શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.27

ઋષય ઊચુઃ ॥
ગંગા ચ જલરૂપેણ કુતો જાતા વદ પ્રભો ॥
તન્માહાત્મ્યં વિશેષેણ કુતો જાત વદ પ્રભો

યૈર્વિપ્રૈર્ગૌતમાયેવ દુઃખં દત્તં દુરાત્મભિઃ ॥
તેષાં કિંચ તતો જાતમુચ્યતાં વ્યાસ સદ્ગુરો

સૂત ઉવાચ ॥
એવં સંપ્રાર્થિતા ગંગા ગૌતમેન તદા સ્વયમ્ ॥
બ્રહ્મણશ્ચ ગિરેર્વિપ્રા દ્રુતં તસ્માદવાતરત્

ઔદુંબરસ્ય શાખાયાસ્તત્પ્રવાહો વિનિસ્સૃતઃ ॥
તત્ર સ્નાનં મુદા ચક્રે ગૌતમો વિશ્રુતો મુનિઃ

ગૌતમસ્ય ચ યે શિષ્યા અન્યે ચૈવ મહર્ષયઃ ॥
સમાગતાશ્ચ તે તત્ર સ્નાનં ચક્રુર્મુદાન્વિતાઃ

ગંગાદ્વારં ચ તન્નામ પ્રસિદ્ધમભવત્તદા ॥
સર્વપાપહરં રમ્યં દર્શનાન્મુનિસત્તમઃ

ગૌતમસ્પર્દ્ધિનસ્તે ચ ઋષયસ્તત્ર ચાગતાઃ ॥
સ્નાનાર્થં તાંશ્ચ સા દૃષ્ટ્વા હ્યંતર્ધાનં ગતા દ્રુતમ્

મામેતિ ગૌતમસ્તત્ર વ્યાજહાર વચો દ્રુતમ્ ॥
મુહુર્મુહુઃ સ્તુવન્ ગંગાં સાંજલિર્નતમસ્તકઃ

ગૌતમ ઉવાચ ॥
ઇમે ચ શ્રીમદાંધાશ્ચ સાધવો વાપ્યસાધવઃ ॥
એતત્પુણ્યપ્રભાવેણ દર્શનં દીયતાં ત્વયા

સૂત ઉવાચ॥
તતો વાણી સમુત્પન્ના ગંગાયા વ્યોમમંડલાત્॥
તચ્છૃણુધ્વમૃષિશ્રેષ્ઠા ગંગાવચનમુત્તમમ્

એતે દુષ્ટતમાશ્ચૈવ કૃતઘ્નાઃ સ્વામિદ્રોહિણઃ ॥
જાલ્માઃ પાખંડિનશ્ચૈવ દ્રષ્ટું વર્જ્યાશ્ચ સર્વદા

ગૌતમ ઉવાચ ॥
માતશ્ચ શ્રૂયતામેતન્મહતા ગિર એવ ચ ॥
તસ્માત્ત્વયા ચ કર્ત્તવ્યં સત્યં ચ ભગવદ્વચઃ

અપકારિષુ યો લોક ઉપકારં કરોતિ વૈ ॥
તેન પૂતો ભવામ્યત્ર ભગવદ્વચનં ત્વિદમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ ॥
પુનર્વાણી સમુત્પન્ના ગંગાયા વ્યોમમંડલાત્

કથ્યતે હિ ત્વયા સત્યં ગૌતમર્ષે શિવં વચઃ ॥
તથાપિ સંગ્રહાર્થ ચ પ્રાયશ્ચિતં ચરંતુ વૈ

શતમેકોત્તરં ચાત્ર કાર્ય્યં પ્રક્રમણં ગિરેઃ ॥
ભવચ્છાસનતસ્ત્વેતૈસ્ત્વદધીનૈર્વિશેષતઃ

તતશ્ચૈવાધિકારશ્ચ જાયતે દુષ્ટકારિણામ્॥
મદ્દર્શને વિશેષેણ સત્યમુક્તં મયા મુને

સૂત ઉવાચ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યાશ્ચક્રુર્વૈ તે તથાઽખિલાઃ ॥
સંપ્રાર્થ્ય ગૌતમં દીનાઃ ક્ષંતવ્યો નોઽપરાધકઃ

એવં કૃતે તદા તેન ગૌતમેન તદાજ્ઞયા ॥
કુશાવર્તં નામ ચક્રે ગઙ્ગાદ્વારાદધોગતમ્

તતઃ પ્રાદુરભૂત્તત્ર સા તસ્ય પ્રીતયે પુનઃ ॥
કુશાવર્તં ચ વિખ્યાતં તીર્થમાસીત્તદુત્તમમ્

તત્ર સ્નાતો નરો યસ્તુ મોક્ષાય પરિકલ્પતે ॥
ત્યક્ત્વા સર્વાનઘાન્સદ્યો વિજ્ઞાનં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્

ગૌતમો ઋષયશ્ચાન્યે મિલિતાશ્ચ પરસ્પરમ્ ॥
લજ્જિતાસ્તે તદા યે ચ કૃતઘ્ના હ્યભવન્પુરા

ઋષય ઊચુઃ ॥
અસ્માભિરન્યથા સૂત શ્રુતં તદ્વર્ણયામહે॥
ગૌતમસ્તાન્દ્વિજાન્ ક્રુદ્ધશ્શશાપેતિ પ્રબુધ્યતામ્

સૂત ઉવાચ ॥
દ્વિજાસ્તદપિ સત્યં વૈ કલ્પભેદસમાશ્રયાત્ ॥
વર્ણયામિ વિશેષેણ તાં કથામપિ સુવ્રતા

ગૌતમોપિ ઋષીન્દૃષ્ટ્વા તદા દુર્ભિક્ષપીડિતાન્ ॥
તપશ્ચકાર સુમહદ્વરુણસ્ય મહાત્મનઃ

અક્ષય્યં કલ્પયામાસ જલં વરુણદાં યયા ॥
તતો વ્રીહીન્યવાંશ્ચૈવ વાપયામાસ ભૂરિશઃ

એવં પરોપકારી સ ગૌતમો મુનિસત્તમાઃ ॥
આહારં કલ્પયામાસ તેભ્યઃ સ્વતપસો બલાત્

કદાચિત્તત્સ્ત્રિયો દુષ્ટા જલાર્થમપમાનિતાઃ ॥
ઊચુ પતિભ્યસ્તાઃ ક્રુદ્ધા ગૌતમેર્ષ્યાકરં વચઃ

તતસ્તે ભિન્નમતયો ગાં કૃત્વા કૃત્રિમાં દ્વિજાઃ ॥
તદ્ધાન્યભક્ષણાસક્તાં ચક્રુસ્તાં કુટિલાશયાઃ

સ્વધાન્યભક્ષણાસક્તાં ગાં દૃષ્ટ્વા ગૌતમસ્તદા ॥
તૃણેન તાડયામાસ શનૈસ્તાં સંનિવારયન્

તૃણસંસ્પર્શમાત્રેણ સા ભૂમૌ પતિતા ચ ગૌઃ ॥
મૃતા હ્યભૂત્ક્ષણં વિપ્રા ભાવિકર્મવશાત્તદા

ગૌર્હતા ગૌતમેનેતિ તદા તે કુટિલાશયાઃ ॥
એકત્રીભૂય તત્રત્યૈઃ સકલા ઋષયોઽવદન્

તતસ્સ ગૌતમો ભીતો ગૌર્હતેતિ બભૂવ હ ॥
ચકાર વિસ્મયં નાર્યહલ્યાશિષ્યૈશ્શિવાનુગઃ

તતસ્સ ગૌતમો જ્ઞાત્વા તાં ગાં ક્રોધસમાકુલઃ ॥
શશાપ તાનૃષીન્ સર્વાન્ ગૌતમો મુનિસત્તમઃ

ગૌતમ ઉવાચ ॥
યૂયં સર્વે દુરાત્માનો દુઃખદા મે વિશેષતઃ ॥
શિવભક્તસ્ય સતતં સ્યુર્વેદવિમુખાસ્સદા

અદ્યપ્રભૃતિ વેદોક્તે સત્કર્મણિ વિશેષતઃ ॥
મા ભૂયાદ્ભવતાં શ્રદ્ધા શૈવમાર્ગે વિમુક્તિદે

અદ્યપ્રભૃતિ દુર્માર્ગે તત્ર શ્રદ્ધા ભવેત્તુ વઃ॥
મોક્ષમાર્ગવિહીને હિ સદા શ્રુતિબહિર્મુખે

અદ્યપ્રભૃતિ ભાલાનિ મૃલ્લિપ્તાનિ ભવન્તુ વઃ ॥
સ્રસધ્વં નરકે યૂયં ભાલમૃલ્લેપનાદ્દ્વિજાઃ

ભવંતો મા ભવિષ્યંતુ શિવૈક પરદૈવતાઃ॥
અન્યદેવસમત્વેન જાનંતુ શિવમદ્વયમ્

।
મા ભૂયાદ્ભવતાં પ્રીતિશ્શિવપૂજાદિકર્મણિ॥
શિવનિષ્ઠેષુ ભક્તેષુ શિવપર્વસુ સર્વદા

અદ્ય દત્તા મયા શાપા યાવંતો દુઃખદાયકાઃ॥
તાવંતસ્સંતુ ભવતાં સંતતાવપિ સર્વદા

અશૈવાસ્સંતુ ભવતાં પુત્રપૌત્રાદયો દ્વિજાઃ॥
પુત્રૈસ્સહૈવ તિષ્ઠંતુ ભવંતો નરકે ધ્રુવમ્

તતો ભવંતુ ચણ્ડાલા દુઃખદારિદ્ર્યપીડિતાઃ ॥
શઠા નિન્દાકરાસ્સર્વે તપ્તમુદ્રાંકિતાસ્સદા

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શપ્ત્વા મુનીન્ સર્વાન્ ગૌતમસ્સ્વાશ્રમં યયૌ ॥
શિવભક્તિં ચકારાતિ સ બભૂવ સુપાવનઃ

તતસ્તૈઃ ખિન્નહૃદયા ઋષયસ્તેખિલા દ્વિજાઃ ॥
કાંચ્યાં ચક્રુર્નિવાસં હિ શૈવધર્મબહિષ્કૃતાઃ

તત્પુત્રાશ્ચાભવન્સર્વે શૈવધર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥
અગ્રે તદ્વદ્ભવિષ્યંતિ કલૌ બહુજનાઃ ખલાઃ

ઇતિ પ્રોક્તમશેષેણ તદ્વૃત્તં મુનિસત્તમાઃ ॥
પૂર્વવૃત્તમપિ પ્રાજ્ઞાઃ શ્રુતં સર્વૈસ્તુ ચાદરાત્

ઇતિ વશ્ચ સમાખ્યાતો ગૌતમ્યાશ્ચ સમુદ્ભવઃ ॥
માહાત્મ્યમુત્તમં ચૈવ સર્વપાપહરં પરમ્

ત્ર્યંબકસ્ય ચ માહાત્મ્યં જ્યોતિર્લિંગસ્ય કીર્તિતમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વૈદ્યનાથેશ્વરસ્ય હિ ॥
જ્યોતિર્લિંગસ્ય માહાત્મ્યં શ્રૂયતાં પાપહારકમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં ત્ર્યંબકેશ્વરજ્યોતિર્લિંગ માહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોધ્યાયઃ