શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.32

॥ સૂત ઉવાચ ॥
અતઃ પરં ચ ઘુશ્મેશં જ્યોતિર્લિંગમુદાહૃતમ્॥
તસ્યૈવ ચ સુમાહાત્મ્યં શ્રૂયતામૃષિસત્તમઃ

દક્ષિણસ્યાં દિશિ શ્રેષ્ઠો ગિરિર્દેવેતિ સંજ્ઞકઃ ॥
મહાશોભાન્વિતો નિત્યં રાજતેઽદ્ભુત દર્શનઃ

તસ્યૈવ નિકટે કશ્ચિદ્ભારદ્વાજકુલોદ્ભવઃ ॥
સુધર્મા નામ વિપ્રશ્ચ ન્યવસદ્બ્રહ્મવિત્તમઃ

તસ્ય પ્રિયા સુદેહા ચ શિવધર્મપરાયણઃ ॥
પતિસેવાપરા નિત્યં ગૃહકર્મવિચક્ષણા

સુધર્મા ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠો દેવતાતિથિપૂજકઃ ॥
વેદમાર્ગપરો નિત્યમગ્નિ સેવાપરાયણઃ

ત્રિકાલસંધ્યયા યુક્તસ્સૂર્ય્યરૂપસમદ્યુતિઃ ॥
શિષ્યાણાં પાઠકશ્ચૈવ વેદશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ

ધનવાંશ્ચ પરો દાતા સૌજન્યગુણભાજનઃ ॥
શિવકર્મરતો નિત્યં શૈવશ્શૈવજનપ્રિયઃ ॥

આયુર્બહુ વ્યતીયાય તસ્ય ધર્મં પ્રકુર્વતઃ ॥
પુત્રશ્ચ નાભવત્તસ્ય ઋતુઃ સ્યાદફલઃ સ્ત્રિયાઃ

તેન દુઃખં કૃતં નૈવ વસ્તુજ્ઞાનપરેણ હિ ॥
આત્મનસ્તારકશ્ચાત્મા હ્યાત્મનઃ પાવનશ્ચ સઃ

ઇત્યેવં માનસં ધૃત્વા દુઃખં ન કૃતવાન્સ્તદા ॥
સુદેહા ચ તદા દુઃખં ચકાર પુત્રસમ્ભવમ્

નિત્યં ચ સ્વામિનં સા વૈ પ્રાર્થયદ્યત્નસાધને ॥
પુત્રોત્પાદનહેતોશ્ચ સર્વવિદ્યાવિશારદમ્

સોઽપિ સ્ત્રિયં તદા ભર્ત્સ્ય કિં પુત્રશ્ચ કરિષ્યતિ ॥
કા માતા કઃ પિતા પુત્રઃ કો બંધુશ્ચ પ્રિયશ્ચ કઃ

સર્વં સ્વાર્થપરં દેવિ ત્રિલોક્યાં નાત્ર સંશયઃ ॥
જાનીહિ ત્વં વિશેષેણ બુદ્ધ્યા શોકં ન વૈ કુરુ

તસ્માદ્દેવિ ત્વયા દુઃખં ત્યજનીયં સુનિશ્ચિતમ્ ॥
નિત્યં મહ્યં ત્વયા નૈવ કથનીયં શુભવ્રતે

એવં તાં સન્નિવાર્ય્યૈવ ભગવદ્ધર્મતત્પરઃ ॥
આસીત્પરમસંતુષ્ટો દ્વન્દ્વદુઃખં સમત્યજત્

કદાચિચ્ચ સુદેહા વૈ ગેહે ચ સહવાસિનઃ ॥
જગામ પ્રિયગોષ્ઠ્યર્થં વિવાદસ્તત્ર સંગતઃ

તત્પત્ની સ્ત્રીસ્વભાવાચ્ચ ભર્ત્સિતા સા તયા તદા ॥
ઉક્તા ચેતિ દુરુક્ત્યા વૈ સુદેહા વિપ્રકામિની

દ્વિજપત્ન્યુવાચ ॥ અપુત્રિણિ કથં ગર્વં કુરુષે પુત્રિણી હ્યહમ્ ॥
મદ્ધનં ભોક્ષ્યતે પુત્રો ધનં તે કશ્ચ ભોક્ષ્યતે

નૂનં હરિષ્યતે રાજા ત્વદ્ધનં નાત્ર સંશયઃ ॥
ધિગ્ધિક્ત્વાં તે ધનં ધિક્ચ ધિક્તે માનં હિ વન્ધ્યકે

॥ સૂત ઉવાચ ॥
ભર્ત્સિતા તાભિરિતિ સા ગૃહમાગત્ય દુઃખિતા ॥
સ્વામિને કથયામાસ તદુક્તં સર્વમાદરાત્

બ્રાહ્મણોઽપિ તદા દુઃખં ન ચકાર સુબુદ્ધિમાન્ ॥
કથિતં કથ્યતામેવ યદ્ભાવિ તદ્ભવેત્પ્રિયે

ઇત્યેવં ચ તદા તેન હ્યાશ્વસ્તાપિ પુનઃ પુનઃ ॥
ન તદા સાત્યજદ્દુઃખં હ્યાગ્રહં કૃતવત્યસૌ

।સુદેહોવાચ ॥
યથા તથા ત્વયા પુત્રસ્સમુત્પાદ્યઃ પ્રિયોઽસિ મે ॥
ત્યક્ષામિ હ્યન્યથાહં ચ દેહં દેહભૃતાં વર

સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્તં તયા શ્રુત્વા સુધર્મા બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥
શિવં સસ્માર મનસા તદાગ્રહનિપીડિતઃ

અગ્નેરગ્રેઽક્ષિપત્પુષ્પદ્વયં વિપ્રો હ્યતંદ્રિતઃ ॥
મનસા દક્ષિણં પુષ્પં તન્મેને પુત્રકામદમ્

એવં કૃત્વા પણં પત્નીમુવાચ બ્રાહ્મણસ્સ ચ ॥
અનયોર્ગ્રાહ્યમેકં તે પુષ્પં પુત્ર ફલાપ્તયે

તયા ચ મનસા ધૃત્વા પુત્રશ્ચૈવ ભવેન્મમ ॥
તદા ચ સ્વામિના યચ્ચ ધૃતં પુષ્પં સમેતુ મામ્

ઇત્યુક્ત્વા ચ તયા તત્ર નમસ્કૃત્ય શિવં તદા ॥
નત્વા ચાગ્નિં પુનઃ પ્રાર્થ્ય ગૃહીતં પુષ્પમેકકમ્

સ્વામિના ચિંતિતં યચ્ચ તદ્ગૃહીતં તયા ન હિ ॥
સુદેહયા વિમોહેન શિવેચ્છાસંભવેન વૈ

તદ્દૃષ્ટ્વા પુરુષશ્ચૈવ નિશ્વાસં પર્યમોચયત્ ॥
સ્મૃત્વા શિવપદાંભોજમુવાચ નિજકામિનીમ્

સુધર્મોવાચ ॥
નિર્મિતં ચેશ્વરેણૈવ કથં ચૈવાન્યથા ભવેત્ ॥
આશાં ત્યજ પ્રિયે ત્વં ચ પરિચર્ય્યાં કુરુ પ્રભોઃ

ઇત્યુક્ત્વા તુ સ્વયં વિપ્ર આશાં પરિવિહાય ચ ॥
ધર્મકાર્યરતસ્સોઽભૂચ્છંકરધ્યાનતત્પરઃ

સા સુદેહાગ્રહં નૈવ મુમોચાત્મજકામ્યયા ॥
પ્રત્યુવાચ પતિં પ્રેમ્ણા સાંજલિર્નતમસ્તકા

સુદેહોવાચ ॥
મયિ પુત્રો ન ચાસ્ત્વન્યા પત્નીં કુરુ મદાજ્ઞયા ॥
તસ્યાં નૂનં સુતશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

સૂત ઉવાચ ॥
તદૈવ પ્રથિતો વૈ સ બ્રહ્મણશ્શૈવસત્તમઃ ॥
ઉવાચ સ્વપ્રિયાં તાં ચ સુદેહાં ધર્મ તત્પરઃ

સુધર્મોવાચ ॥
ત્વદીયં ચ મદીયં ચ સર્વં દુઃખં ગતં ધ્રુવમ્ ॥
તસ્માત્ત્વં ધર્મવિઘ્નં ચ પ્રિયો મા કુરુ સાંપ્રતમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં વારિતા સા ચ સ્વામાતુઃ પુત્રિકાં તદા ॥
ગૃહમાનીય ભર્તારં વૃણુ ત્વેનામિદં જગૌ

સુધર્મોવાચ ॥
ઇદાનીં વદસિ ત્વં ચ મત્પ્રિયેયં તતઃ પુનઃ ॥
પુત્રસૂશ્ચ યદા સ્યાદ્વૈ તદા સ્પર્દ્ધાં કરિષ્યસિ

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યુક્ત્વા તેન પતિના સા સુદેહા ચ તત્પ્રિયા ॥
પુનઃ પ્રાહ કરૌ બદ્ધ્વા સુધર્માણં પતિં દ્વિજાઃ

( નાહં સ્પર્દ્ધાં ભગિન્યા વૈ કરિષ્યે દ્વિજસત્તમ ॥
ઉપયચ્છસ્વ પુત્રાર્થમિમામાજ્ઞાપયામિ ચ ॥)
ઇત્યેવં પ્રાર્થિતસ્સોઽપિ સુધર્મા પ્રિયયા તયા ॥
ઘુશ્માં તાં સમુપાયંસ્ત વિવાહવિધિના દ્વિજઃ

તતસ્તાં પરિણીયાથ પ્રાર્થયામાસ તાં દ્વિજઃ ॥
ત્વદીયેયં કનિષ્ઠા હિ સદા પોષ્યાનઘે પ્રિયે

ઉક્તૈવ સ ચ ધર્માત્મા સુધર્મા શૈવસત્તમઃ ॥
યથાયોગ્યં ચકારાશુ ધર્મસંગ્રહમાત્મનઃ

સા ચાપિ માતૃપુત્રીં તાં દાસીવત્પર્યવર્ત્તત ॥
પરિત્યજ્ય વિરોધં હિ પુપોષાહર્નિશં પ્રિયા

કનિષ્ઠા ચૈવ યા પત્ની સ્વસ્રનુજ્ઞામવાપ્ય ચ ॥
પાર્થિવાન્સા ચકારાશુ શ્રિયમેકોત્તરં શતમ્

વિધાનપૂર્વકં ઘુષ્મા સોપચારસમન્વિતમ્ ॥
કૃત્વા તાન્પ્રાક્ષિપત્તત્ર તડાગે નિકટસ્થિતે

એવં નિત્યં સા ચકાર શિવપૂજાં સ્વકામદામ્ ॥
વિસૃજ્ય પુનરાવાહ્ય તત્સપર્ય્યાવિધાનતઃ

કુર્વન્ત્યા નિત્યમેવં હિ તસ્યાશ્શંકરપૂજનમ્ ॥
લક્ષસંખ્યાભવત્પૂર્ણા સર્વકામફલપ્રદા

કૃપયા શંકરસ્યૈવ તસ્યાઃ પુત્રો વ્યજાયત ॥
સુન્દરસ્સુભગશ્ચૈવ કલ્યાણગુણભાજમ્

તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતઃ સ વિપ્રો ધર્મવિત્તમઃ ॥
અનાસક્તસ્સુખં ભેજે જ્ઞાનધર્મપરાયણઃ

સુદેહા તાવદસ્યાસ્તુ સ્પર્દ્ધામુગ્રાં ચકાર સા ॥
પ્રથમં શીતલં તસ્યા હૃદયં હ્યસિવત્પુનઃ

તતઃ પરં ચ યજ્જાતં કુત્સિતં કર્મ દુઃખદમ્ ॥
સાવધાનેન મનસા શ્રૂયતાં તન્મુનીશ્વરા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં ઘુશ્મેશ્વરમાહાત્મ્યે સુદેહાસુધર્મચરિતવર્ણનં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ