શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.25

॥ સૂત ઉવાચ ॥
કદાચિદ્ગૌતમેનૈવ જલાર્થં પ્રેષિતા નિજાઃ ॥
શિષ્યાસ્તત્ર ગતા ભક્ત્યા કમંડલુકરા દ્વિજાઃ

શિષ્યાઞ્જલસમીપે તુ ગતાન્દૃષ્ટ્વા ન્યષેધયન્ ॥
જલાર્થમગતાંસ્તત્ર ચર્ષિપત્ન્યોપ્યનેકશઃ

ઋષિપત્ન્યો વયં પૂર્વં ગ્રહીષ્યામો વિદૂરતઃ ॥
પશ્ચાચ્ચૈવ જલં ગ્રાહ્યમિત્યેવં પર્યભર્ત્સયન્

પરાવૃત્ય તદા તૈશ્ચ ઋષિપત્ન્યૈ નિવેદિતમ્ ॥
સા ચાપિ તાન્સમાદાય સમાશ્વાસ્ય ચ તૈઃ સ્વયમ્

જલં નીત્વા દદૌ તસ્મૈ ગૌતમાય તપસ્વિની ॥
નિત્યં નિર્વાહયામાસ જલેન ઋષિસત્તમઃ

તાશ્ચૈવમૃષિપત્ન્યસ્તુ ક્રુદ્ધાસ્તાં પર્યભર્ત્સયન્ ॥
પરાવૃત્ય ગતાસ્સર્વાસ્તૂટજાન્કુટિલાશયાઃ

સ્વામ્યગ્રે વિપરીતં ચ તદ્વૃત્તં નિખિલં તતઃ॥
દુષ્ટાશયાભિઃ સ્ત્રીભિશ્ચ તાભિર્વૈ વિનિવેદિતમ્

અથ તાસાં વચઃ શ્રુત્વા ભાવિકર્મવશાત્તદા ॥
ગૌતમાય ચ સંકુદ્ધાશ્ચાસંસ્તે પરમર્ષયઃ

વિઘ્નાર્થં ગૌતમસ્યૈવ નાનાપૂજોપહારકૈઃ॥
ગણેશં પૂજયામાસુસ્સંકુદ્ધાસ્તે કુબુદ્ધયઃ

આવિર્બભૂવ ચ તદા પ્રસન્નો હિ ગણેશ્વરઃ ॥
ઉવાચ વચનં તત્ર ભક્તાધીનઃ ફલપ્રદઃ

ગણેશ ઉવાચ ॥
પ્રસન્નોઽસ્મિ વરં બ્રૂત યૂયં કિં કરવાણ્યહમ્ ॥
તદીયં તદ્વચઃ શ્રુત્વા ઋષયસ્તેઽબુવંસ્તદા

ઋષય ઊચુઃ ॥
ત્વયા યદિ વરો દેયો ગૌતમસ્સ્વાશ્રમાદ્બહિઃ ॥
નિષ્કાસ્યં નો ઋષિભિઃ પરિભર્ત્સ્ય તથા કુરુ

સૂત ઉવાચ ॥
સ એવં પ્રાર્થિતસ્તૈસ્તુ વિહસ્ય વચનં પુનઃ ॥
પ્રોવાચેભમુખઃ પ્રીત્યા બોધયંસ્તાન્સતાં ગતિઃ

ગણેશ ઉવાચ ॥
શ્રૂયતામૃષયસ્સર્વે યુક્તં ન ક્રિયતેઽધુના ॥
અપરાધં વિના તસ્મૈ ક્રુધ્યતાં હાનિરેવ ચ

ઉપસ્કૃતં પુરા યૈસ્તુ તેભ્યો દુઃખં હિતં ન હિ ॥
યદા ચ દીયતે દુઃખં તદા નાશો ભવેદિહ

ઈદૃશં ચ તપઃ કૃત્વા સાધ્યતે ફલમુત્તમમ્ ॥
શુભં ફલં સ્વયં હિત્વા સાધ્યતે નાહિતં પુનઃ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા તસ્ય તે મુનિસત્તમાઃ ॥
બુદ્ધિમોહં તદા પ્રાપ્તા ઇદમેવ વચોઽબ્રુવન્

ઋષય ઊચુઃ ॥
કર્તવ્યં હિ ત્વયા સ્વામિન્નિદમેવ ન ચાન્યથા ॥
ઇત્યુક્તસ્તુ તદા દેવો ગણેશો વાક્યમબ્રવીત્

ગણેશ ઉવાચ ॥
અસાધુસ્સાધુતાં ચૈવ સાધુશ્ચાસાધુતાં તથા ॥
કદાચિદપિ નાપ્નોતિ બ્રહ્મોક્તમિતિ નિશ્ચિતમ્

યદા ચ ભવતાં દુઃખં જાતં ચાનશનાત્પુરા ॥
તદા સુખં પ્રદત્તં વૈ ગૌતમેન મહર્ષિણા

ઇદાનીં વૈ ભવદ્ભિશ્ચ તસ્મૈ દુઃખં પ્રદીયતે ॥
નેતદ્યુક્તતમં લોકે સર્વથા સુવિચાર્યતામ્

સ્ત્રીબલાન્મોહિતા યૂયં ન મે વાક્યં કરિષ્યથ ॥
એતદ્ધિતતમં તસ્ય ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પુનશ્ચાયમૃષિશ્રેષ્ઠો દાસ્યતે વસ્સુખં ધ્રુવમ્ ॥
તારણં ન ચ યુક્તં સ્યાદ્વરમન્યં વૃણીત વૈ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં વચનં તેન ગણેશેન મહાત્મના ॥
યદ્યપ્યુક્તમૃષિભ્યશ્ચ તદપ્યેતે ન મેનિરે

ભક્તાધીનતયા સોથ શિવપુત્રોબ્રવીત્તદા ॥
ઉદાસીનેન મનસા તાનૃષીન્દુષ્ટશેમુષીન્

ગણેશ ઉવાચ ॥
ભવદ્ભિઃ પ્રાર્થ્યતે યચ્ચ કરિષ્યેઽહં તથા ખલુ ॥
પશ્ચાદ્ભાવિ ભવેદેવ ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે પુનઃ

ગૌતમસ્સ ન જાનાતિ મુનીનાં વૈ દુરાશયમ્ ॥
આનન્દમનસા નિત્યં પત્ન્યા કર્મ ચકાર તત્

તદન્તરે ચ યજ્જાતં ચરિતં વરયોગતઃ ॥
તદ્દુષ્ટર્ષિપ્રભાવાત્તુ શ્રૂયતાં તન્મુનીશ્વરાઃ

ગૌતમસ્ય ચ કેદારે તત્રાસન્વ્રીહયો યવાઃ ॥
ગણેશસ્તત્ર ગૌર્ભૂત્વા જગામ કિલ દુર્બલા

કંપમાના ચ સા ગત્વા તત્ર તદ્વરયોગતઃ ॥
વ્રીહીન્સંભક્ષયામાસ યવાંશ્ચ મુનિસત્તમાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દૈવાદ્ગૌતમસ્તત્ર ચાગતઃ ॥
સ દયાલુસ્તૃણસ્તંમ્બૈર્વારયામાસ તાં તદા

તૃણસ્તંબેન સા સ્પૃષ્ટા પપાત પૃથિવીતલે ॥
મૃતા ચ તત્ક્ષણાદેવ તદૃષેઃ પશ્યતસ્તદા

ઋષયશ્છન્નરૂપાસ્તે ઋષિપત્ન્યસ્તથાશુભાઃ ॥
ઊચુસ્તત્ર તદા સર્વે કિં કૃતં ગૌતમેન ચ

ગૌતમોઽપિ તથાહલ્યામાહૂયાસીત્સુવિસ્મિતઃ ॥
ઉવાચ દુઃખતો વિપ્રા દૂયમાનેન ચેતસા

ગૌતમ ઉવાચ ॥
કિં જાતં ચ કથં દેવિ કુપિતઃ પરમેશ્વરઃ ॥
કિં કર્તવ્યં ક્વ ગન્તવ્યં હત્યા ચ સમુપસ્થિતા

સૂત ઉવાચ ॥એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્રો ગૌતમં પર્યભર્ત્સયન્ ॥
વિપ્રપત્ન્યસ્તથાઽહલ્યાં દુર્વચોભિર્વ્યથાં દદુઃ

દુર્બુદ્ધયશ્ચ તચ્છિષ્યાસ્સુતાસ્તેષાં તથૈવ ચ ॥
ગૌતમ પરિભર્ત્સ્યૈવ પ્રત્યૂચુર્ધિગ્વચો મુહુઃ

ઋષય ઊચુઃ ॥
મુખં ન દર્શનીયં તે ગમ્યતાં ગમ્યતામિતિ ॥
દૃષ્ટ્વા ગોઘ્નમુખં સદ્યસ્સચૈલં સ્નાનમાચરેત્

યાવદાશ્રમમધ્યે ત્વં તાવદેવ હવિર્ભુજઃ ॥
પિતરશ્ચ ન ગૃહ્ણંતિ હ્યસ્મદ્દત્તં હિ કિઞ્ચન

તસ્માદ્ગચ્છાન્યતસ્ત્વં ચ પરિવારસમન્વિતઃ ॥
વિલમ્બં કુરુ નૈવ ત્વં ધેનુહન્પાપકારક

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તે ચ તં સર્વે પાષાણૈસ્સમતાડયન્ ॥
વ્યથાં દદુરતીવાસ્મૈ ત્વહલ્યાં ચ દુરુક્તિભિઃ

તાડિતો ભર્ત્સિતો દુષ્ટૈર્ગૌતમો ગિરમબ્રવીત્ ॥
ઇતો ગચ્છામિ મુનયો હ્યન્યત્ર નિવસામ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા ગૌતમસ્તસ્માત્સ્થાનાચ્ચ નિર્ગતસ્તદા॥
ગત્વા ક્રોશં તદા ચક્રે હ્યાશ્રમં તદનુજ્ઞયા

યાવચ્ચૈવાભિશાપો વૈ તાવત્કાર્ય્યં ન કિંચન॥
ન કર્મણ્યધિકારોઽસ્તિ દૈવે પિત્ર્યેઽથ વૈદિકે ।

માસાર્ધં ચ તતો નીત્વા મુનીન્સંપ્રાર્થયત્તદા ॥
ગૌતમો મુનિવર્ય્યસ્સ તેન દુઃખેન દુખિતઃ

ગૌતમ ઉવાચ ॥
અનુકંપ્યો ભવદ્ભિશ્ચ કથ્યતાં ક્રિયતે મયા॥
યથા મદીયં પાપં ચ ગચ્છત્વિતિ નિવેદ્યતામ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તાસ્તે તદા વિપ્રા નોચુશ્ચૈવ પરસ્પરમ્ ॥
અત્યંતં સેવયા પૃષ્ટા મિલિતા હ્યેકતસ્સ્થિતાઃ

ગૌતમો દૂરતઃ સ્થિત્વા નત્વા તાનૃષિસત્તમાન્॥
પપ્રચ્છ વિનયાવિષ્ટઃ કિં કાર્યં હિ મયાધુના

ઇત્યુક્તે મુનિના તેન ગૌતમેન મહાત્મના ॥
મિલિતાસ્સકલાસ્તે વૈ મુનયો વાક્યમબ્રુવન્

ઋષય ઊચુઃ ॥
નિષ્કૃતિં હિ વિના શુદ્ધિર્જાયતે ન કદાચન ॥
તસ્માત્ત્વં દેહશુદ્ધ્યર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચર

ત્રિવારં પૃથિવીં સર્વાં ક્રમ પાપં પ્રકાશયન્ ॥
પુનરાગત્ય ચાત્રૈવ ચર માસવ્રતં તથા

શતમેકોત્તરં ચૈવ બ્રહ્મણોઽસ્ય ગિરેસ્તથા ॥
પ્રક્રમણં વિધાયૈવં શુદ્ધિસ્તે ચ ભવિષ્યતિ

અથવા ત્વં સમાનીય ગંગાસ્નાનં સમાચર ॥
પાર્થિવાનાં તથા કોટિં કૃત્વા દેવં નિષેવય

ગંગાયાં ચ તતઃ સ્નાત્વા પુનશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ ॥
પુરા દશ તથા ચૈકં ગિરેસ્ત્વં ક્રમણં કુરુ

શત કુંભૈસ્તથા સ્નાત્વા પાર્થિવં નિષ્કૃતિર્ભવેત્ ॥
ઇતિ તૈર્ષિભિઃ પ્રોક્તસ્તથેત્યોમિતિ તદ્વચઃ

પાર્થિવાનાં તથા પૂજાં ગિરેઃ પ્રક્રમણં તથા ॥
કરિષ્યામિ મુનિશ્રેષ્ઠા આજ્ઞયા શ્રીમતામિહ

ઇત્યુક્ત્વા સર્ષિવર્યશ્ચ કૃત્વા પ્રક્રમણં ગિરેઃ ॥
પૂજયામાસ નિર્માય પાર્થિવાન્મુનિસત્તમઃ

અહલ્યા ચ તતસ્સાધ્વી તચ્ચ સર્વં ચકાર સા ॥
શિષ્યાશ્ચ પ્રતિશિષ્યાશ્ચ ચક્રુસ્સેવાં તયોસ્તદા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં ગૌતમવ્યવસ્થાવર્ણનં નામ પંચવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ ૨૫ ।