શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.42

ઋષય ઊચુઃ ॥
શિવઃ કો વા હરિઃ કો વા રુદ્રઃ કો વા વિધિશ્ચ કઃ ॥
એતેષુ નિર્ગુણઃ કો વા હ્યેતં નશ્છિન્ધિ સંશયમ્

સૂત ઉવાચ ॥
યચ્ચાદૌ હિ સમુત્પન્નં નિર્ગુણાત્પરમાત્મનઃ ॥
તદેવ શિવસંજ્ઞં હિ વેદવેદાંતિનો વિદુઃ

તસ્માત્પ્રકૃતિરુત્પન્ના પુરુષેણ સમન્વિતા ॥
તાભ્યાન્તપઃ કૃતં તત્ર મૂલસ્થે ચ જલે સુધીઃ

પઞ્ચકોશીતિ વિખ્યાતા કાશી સર્વાતિવલ્લભા ॥
વ્યાપ્તં ચ સકલં હ્યેતત્તજ્જલં વિશ્વતો ગતમ્

સંભાવ્ય માયયા યુક્તસ્તત્ર સુપ્તો હરિસ્સ વૈ ॥
નારાયણેતિ વિખ્યાતઃ પ્રકૃતિર્નારાયણી મતા

તન્નાભિકમલે યો વૈ જાતસ્સ ચ પિતામહઃ ॥
તેનૈવ તપસા દૃષ્ટસ્સ વૈ વિષ્ણુરુદાહૃતઃ ॥૬।
ઉભયોર્વાદશમને યદ્રૂપં સ દર્શિતં બુધાઃ ॥
મહાદેવેતિ વિખ્યાતં નિર્ગુણેન શિવેન હિ

તેન પ્રોક્તમહં શમ્ભુર્ભવિષ્યામિ કભાલતઃ ॥
રુદ્રો નામ સ વિખ્યાતો લોકાનુગ્રહકારકઃ

ધ્યાનાર્થં ચૈવ સર્વેષામરૂપો રૂપવાનભૂત્ ॥
સ એવ ચ શિવસ્સાક્ષાદ્ભક્તવાત્સલ્યકારકઃ

શિવે ત્રિગુણસમ્ભિન્ને રુદ્રે તુ ગુણધામનિ ॥
વસ્તુતો ન હિ ભેદોઽસ્તિ સ્વર્ણે તદ્ભૂષણે યથા

સમાનરૂપકર્માણૌ સમભક્તગતિપ્રદૌ ॥
સમાનાખિલસંસેવ્યૌ નાનાલીલાવિહારિણૌ

સર્વથા શિવરૂપો હિ રુદ્રો રૌદ્રપરાક્રમઃ॥
ઉત્પન્નો ભક્તકાર્યાર્થં હરિબ્રહ્મસહાયકૃત્

અન્યે ચ યે સમુત્પન્ના યથાનુક્રમતો લયમ્ ॥
યાંતિ નૈવ તથા રુદ્રઃ શિવે રુદ્રો વિલીયતે

તે વૈ રુદ્રં મિલિત્વા તુ પ્રયાન્તિ પ્રકૃતા ઇમે ॥
ઇમાન્રુદ્રો મિલિત્વા તુ ન યાતિ શ્રુતિશાસનમ્

સર્વે રુદ્રં ભજન્ત્યેવ રુદ્રઃ કઞ્ચિદ્ભજેન્ન હિ ॥
સ્વાત્મના ભક્તવાત્સલ્યાદ્ભજત્યેવ કદાચન

અન્યં ભજન્તિ યે નિત્યં તસ્મિંસ્તે લીનતાં ગતાઃ ॥
તેનૈવ રુદ્રં તે પ્રાપ્તાઃ કાલેન મહતા બુધાઃ

રુદ્રભક્તાસ્તુ યે કેચિત્તત્ક્ષણં શિવતાં ગતાઃ ॥
અન્યાપેક્ષા ન વૈ તેષાં શ્રુતિરેષા સનાતની

અજ્ઞાનં વિવિધં હ્યેતદ્વિજ્ઞાનં વિવિધં ન હિ ॥
તત્પ્રકારમહં વક્ષ્યે શૃણુતાદરતો દ્વિજાઃ

બ્રહ્માદિ તૃણપર્યંતં યત્કિંચિદ્દૃશ્યતે ત્વિહ ॥
તત્સર્વં શિવ એવાસ્તિ મિથ્યા નાનાત્વકલ્પના

સૃષ્ટેઃ પૂર્વં શિવઃ પ્રોક્તઃ સૃષ્ટેર્મધ્યે શિવસ્તથા॥
સૃષ્ટેરન્તે શિવઃ પ્રોક્તસ્સર્વશૂન્યે તદા શિવઃ

તસ્માચ્ચતુર્ગુણઃ પ્રોક્તઃ શિવ એવ મુનીશ્વરાઃ॥
સ એવ સગુણો જ્ઞેયઃ શક્તિમત્ત્વાદ્દ્વિધાપિ સઃ

યેનૈવ વિષ્ણવે દત્તાસ્સર્વે વેદાસ્સનાતનાઃ ॥
વર્ણા માત્રા હ્યનૈકાશ્ચ ધ્યાનં સ્વસ્ય ચ પૂજનમ્

ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનાં શ્રુતિરેષા સનાતની ॥
વેદકર્તા વેદપતિસ્તસ્માચ્છંભુરુદાહૃતઃ

સ એવ શંકરઃ સાક્ષાત્સર્વાનુગ્રહકારકઃ ॥
કર્તા ભર્તા ચ હર્તા ચ સાક્ષી નિર્ગુણ એવ સઃ

અન્યેષાં કાલમાનં ચ કાલસ્ય કલના ન હિ ॥
મહાકાલસ્સ્વયં સાક્ષાન્મહાકાલીસમાશ્રિતઃ

તથા ચ બ્રાહ્મણા રુદ્રં તથા કાલીં પ્રચક્ષતે॥
સર્વં તાભ્યાન્તતઃ પ્રાપ્તમિચ્છયા સત્યલીલયા

ન તસ્યોત્પાદકઃ કશ્ચિદ્ભર્તા હર્તા ન તસ્ય હિ ॥
સ્વયં સર્વસ્ય હેતુસ્તે કાર્યભૂતાચ્યુતાદયઃ

સ્વયં ચ કારણં કાર્યં સ્વસ્ય નૈવ કદાચન ॥
એકોવ્યનેકતાં યાતોપ્યનેકોપ્યેકતાં વ્રજેત્

એકં બીજં બહિર્ભૂત્વા પુનર્બીજં ચ જાયતે ॥
બહુત્વે ચ સ્વયં સર્વં શિવરૂપી મહેશ્વરઃ

એતત્પરં શિવજ્ઞાનં તત્ત્વતસ્તદુદાહૃતમ્ ॥
જાનાતિ જ્ઞાનવાનેવ નાન્યઃ કશ્ચિદૃષીશ્વરાઃ

મુનય ઊચુઃ ॥
જ્ઞાનં સલક્ષણં બ્રૂહિ યજ્જ્ઞાત્વા શિવતામ્વ્રજેત્ ॥
કથં શિવશ્ચ તત્સર્વં સર્વં વા શિવ એવ ચ

વ્યાસ ઉવાચ ॥
એતદાકર્ણ્ય વચનં સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ ॥
સ્મૃત્વા શિવપદામ્ભોજં મુનીંસ્તાનબ્રવીદ્વચઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં સગુણનિર્ગુણભેદવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ