શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.43

સૂત ઉવાચ ॥
શ્રૂયતામૃષયઃ સર્વે શિવજ્ઞાનં યથા શ્રુતમ્॥
કથયામિ મહાગુહ્યં પર મુક્તિસ્વરૂપકમ્

કનારદકુમારાણાં વ્યાસસ્ય કપિલસ્ય ચ ॥
એતેષાં ચ સમાજે તૈર્નિશ્ચિત્ય સમુદાહૃતમ્

ઇતિ જ્ઞાનં સદા જ્ઞેયં સર્વં શિવમયં જગત્ ॥
શિવઃ સર્વમયો જ્ઞેયસ્સર્વજ્ઞેન વિપશ્ચિતા

આબ્રહ્મતૃણપર્યન્તં યત્કિંચિદ્દૃશ્યતે જગત્ ॥
તત્સર્વં શિવ એવાસ્તિ સ દેવઃ શિવ ઉચ્યતે

યદેચ્છા તસ્ય જાયેત તદા ચ ક્રિયતે ત્વિદમ્ ॥
સર્વં સ એવ જાનાતિ તં ન જાનાતિ કશ્ચન

રચયિત્વા સ્વયં તચ્ચ પ્રવિશ્ય દૂરતઃ સ્થિતઃ॥
ન તત્ર ચ પ્રવિષ્ટોસૌ નિર્લિપ્તશ્ચિત્સ્વરૂપવાન્

યથા ચ જ્યોતિષશ્ચૈવ જલાદૌ પ્રતિબિંબતા ॥
વસ્તુતો ન પ્રવેશો વૈ તથૈવ ચ શિવઃ સ્વયમ્

વસ્તુતસ્તુ સ્વયં સર્વં ક્રમો હિ ભાસતે શુભઃ॥
અજ્ઞાનં ચ મતેર્ભેદો નાસ્ત્યન્યચ્ચ દ્વયમ્પુનઃ

દર્શનેષુ ચ સર્વેષુ મતિભેદઃ પ્રદર્શ્યતે॥
પરં વેદાન્તિનો નિત્યમદ્વૈતં પ્રતિચક્ષતે

સ્વસ્યાપ્યંશસ્ય જીવાંશો હ્યવિદ્યામોહિતો વશઃ॥
અન્યોઽહમિતિ જાનાતિ તયા મુક્તો ભવેચ્છિવઃ

સર્વં વ્યાપ્ય શિવઃ સાક્ષાદ્ વ્યાપકઃ સર્વજન્તુષુ॥
ચેતનાચેતનેશોપિ સર્વત્ર શંકરસ્સ્વયમ્

ઉપાયં યઃ કરોત્યસ્ય દર્શનાર્થં વિચક્ષણઃ॥
વેદાન્તમાર્ગમાશ્રિત્ય તદ્દર્શનફલં લભેત્

યથાગ્નિર્વ્યાપકશ્ચૈવ કાષ્ઠેકાષ્ઠે ચ તિષ્ઠતિ॥
યો વૈ મંથતિ તત્કાષ્ઠં સ વૈ પશ્યત્યસંશયમ્

ભક્ત્યાદિસાધનાનીહ યઃ કરોતિ વિચક્ષણઃ॥
સ વૈ પશ્યત્યવશ્યં હિ તં શિવં નાત્ર સંશયઃ

શિવઃશિવઃશિવશ્ચૈવ નાન્યદસ્તીતિ કિંચન॥
ભ્રાન્ત્યા નાનાસ્વરૂપો હિ ભાસતે શઙ્કરસ્સદા

યથા સમુદ્રો મૃચ્ચૈવ સુવર્ણમથવા પુનઃ ॥
ઉપાધિતો હિ નાનાત્વં લભતે શંકરસ્તથા

કાર્યકારણયોર્ભેદો વસ્તુતો ન પ્રવર્તતે ॥
કેવલં ભ્રાન્તિબુદ્ધ્યૈવ તદાભાવે સ નશ્યતિ

તદા બીજાત્પ્રરોહશ્ચ નાનાત્વં હિ પ્રકાશયેત્ ॥
અન્તે ચ બીજમેવ સ્યાત્તત્પ્રરોહશ્ચ નશ્યતિ

જ્ઞાની ચ બીજમેવ સ્યાત્પ્રરોહો વિકૃતીર્મતા ॥
તન્નિવૃત્તૌ પુનર્જ્ઞાની નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સર્વં શિવઃ શિવં સર્વં નાસ્તિ ભેદશ્ચ કશ્ચન ॥
કથં ચ વિવિધં પશ્યત્યેકત્વં ચ કથં પુનઃ

યથૈકં ચૈવ સૂર્યાખ્યં જ્યોતિર્નાનાવિધં જનૈઃ ॥
જલાદૌ ચ વિશેષેણ દૃશ્યતે તત્તથૈવ સઃ

સર્વત્ર વ્યાપકશ્ચૈવ સ્પર્શત્વં ન વિબધ્યતે ॥
તથૈવ વ્યાપકો દેવો બધ્યતે ન ક્વચિત્સ વૈ

સાહંકારસ્તથા જીવસ્તન્મુક્તઃ શંકરઃ સ્વયમ્ ॥
જીવસ્તુચ્છઃ કર્મભોગો નિર્લિપ્તઃ શંકરો મહાન્

યથૈકં ચ સુવર્ણાદિ મિલિતં રજતાદિના ॥।૪
અલ્પમૂલ્યં પ્રજાયેત તથા જીવોઽપ્યહંયુતઃ

યથૈવ હિ સુર્વણાદિ ક્ષારાદેઃ શોધિતં શુભમ્॥
પૂર્વવન્મૂલ્યતાં યાતિ તથા જીવોઽપિ સંસ્કૃતેઃ

પ્રથમં સદ્ગુરું પ્રાપ્ય ભક્તિભાવ સમન્વિતઃ ॥
શિવબુદ્ધ્યા કરોત્યુચ્ચૈઃ પૂજનં સ્મરણાદિકમ્

તદ્બુધ્યા દેહતો યાતિ સર્વપાપાદિકો મલઃ ॥
તદાઽજ્ઞાનં ચ નશ્યેત જ્ઞાનવાઞ્જાયતે યદા

તદાહંકારનિર્મુક્તો જીવો નિર્મલબુદ્ધિમાન્ ॥
શઙ્કરસ્ય પ્રસાદેન પ્રયાતિ શઙ્કરતામ્પુનઃ

યથાઽઽદર્શસ્વરૂપે ચ સ્વીયરૂપં પ્રદૃશ્યતે ॥
તથા સર્વત્રગં શમ્ભુ પશ્યતીતિ સુનિશ્ચિતમ્

જીવન્મુક્તસ્ય એવાસૌ દેહઃ શીર્ણ શિવે મિલેત્ ॥
પ્રારબ્ધવશગો દેહસ્તદ્ભિન્નો જ્ઞાનવાન્ મતઃ

શુભં લબ્ધ્વા ન હૃષ્યેત કુપ્યેલ્લબ્ધ્વાઽશુભં ન હિ ॥
દ્વંદ્વેષુ સમતા યસ્ય જ્ઞાનવાનુચ્યતે હિ સઃ

આત્મયોગેન તત્ત્વાનામથવા ચ વિવેકતઃ ॥
યથા શરીરતો યાયાચ્છરીરં મુક્તિમિચ્છતઃ

સદાશિવો વિલીયેત મુક્તો વિરહમેવ ચ ॥
જ્ઞાનમૂલન્તથાધ્યાત્મ્યં તસ્ય ભક્તિશ્શિવસ્ય ચ

ભક્તેશ્ચ પ્રેમ સંપ્રોક્તં પ્રેમ્ણશ્ચ શ્રવણન્તથા ॥
શ્રવણાચ્ચાપિ સત્સંગસ્સત્સંગાચ્ચ ગુરુર્બુધઃ

સમ્પન્ને ચ તથા જ્ઞાને મુક્તો ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ઇતિ ચેજ્જ્ઞાનવાન્યો વૈ શંભુમેવ સદા ભજેત્

અનન્યયા ચ ભક્ત્યા વૈ યુક્તઃ શમ્ભું ભજેત્પુનઃ ॥
અન્તે ચ મુક્તિમાયાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અતોઽધિકો ન દેવોઽસ્તિ મુક્તિપ્રાપ્ત્યૈ ચ શંકરાત્॥
શરણં પ્રાપ્ય યશ્ચૈવ સંસારાદ્વિનિવર્તતે

ઇતિ મે વિવિધં વાક્યમૃષીણાં ચ સમાગતૈઃ ॥
નિશ્ચિત્ય કથિતં વિપ્રા ધિયા ધાર્યં પ્રયત્નતઃ

પ્રથમં વિષ્ણવે દત્તં શંભુના લિંગસન્મુખે ॥
વિષ્ણુના બ્રહ્મણે દત્તં બ્રહ્મણા સનકાદિષુ

નારદાય તતઃ પ્રોક્તં તજ્જ્ઞાનં સનકાદિભિઃ ॥
વ્યાસાય નારદેનોક્તં તેન મહ્યં કૃપાલુના

મયા ચૈવ ભવદ્ભ્યશ્ચ ભવદ્ભિર્લોકહેતવે ॥
સ્થાપનીયં પ્રયત્નેન શિવપ્રાપ્તિકરં ચ તત્

ઇતિ વશ્ચ સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં મુનીશ્વરાઃ ॥
ગોપનીયં પ્રયત્નેન કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ

વ્યાસ ઉવાચ ॥
એતચ્છુત્વા તુ ઋષય આનન્દં પરમં ગતાઃ ॥
હર્ષગદ્ગદયા વાચા નત્વા તે તુષ્ટુવુર્મુહુઃ ॥ ૪૩
ઋષય ઊચુઃ ॥
વ્યાસશિષ્ય નમસ્તેઽસ્તુ ધન્યસ્ત્વં શૈવસત્તમઃ ॥
શ્રાવિતં નઃ પરં વસ્તુ શૈવં જ્ઞાનમનુત્તમમ્

અસ્માકં ચેતસો ભ્રાન્તિર્ગતા હિ કૃપયા તવ ॥
સન્તુષ્ટાશ્શિવસજ્જ્ઞાનં પ્રાપ્ય ત્વત્તો વિમુક્તિદમ્

સૂત ઉવાચ ॥
નાસ્તિકાય ન વક્તવ્યમશ્રદ્ધાય શઠાય ચ॥
અભક્તાય મહેશસ્ય ન ચાશુશ્રુષવે દ્વિજાઃ

ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાચ્છાસ્ત્રાણિ ચાસકૃત્ ॥
વિચાર્ય્યોદ્ધૃત્ય તત્સારં મહ્યં વ્યાસેન ભાષિતમ્

એતચ્છ્રુત્વા હ્યેકવારં ભવેત્પાપં હિ ભસ્મસાત્ ॥
અભક્તો ભક્તિમાપ્નોતિ ભક્તસ્ય ભક્તિવર્દ્ધનમ્

પુનશ્શ્રુતે ચ સદ્ભક્તિર્મુક્તિસ્સ્યાચ્ચ શ્રુતે પુનઃ॥
તસ્માત્પુનઃપુનશ્શ્રાવ્યં ભુક્તિમુક્તિફલેપ્સુભિઃ

આવૃત્તયઃ પંચ કાર્યાઃ સમુદ્દિશ્ય ફલં પરમ્॥
તત્પ્રાપ્નોતિ ન સન્દેહો વ્યાસસ્ય વચનં ત્વિદમ્

ન દુર્લભં હિ તસ્યૈવ યેનેદં શ્રુતમુત્તમમ્ ॥
પંચકૃત્વસ્તદાવૃત્ત્યા લભ્યતે શિવદર્શનમ્

પુરાતનાશ્ચ રાજાનો વિપ્રા વૈશ્યાશ્ચ સત્તમાઃ ॥
ઇદં શ્રુત્વા પંચકૃત્વો ધિયા સિદ્ધિં પરાં ગતાઃ

શ્રોષ્યત્યદ્યાપિ યશ્ચેદં માનવો ભક્તિતત્પરઃ ॥
વિજ્ઞાનં શિવસંજ્ઞં વૈ ભુક્તિં મુક્તિં લભેચ્ચ સઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પરમાનન્દમાગતાઃ ॥
સમાનર્ચુશ્ચ તે ભૂતં નાનાવસ્તુભિરાદરાત

નમસ્કારૈઃ સ્તવૈશ્ચૈવ સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્॥
આશીર્ભિર્વર્દ્ધયામાસુઃ સંતુષ્ટાશ્છિન્નસંશયાઃ

પરસ્પરં ચ સંતુષ્ટાઃ સૂતસ્તે ચ સુબુદ્ધયઃ ॥
શંભું દેવં પરં મત્વા નમંતિ સ્મ ભજંતિ ચ

એતચ્છિવસુવિજ્ઞાનં શિવસ્યાતિપ્રિયં મહત્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં દિવ્યં શિવભક્તિવિવર્દ્ધનમ્

ઇયં હિ સંહિતા પુણ્યા કોટિરુદ્રાહ્વયા પરા॥
ચતુર્થી શિવ પુરાણસ્ય કથિતા મે મુદાવહા

એતાં યઃ શૃણુયાદ્ભક્ત્યા શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥
સ ભુક્ત્વેહાખિલાન્ભોગાનંતે પરગતિં લભેત્ ॥

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્વિંશતિસાહસ્ર્યાં વૈયાસિક્યાં સંહિતાયાં તદન્તર્ગતાયાં ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં જ્ઞાનનિરૂપણં નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

॥ સમાપ્તેયં શિવમહાપુરાણાન્તર્ગતકોટિરુદ્રસંહિતા ચતુર્થી ॥ ॥ ॥ ॥