શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.41

ઋષય ઊચુઃ ॥
મુક્તિર્નામ ત્વયા પ્રોક્તા તસ્યાં કિં નુ ભવેદિહ ॥
અવસ્થા કીદૃશી તત્ર ભવેદિતિ વદસ્વ નઃ

સૂત ઉવાચ ॥।
મુક્તિશ્ચતુર્વિધા પ્રોક્તા શ્રૂયતાં કથયામિ વઃ ॥
સંસારક્લેશસંહર્ત્રી પરમાનન્દદાયિની

સારૂપ્યા ચૈવ સાલોક્યા સાન્નિધ્યા ચ તથા પરા ॥
સાયુજ્યા ચ ચતુર્થી સા વ્રતેનાનેન યા ભવેત્

મુક્તેર્દાતા મુનિશ્રેષ્ઠાઃ કેવલં શિવ ઉચ્યતે॥
બ્રહ્માદ્યા ન હિ તે જ્ઞેયા કેવલં ચ ત્રિવર્ગદાઃ

બ્રહ્માદ્યાસ્ત્રિગુણાધીશાશ્શિવસ્ત્રિગુણતઃ પરઃ ॥
નિર્વિકારી પરબ્રહ્મ તુર્યઃ પ્રકૃતિતઃ પરઃ

।
જ્ઞાનરૂપોઽવ્યયઃ સાક્ષી જ્ઞાનગમ્યોઽદ્વયસ્સ્વયમ્ ॥
કૈવલ્યમુક્તિદસ્સોઽત્ર ત્રિવર્ગસ્ય પ્રદોઽપિ હિ

કૈવલ્યાખ્યા પંચમી ચ દુર્લભા સર્વથા નૃણામ્ ॥
તલ્લક્ષણં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામૃષિસત્તમાઃ

ઉત્પદ્યતે યતઃ સર્વં યેનૈતત્પાલ્યતે જગત્ ॥
યસ્મિંશ્ચ લીયતે તદ્ધિ યેન સર્વમિદં તતમ્

તદેવ શિવરૂપં હિ પઠ્યતે ચ મુનીશ્વરાઃ ॥
સકલં નિષ્કલં ચેતિ દ્વિવિધં વેદવર્ણિતમ્

વિષ્ણુના તચ્ચ ન જ્ઞાતં બ્રહ્મણા ન ચ તત્તથા ॥
કુમારાદ્યૈશ્ચ ન જ્ઞાતં ન જ્ઞાતં નારદેન વૈ

શુકેન વ્યાસ પુત્રેણ વ્યાસેન ચ મુનીશ્વરૈઃ।
તત્પૂર્વૈશ્ચાખિલૈર્દેવૈર્વેદૈઃ શાસ્ત્રૈસ્તથા ન હિ

સત્યં જ્ઞાનમનંતં ચ સચ્ચિદાનન્દસંજ્ઞિતમ્॥
નિર્ગુણો નિરુપાધિશ્ચાવ્યયઃ શુદ્ધો નિરંજનઃ

ન રક્તો નૈવ પીતશ્ચ ન શ્વેતો નીલ એવ ચ ॥
ન હ્રસ્વો ન ચ દીર્ઘશ્ચ ન સ્થૂલસ્સૂક્ષ્મ એવ ચ

યતો વાચો નિવર્તંતે અપ્રાપ્ય મનસા સહ॥
તદેવ પરમં પ્રોક્તં બ્રહ્મૈવ શિવસંજ્ઞકમ્

આકાશં વ્યાપકં યદ્વત્તથૈવ વ્યાપકન્ત્વિદમ્॥
માયાતીતં પરાત્માનં દ્વન્દ્વાતીતં વિમત્સરમ્

તત્પ્રાપ્તિશ્ચ ભવેદત્ર શિવજ્ઞાનોદયાદ્ધ્રુવમ્ ॥
ભજનાદ્વા શિવસ્યૈવ સૂક્ષ્મમત્યા સતાં દ્વિજાઃ

જ્ઞાનં તુ દુષ્કરં લોકે ભજનં સુકરં મતમ્ ॥
તસ્માચ્છિવં ચ ભજત મુક્ત્યર્થમપિ સત્તમાઃ

શિવો હિ ભજનાધીનો જ્ઞાનાત્મા મોક્ષદઃ પરઃ ॥
ભક્ત્યૈવ બહવઃ સિદ્ધા મુક્તિં પ્રાપુઃ પરાં મુદા

જ્ઞાનમાતા શંભુભક્તિર્મુક્તિભુક્તિપ્રદા સદા ॥
સુલભા યત્પ્રસાદાદ્ધિ સત્પ્રેમાંકુર લક્ષણા

સા ભક્તિર્વિવિધા જ્ઞેયા સગુણા નિર્ગુણા દ્વિજાઃ ॥
વૈધી સ્વાભાવિકી યાયા વરા સાસા સ્મૃતા પરા

નૈષ્ઠિક્યનૈષ્ઠિકીભેદાદ્વિવિધૈવ હિ કીર્તિતા॥
ષડ્વિધા નૈષ્ઠિકી ભેદાદ્દ્વિતીયૈકવિધા સ્મૃતા

વિહિતાવિહિતાભેદાત્તામનેકાં વિદુર્બુધાઃ ॥
તયોર્બહુવિધત્વાચ્ચ વિસ્તારો ન હિ વર્ણ્યતે

તે નવાંગે ઉભે જ્ઞેયે શ્રવણાદિકભેદતઃ ॥
સુદુષ્કરે તત્પ્રસાદં વિના ચ સુકરે તતઃ

ભક્તિજ્ઞાને ન ભિન્ને હિ શંભુના વર્ણિતે દ્વિજાઃ ॥
તસ્માદ્ભેદો ન કર્તવ્યસ્તત્કર્તુસ્સર્વદા સુખમ્

વિજ્ઞાનં ન ભવત્યેવ દ્વિજા ભક્તિવિરોધિનઃ ॥
શંભુભક્તિકરસ્યૈવ ભવેજ્જ્ઞાનોદયો દ્રુતમ્

તસ્માદ્ભક્તિર્મહેશસ્ય સાધનીયા મુનીશ્વરાઃ ॥
તયૈવ નિખિલં સિદ્ધં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ઇતિ પૃષ્ટં ભવદ્ભિર્યત્તદેવ કથિતં મયા ॥
તચ્છુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં મુક્તિનિરૂપણં નામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ