે સર્વં દેવદેવસમાધિના

પ્રત્યક્ષં ચૈવ તૈ જાતાન્ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા॥
ઋષીન્વિદ્યાધરાંશ્ચૈવ પશ્ય સિદ્ધાન્વ્યવસ્થિતાન્

પશ્ય વૃક્ષાન્મનોરમ્યાન્સ્નિગ્ધપત્રાન્સુગંધિનઃ॥
સર્વર્તુકુસુમૈર્યુક્તાન્સદાપુષ્પફલન્વિતાન્

સર્વમેતન્મહાબાહો શંકરસ્ય મહાત્મનઃ ॥
પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય વિશ્વં ભાવસમન્વિતમ

મમાસ્તિ ત્વખિલં જ્ઞાનં પ્રસાદાચ્છૂલપાણિનઃ ॥
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ સર્વં જાનામિ તત્ત્વતઃ

તમહં દૃષ્ટવાન્દેવમપિ દેવાઃ સુરેશ્વરાઃ ॥
યં ન પશ્યંત્યનારાધ્ય કોઽન્યો ધન્યતરો મયા

ષડ્વિંશકમિતિ ખ્યાતં પરં તત્ત્વં સનાતનમ્ ॥
એવં ધ્યાયંતિ વિદ્વાંસૌ મહત્પરમમક્ષરમ્

સર્વ તત્ત્વવિધાનજ્ઞઃ સર્વતત્ત્વાર્થદર્શનઃ ॥
સ એવ ભગવાન્દેવઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ

યો નિજાદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાદ્બ્રહ્માણં લોકકારણમ્॥
વામાદપ્યસૃજદ્વિષ્ણું લોકરક્ષાર્થમીશ્વરઃ

કલ્પાન્તે ચૈવ સંપ્રાપ્તેઽસૃજદ્રુદ્રં હૃદઃ પ્રભુઃ ॥
તતસ્સમહરત્કૃત્સ્નં જગત્સ્થાવરજંગમમ્

યુગાંતે સર્વભૂતાનિ સંવર્તક ઇવાનલઃ ॥
કાલો ભૂત્વા મહાદેવો ગ્રસમાનસ્સ તિષ્ઠતિ

સર્વજ્ઞસ્સર્વભૂતાત્મા સવર્ભૂતભવોદ્ભવઃ ॥
આસ્તે સર્વગતો દેવો દૃશ્યસ્સર્વૈશ્ચ દૈવતૈઃ

અતસ્ત્વં પુત્રલાભાય સમારાધય શંકરમ્ ॥
શીઘ્રં પ્રસન્નો ભવિતા શિવસ્તે ભક્તવત્સલઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પંચમ્યામુમાસંહિતાયાં કૃષ્ણોપમન્યુસંવાદે સ્વગતિવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ