શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.6

સૂત ઉવાચ ॥
ગૌશ્ચૈકાપ્યભવત્તત્ર હ્યંગણે બંધિતા શુભા ॥
તદૈવ બ્રાહ્મણો રાત્રાવાજગામ બહિર્ગતઃ

સ ઉવાચ પ્રિયાં સ્વીયાં દૃષ્ટ્વા ગામંગણે સ્થિતામ્ ॥
અદુગ્ધાં ખેદનિર્વિણ્ણો દોગ્ધુકામો મુનીશ્વરાઃ

ગૌઃ પ્રિયે નૈવ દુગ્ધા તે સેત્યુક્તા વત્સમાનયત્ ॥
દોહનાર્થં સમાહૂય સ્ત્રિયં શીઘ્રતરં તદા

વત્સં કીલે સ્વયં બદ્ધું યત્નં ચૈવાકરોત્તદા॥
બ્રાહ્મણસ્સ ગૃહસ્વામી મુનયો દુગ્ધલાલસઃ

વત્સોપિ કર્ષમાણશ્ચ પાદે વૈ પાદપીડનમ્ ॥
ચકાર બ્રાહ્મણશ્ચૈવ કષ્ટં પ્રાપ્તશ્ચ સુવ્રતાઃ

તેન પાદપ્રહારેણ સ દ્વિજઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥
વત્સં ચ તાડયામાસ કૂપૈર્દૃઢતરં તદા

વત્સોપિ પીડિતસ્તેન શ્રાંતશ્ચૈવાભવત્તદા ॥
દુગ્ધા ગૌર્મોચિતો વત્સો ન ક્રોધેન દ્વિજન્મના

ગૌર્દોગ્ધું મહત્પ્રીત્યા રોદનં ચાકરોત્તદા ॥
દૃષ્ટ્વા ચ રોદનં તસ્યા વત્સો વાક્યમથાબ્રવીત્

વત્સ ઉવાચ ॥
કથં ચ રુદ્યતે માતઃ કિન્તે દુઃખમુપસ્થિતમ્॥
તન્નિવેદય મે પ્રીત્યા તચ્છ્રુત્વા ગૌરવોચત

શ્રૂયતાં પુત્ર મે દુઃખં વક્તું શક્નોમ્યહં ન હિ॥
દુષ્ટેન તાડિતત્વં ચ તેન દુઃખં મમાપ્યભૂત્

સૂત ઉવાચ ॥
સ્વમાતુર્વચનં શ્રુત્વા સ વત્સઃ પ્રત્યબોધયત્ ॥
પ્રત્યુવાચ સ્વજનનીં પ્રારબ્ધપરિનિષ્ઠિતઃ

કિં કર્ત્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં કર્મબદ્ધા વયં યતઃ॥
કૃતં ચૈવ યથાપૂર્વં ભુજ્યતે ચ તથાધુના

હસતા ક્રિયતે કર્મ રુદતા પરિભુજ્યતે॥
દુઃખદાતા ન કોપ્યસ્તિ સુખદાતા ન કશ્ચન

સુખદુઃખે પરો દત્ત ઇત્યેષા કુમતિર્મતા॥
અહં ચાપિ કરોમ્યત્ર મિથ્યાજ્ઞાનં તદોચ્યતે

સ્વકર્મણા ભવેદ્દુખં સુખં તેનૈવ કર્મણા॥
તસ્માચ્ચ પૂજ્યતે કર્મ સર્વં કર્મણિ સંસ્થિતમ

ત્વં ચૈવાહં ચ જનની ઇમે જીવાદયશ્ચ યે ॥
તે સર્વે કર્મણા બદ્ધા ન શોચ્યાઃ કર્હિચિત્ત્વયા

સૂત ઉવાચ ॥
એવં શ્રુત્વા સ્વપુત્રસ્ય વચનં જ્ઞાનગર્ભિતમ્ ॥
પુત્રશોકાન્વિતા દીના સા ચ ગૌરબ્રવીદિદમ્

ગૌરુવાચ ॥
વત્સ સર્વં વિજાનામિ કર્માધીનાઃ પ્રજા ઇતિ ॥
તથાપિ માયયા ગ્રસ્તા દુઃખં પ્રાપ્નોમ્યહં પુનઃ

રોદનં ચ કૃતં ભૂરિ દુઃખશાન્તિર્ભવેન્નહિ ॥
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રસૂં વત્સોઽબ્રવીદિદમ્

॥ વત્સ ઉવાચ ॥
યદ્યેવં ચ વિજાનામિ પુનશ્ચ રુદનં કુતઃ ॥
કૃત્વા ચ સાધ્યતે કિઞ્ચિત્તસ્માદ્દુઃખં ત્યજાધુના

॥ સૂત ઉવાચ ॥
એવં પુત્રવચઃ શ્રુત્વા તન્માતા દુઃખસંયુતા ॥
નિઃશ્વસ્યાતિ તદા ધેનુર્વત્સં વચનમબ્રવીત્

ગૌરુવાચ ॥
મમ દુઃખં તદા ગચ્છેદ્યથા દુખં તથાવિધમ્ ॥
ભવેદ્ધિ બ્રાહ્મણસ્યાપિ સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્

પ્રાતશ્ચૈવ મયા પુત્ર શૃંગાભ્યાં હિ હનિષ્યતે ॥
હતસ્ય જીવિતં સદ્યો યાસ્યત્યસ્ય ન સંશયઃ

વત્સ ઉવાચ॥
પ્રથમં યત્કૃતં કર્મ તત્ફલં ભુજ્યતેઽધુના ॥
અસ્યાશ્ચ બ્રહ્મહત્યાયા માતઃ કિં ફલમાપ્સ્યસે

સમાભ્યાં પુણ્યપાપાભ્યાં ભવેજ્જન્મ ચ ભારતે ॥
તયોઃ ક્ષયે ચ ભોગેન માતર્મુક્તિરવાપ્યતે

કદાપિ કર્મણો નાશઃ કદા ભોગઃ પ્રજાયતે॥
તસ્માચ્ચ પુનરેવં ત્વં કર્મ મા કર્તુમુદ્યતા

અહં કુતસ્તે પુત્રોદ્ય ત્વં માતા કુત એવ ચ॥
વૃથાભિમાનઃ પુત્રત્વે માતૃત્વે ચ વિચાર્ય્યતામ્

ક્વ માતા ક્વ પિતા વિદ્ધિ ક્વ સ્વામી ક્વ કલત્રકમ્ ॥
ન કોઽપિ કસ્ય ચાસ્તીહ સર્વેપિ સ્વકૃતં ભુજઃ

એવં જ્ઞાત્વા ત્વયા માતર્દુઃખં ત્યાજ્યં સુયત્નતઃ ॥
સુભગાચરણં કાર્યં પરલોકસુખેપ્સયા

ગૌરુવાચ॥
એવં જાનામ્યહં પુત્ર માયા માં ન જહાત્યસૌ॥
ત્વદ્દુઃખેન સુદુઃખં મે તસ્મૈ દાસ્યે તદેવ હિ

પુનશ્ચ બ્રહ્મહત્યાયા નાશો યત્ર ભવેદિહ॥
તત્સ્થલં ચ મયા દૃષ્ટં હત્યા મે હિ ગમિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા સ્વમાતુર્ગોર્દ્વિજોત્તમાઃ॥
મૌનત્વં સ્વીકૃતં તત્ર વત્સેનોક્તં ન કિઞ્ચન

તયોસ્તદદ્ભુતં વૃત્તં શ્રુત્વા પાન્થો દ્વિજસ્તદા ॥
હૃદા વિચારયામાસ વિસ્મિતો હિ મુનીશ્વરાઃ

ઇદમત્યદ્ભુતં વૃત્તં દૃષ્ટ્વા પ્રાતર્મયા ખલુ ॥
ગંતવ્યં પુનરેવાતો ગંતવ્યં તત્સ્થલં પુનઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
વિચાર્યેતિ હૃદા વિપ્રઃ સ દ્વિજાઃ સેવકેન ચ ॥
સુષ્વાપ તત્ર જનનીભક્તઃ પરમવિસ્મિતઃ

પ્રાતઃકાલે તદા જાતે ગૃહસ્વામી સમુત્થિતઃ॥
બોધયામાસ તં પાન્થં વચનં ચેદમબ્રવીત્

દ્વિજ ઉવાચ ॥
સ્વપિષિ ત્વં કિમર્થં હિ પ્રાતઃકાલો ભવત્યલમ્॥
સ્વયાત્રાં કુરુ તં દેશં ગમનેચ્છા ચ યત્ર હ

તેનોક્તં શ્રૂયતામ્બ્રહ્મઞ્ચ્છરીરે સેવકસ્ય મે॥
વર્તતે હિ વ્યથા સ્થિત્વા મુહૂર્તં ગમ્યતે તતઃ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં ચ મિષં કૃત્વા સુષ્વાપ પુરુષસ્તદા ॥
તદ્વૃત્તમખિલં જ્ઞાતુમદ્ભુતં વિસ્મયાવહમ્

દોહનસ્ય તદા કાલે બ્રાહ્મણઃ સ્વસુતં પ્રતિ॥
ઉવાચ ગંતુકામશ્ચ કાર્યાર્થં કુત્રચિચ્ચ સઃ

પિતોવાચ॥
મયા તુ ગમ્યતે પુત્ર કાર્યાર્થં કુત્રચિત્પુનઃ ॥
ધેનુર્દોહ્યા ત્વયા વત્સ સાવધાનાદિયં નિજા

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણવરસ્સ જગામ ચ કુત્રચિત્ ॥
પુત્રઃ સમુત્થિતસ્તત્ર વત્સં ચ મુક્તવાંસ્તદા

માતા ચ તસ્ય દોહાર્થમાજગામ સ્વયન્તદા ॥
દ્વિજપુત્રસ્તદા વત્સં ખિન્નં કીલેન તાડિતમ્

બંધનાર્થં હિ ગોઃ પાર્શ્વમનયદ્દુગ્ધલાલસઃ ॥
પુનર્ગૌશ્ચ તદા ક્રુદ્ધા શૃંગેનાતાડયચ્ચ તમ્

પપાત મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ્ય સોપિ મર્મણિ તાડિતઃ ॥
લોકાશ્ચ મિલિતાસ્તત્ર ગવા બાલો વિહિંસિતઃ

જલં જલં વદન્તસ્તે પિત્રાદ્યા યત્ર સંસ્થિતાઃ ॥
યત્નશ્ચ ક્રિયતે યાવત્તાવદ્બાલો મૃતસ્તદા

મૃતે ચ બાલકે તત્ર હાહાકારો મહાનભૂત્ ॥
તન્માતા દુઃખિતા હ્યાસીદ્રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કો મે દુઃખં વ્યપોહતિ ॥
રુદિત્વેતિ તદા ગાં ચ તાડયિત્વા વ્યમોચયત્

શ્વેતવર્ણા તદા સા ગૌર્દ્રુતં શ્યામા વ્યદૃશ્યત ॥
અહો ચ દૃશ્યતાં લોકાશ્ચુક્રુશુશ્ચ પરસ્પરમ્

બ્રાહ્મણશ્ચ તદા પાન્ર્થૌ દૃષ્ટ્વાશ્ચર્યં વિનિર્ગતઃ ॥
યત્ર ગૌશ્ચ ગતસ્તત્ર તામનુ બ્રાહ્મણો ગતઃ

ઊર્ધ્વપુચ્છં તદા કૃત્વા શીઘ્રં ગૌર્નર્મદાં પ્રતિ ॥
આગત્ય નન્દિકસ્યાસ્ય સમીપે નર્મદાજલે

સંનિમજ્ય ત્રિવારં તુ શ્વેતત્વં ચ ગતા હિ સા ॥
યથાગતં ગતા સા ચ બ્રાહ્મણો વિસ્મયં ગતઃ

અહો ધન્યતમં તીર્થં બ્રહ્મહત્યાનિવારણમ્ ॥
સ્વયં મમજ્જ તત્રાસૌ બ્રાહ્મણસ્સેવકસ્તથા

નિમજ્જ્ય હિ ગતૌ તૌ ચ પ્રશંસન્તૌ નદી ચ તામ્ ॥
માર્ગે ચ મિલિતા કાચિત્સુન્દરી ભૂષણાન્વિતા

તયોક્તં તં ચ ભોઃ પાંથ કુતો યાસિ સુવિસ્મિતઃ ॥
સત્યં બ્રૂહિ ચ્છલં ત્યક્ત્વા વિપ્રવર્ય મમાગ્રતઃ

સૂત ઉવાચ ॥
એવં વચસ્તદા શ્રુત્વા દ્વિજેનોક્તં યથાતથમ્ ॥
પુનશ્ચાયં દ્વિજસ્તત્ર સ્ત્રિયોક્તઃ સ્થીયતાં ત્વયા

તયોક્તં ચ સમાકર્ણ્ય સ્થિતસ્ય બ્રાહ્મણસ્તતઃ॥
પ્રત્યુવાચ વિનીતાત્મા કથ્યતે કિં વદેતિ ચ

સા ચાહ પુનરેવાત્ર ત્વયા દૃષ્ટં સ્થલં ચ યત્ ॥
તત્રાધુના ક્ષિપાસ્થીનિ માતુઃ કિં ગમ્યતેઽન્યતઃ

તવ માતા પાન્થવર્ય્ય સાક્ષાદ્દિવ્યમયં વરમ્ ॥
દેહં ધૃત્વા દ્રુતં સાક્ષાચ્છંભોર્યાસ્યતિ સદ્ગતિમ્

વૈશાખે ચૈવ સંપ્રાપ્તે સપ્તમ્યાશ્ચ દિને શુભે ॥
સિતેપક્ષે સદા ગંગા હ્યાયાતિ દ્વિજસત્તમ

અદ્યૈવ સપ્તમી યા સા ગંગારૂપાસ્તિ તત્ર વૈ॥
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવી સા ગંગા મુનિસત્તમાઃ

નિવૃત્તશ્ચ દ્વિજઃ સોપિ માત્રસ્થ્યર્દ્ધં સ્વવસ્ત્રતઃ ॥
ક્ષિપેદ્યાવત્તત્ર તીર્થે તાવચ્ચિત્રમભૂત્તદા

દિવ્યદેહત્વમાપન્ના સ્વમાતા ચ વ્યદૃશ્યત ॥
ધન્યોસિ કૃતકૃત્યોસિ પવિત્રં ચ કુલં ત્વયા

ધનં ધાન્યં તથા ચાયુર્વંશો વૈ વર્દ્ધતાં તવ ॥
ઇત્યાશિષં મુહુર્દત્ત્વા સ્વપુત્રાય દિવં ગતા

તત્ર ભુક્ત્વા સુખં ભૂરિ ચિરકાલં મહોત્તમમ્ ॥
શંકરસ્ય પ્રસાદેન ગતા સા હ્યુત્તમાં ગતિમ્

બ્રાહ્મણશ્ચ સુતસ્તસ્યાઃ ક્ષિપ્ત્વાસ્થીનિ પુનસ્તતઃ ॥
પ્રસન્નમાનસોઽભૂત્સ શુદ્ધાત્મા સ્વગૃહં ગતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં નંદિકેશ્વરલિંગમાહાત્મ્યવર્ણને બ્રાહ્મણીસ્વર્ગતિવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ