શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.29

સૂત ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ નાગેશાખ્યં પરાત્મનઃ ॥
જ્યોતીરૂપં યથા જાતં પરમં લિંગમુત્તમમ્

દારુકા રાક્ષસી કાચિત્પાર્વતી વરદર્પિતા ॥
દારુકશ્ચ પતિસ્તસ્યા બભૂવ બલવત્તરઃ

બહુભી રાક્ષસૈસ્તત્ર ચકાર કદનં સતામ્ ॥
યજ્ઞધ્વંસં ચ લોકાનાં ધર્મધ્વંસં તદાકરોત્

પશ્ચિમે સાગરે તસ્ય વનં સર્વસમૃદ્ધિમત્ ॥
યોજનાનાં ષોડશભિર્વિસ્તૃતં સર્વતો દિશમ્

દારુકા સ્વવિલાસાર્થં યત્ર ગચ્છતિ તદ્વનમ્ ॥
ભૂમ્યા ચ તરુભિસ્તત્ર સર્વોપકરણૈર્યુતમ્

।
દારુકાયૈ દદૌ દેવી તદ્વનસ્યાવલોકનમ્॥
પ્રયાતિ તદ્વનં સા હિ પત્યા સહ યદૃચ્છયા

તત્ર સ્થિત્વા તદા સોપિ સર્વેષાં ચ ભયં દદૌ ॥
દારુકો રાક્ષસઃ પત્ન્યા તયા દારુકયા સહ

તે સર્વે પીડિતા લોકા ઔર્વસ્ય શરણં યયુઃ ॥
નત્વા પ્રીત્યા વિશેષેણ તમૂચુર્નતમસ્તકાઃ

લોકા ઊચુઃ ॥
મહર્ષે શરણં દેહિ નો ચેદ્દુષ્ટૈશ્ચ મારિતાઃ ॥
સર્વં કર્તું સમર્થોસિ તેજસા દીપ્તિમાનસિ

પૃથ્વ્યાં ન વર્તતે કશ્ચિત્ત્વાં વિના શરણં ચ નઃ ॥
યામો યસ્ય સમીપે તુ સ્થિત્વા સુખમવાપ્નુમઃ

ત્વાં દૃષ્ટ્વા રાશ્રસાસ્સર્વે પલા યંતે વિદૂરતઃ ॥
ત્વયિ શૈવં સદા તેજો વિભાતિ જ્વલનો યથા

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં પ્રાર્થિતો લોકૈરૌર્વો હિ મુનિસત્તમઃ॥
શોચમાનઃ શરણ્યશ્ચ રક્ષાયૈ હિ વચોઽબ્રવીત્

ઔર્વ ઉવાચ ॥
પૃથિવ્યાં યદિ રક્ષાંસિ હિંસ્યુર્વૈ પ્રાણિનસ્તદા ॥
સ્વયં પ્રાણૈર્વિયુજ્યેયૂ રાક્ષસા બલવત્તરાઃ

યદા યજ્ઞા ન હન્યેરંસ્તદા પ્રાણૈર્વિયોજિતાઃ ॥
ભવંતુ રાક્ષસાસ્સર્વે સત્યમેતન્મયોચ્યતે

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વચનં તેભ્યસ્સમાશ્વાસ્ય પ્રજાઃ પુનઃ ॥
તપશ્ચકાર વિવિધમૌર્વો લોકસુખાવહઃ

દેવાસ્તદા તે વિજ્ઞાય શાપસ્ય કારણં હિ તત્ ॥
યુદ્ધાય ચ સમુદ્યોગં ચક્રુર્દેવારિભિસ્સહ

સર્વૈશ્ચૈવ પ્રયત્નૈશ્ચ નાનાયુધધરાસ્સુરાઃ॥
સર્વે શક્રાદયસ્તત્ર યુદ્ધાર્થં સમુપાગતાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા રાક્ષસાસ્તત્ર વિચારે તત્પરાઃ પુનઃ ॥
બભૂવુસ્તેઽખિલા દુષ્ટા મિથો યે યત્ર સંસ્થિતાઃ । ૧૮ ॥
રાક્ષસા ઊચુઃ ॥
કિં કર્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં સંકટં સમુપાગતાઃ ॥
યુદ્ધ્યતે મ્રિયતે ચૈવ યુદ્ધ્યતે ન વિહન્યતે

તથૈવ સ્થીયતે ચેદ્વૈ ભક્ષ્યતે કિં પરસ્પરમ્ ॥
દુઃખં હિ સર્વથા જાતં ક એનં વિનિવારયેત્

સૂત ઉવાચ॥
વિચાર્યેતિ ચ તે તત્ર દારુકાદ્યાશ્ચ રાક્ષસાઃ ॥
ઉપાયં ન વિજાનન્તો દુઃખં પ્રાપ્તાસ્સદા હિ વૈ

દારુકા રાક્ષસી ચાપિ જ્ઞાત્વા દુઃખં સમાગતમ્ ॥
ભવાન્યાશ્ચ વરં તઞ્ચ કથયામાસ સા તદા

દારુકોવાચ ॥
મયા હ્યારાધિતા પૂર્વં ભવપત્ની વરં દદૌ ॥
વનં ગચ્છ નિજૈઃ સાર્ધં યત્ર ગંતું ત્વમિચ્છસિ

તદ્વરશ્ચ મયા પ્રાપ્તઃ કથં દુઃખં વિષહ્યતે ॥
જલં વનં ચ નીત્વા વૈ સુખં સ્થેયં તુ રાક્ષસૈઃ

ભૂત ઉવાચ ॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસ્યા હર્ષમાગતાઃ ॥
ઉચુસ્સર્વે મિથસ્તે હિ રાક્ષસા નિર્ભયાસ્તદા

ધન્યેયં કૃતકૃત્યેયં રાજ્ઞ્યા વૈ જીવિતાસ્સ્વયમ્ ॥
નત્વા તસ્યૈ ચ તત્સર્વં કથયામાસુરાદરાત્

યદિ ગંતું ભવેચ્છક્તિર્ગમ્યતાં કિં વિચાર્યતે॥
તત્ર ગત્વા જલે દેવિ સુખં સ્થાસ્યામ નિત્યશઃ

એતસ્મિન્નંતરે લોકા દેવૈસ્સાર્દ્ધં સમાગતાઃ ॥
યુદ્ધાય વિવિધૈર્દુઃખૈઃ પીડિતા રાક્ષસૈઃ પુરા । ૨૮ ॥
પીડિતાશ્ચ તદા તસ્યા ભવાન્યા બલમાશ્રિતાઃ ॥
સમગ્રં નગરં નીત્વા જલસ્થલસમન્વિતમ્

જયજયેતિ દેવ્યાસ્તુ સ્તુતિમુચ્ચાર્ય રાક્ષસી ॥
તત ઉડ્ડીયનં કૃત્વા સપક્ષો ગિરિરાડ્યથા

સમુદ્રસ્ય ચ મધ્યે સા સંસ્થિતા નિર્ભયા તદા ॥
સકલૈઃ પરિવારૈશ્ચ મુમુદેતિ શિવાનુગા

તત્ર સિંધૌ ચ તે સ્થિત્વા નગરે ચ વિલાસિનઃ ॥
રાક્ષસાશ્ચ સુખં પ્રાપુર્નિર્ભયાશ્ચ વિજહ્રિરે

રાક્ષસાશ્ચ પૃથિવ્યાં વૈ નાજગ્મુશ્ચ કદાચન ॥
મુનેશ્શાપભયાદેવ બભ્રમુસ્તે ચલે તદા

નૌષુ સ્થિતાઞ્જનાન્નીત્વા નગરે તત્ર તાંસ્તદા ॥
ચિક્ષિપુર્બન્ધનાગારે કાંશ્ચિજ્જઘ્નુસ્તદા હિ તે

યથાયથા પુનઃ પીડાં ચક્રુસ્તે રાક્ષસાસ્તદા॥
તત્રસ્થિતા ભવાન્યાશ્ચ વરદાનાચ્ચ નિર્ભયાઃ

યથાપૂર્વં સ્થલે લોકે ભયં ચાસીન્નિરન્તરમ્॥
તથા ભયં જલે તેષામાસીન્નિત્યં મુનીશ્વરાઃ

કદાચિદ્રાક્ષસી સા ચ નિસ્સૃતા નગરાજ્જલે॥
રુદ્ધ્વા માર્ગં સ્થિતા લોકપીડાર્થં ધરણૌ ચ હિ

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર નાવો બહુતરાઃ શુભાઃ॥
આગતા બહુધા તત્ર સર્વતો લોકસંવૃતાઃ

તા નાવશ્ચ તદા દૃષ્ટ્વા હર્ષં સંપ્રાપ્ય રાક્ષસાઃ॥
દ્રુતં ગત્વા હિ તત્રસ્થાન્વેગાત્સંદધ્રિરે ખલાઃ

આજગ્મુર્નગરં તે ચ તાનાદાય મહાબલાઃ॥
ચિક્ષિપુર્બન્ધનાગારે બદ્ધ્વા હિ નિગડૈર્દૃઢૈઃ

બદ્ધાસ્તે નિગડૈર્લોકા સંસ્થિતા બંધનાલયે॥
અતીવ દુઃખમાજગ્મુર્ભર્ત્સિતાસ્તે મુહુર્મુહુઃ

તેષાં મધ્યે ચ યોઽધીશસ્સ વૈશ્યસ્સુપ્રિયાભિધઃ॥
શિવપ્રિયશ્શુભાચારશ્શૈવશ્ચાસીત્સદાતનઃ

વિના ચ શિવપૂજાં વૈ ન તિષ્ઠતિ કદાચન ॥
સર્વથા શિવધર્મા હિ ભસ્મરુદ્રાક્ષભૂષણઃ

યદિ પૂજા ન જાતા ચેન્ન ભુનક્તિ તદા તુ સઃ ॥
અતસ્તત્રાપિ વૈશ્યોઽસૌ ચકાર શિવપૂજનમ્

કારાગૃહગતસ્સોપિ બહૂંશ્ચાશિક્ષયત્તદા ॥
શિવમંત્રં ચ પૂજાં ચ પાર્થિવીમૃષિસત્તમાઃ

તે સર્વે ચ તદા તત્ર શિવપૂજાં સ્વકામદામ્ ॥
ચક્રિરે વિધિવત્તત્ર યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

કેચિત્તત્ર સ્થિતા ધ્યાને બદ્ધ્વાસનમનુત્તમમ્ ॥
માનસીં શિવપૂજાં ચ કેચિચ્ચક્રુર્મુદાન્વિતાઃ

તદધીશેન તત્રૈવ પ્રત્યક્ષં શિવપૂજનમ્ ॥
કૃતં ચ પાર્થિવસ્યૈવ વિધાનેન મુનીશ્વરાઃ

અન્યે ચ યે ન જાનન્તિ વિધાનં સ્મરણં પરમ્ ॥
નમશ્શિવાય મંત્રેણ ધ્યાયંતશ્શંકરં સ્થિતાઃ

સુપ્રિયો નામ યશ્ચાસીદ્વૈશ્યવર્યશ્શિવપ્રિયઃ ॥
ધ્યાયંશ્ચ મનસા તત્ર ચકાર શિવપૂજનમ્

યથોક્તરૂપી શંભુશ્ચ પ્રત્યક્ષં સર્વમાદદે ॥
સોપિ સ્વયં ન જાનાતિ ગૃહ્યતે ન શિવેન વૈ

એવં ચ ક્રિયમાણસ્ય વૈશ્યસ્ય શિવપૂજનમ્ ॥
વ્યતીયુસ્તત્ર ષણ્માસા નિર્વિઘ્નેન મુનીશ્વરાઃ

અતઃ પરં ચ યજ્જાતં ચરિતં શશિમૌલિનઃ॥
તચ્છૃણુધ્વમૃષિશ્રેષ્ઠાઃ સાવધાનેન ચેતસા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્ર સંહિતાયાં નાગેશ્વરજ્યોતિર્લિંગમાહાત્મ્યે દારુકાવનરાક્ષસોપદ્રવવર્ણનંનામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ