શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.23

ઋષય ઊચુઃ ॥
એવં વારાણસી પુણ્યા યદિ સૂત મહાપુરી ॥
તત્પ્રભાવં વદાસ્માકમવિમુક્તસ્ય ચ પ્રભો

સૂત ઉવાચ॥
વક્ષ્યે સંક્ષેપતસ્સમ્યગ્વારાણસ્યાસ્સુશોભનમ્ ॥
વિશ્વેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યં શ્રૂયતાં ચ મુનીશ્વરાઃ

કદાચિત્પાર્વતી દેવી શઙ્કરં પરયા મુદા ॥
લોકકામનયાપૃચ્છન્માહાત્મ્યમવિમુક્તયોઃ

પાર્વત્યુવાચ ॥
અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં વક્તુમર્હસ્ય શેષતઃ ॥
મમોપરિ કૃપાં કૃત્વા લોકાનાં હિતકામ્યયા

સૂત ઉવાચ ॥
દેવ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવદેવો જગત્પ્રભુઃ॥
પ્રત્યુવાચ ભવાનીં તાં જીવાનાં પ્રિયહેતવે

પરમેશ્વર ઉવાચ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે લોકાનાં સુખદં શુભમ્ ॥
કથયામિ યથાર્થં વૈ મહા ત્મ્યમવિમુક્તયોઃ

ઇદં ગુહ્યતમં ક્ષેત્રં સદા વારાણસી મમ॥
સર્વેષામેવ જંતૂનાં હેતુર્મોક્ષસ્ય સર્વથા

અસ્મિન્સિદ્ધાસ્સદા ક્ષેત્રે મદીયં વ્રતમાશ્રિતાઃ ॥
નાનાલિંગધરા નિત્યં મમ લોકાભિકાંક્ષિણઃ

અભ્યસ્યંતિ મહાયોગં જિતાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
પરં પાશુપતં શ્રૌતં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

રોચતે મે સદા વાસો વારાણસ્યાં મહેશ્વરિ॥
હેતુના યેન સર્વાણિ વિહાય શૃણુ તદ્ધ્રુવમ્

યો મે ભક્તશ્ચ વિજ્ઞાની તાવુભૌ મુક્તિભાગિનૌ ॥
તીર્થાપેક્ષા ચ ન તયોર્વિહિતા વિહિતે સમૌ

જીવન્મુક્તૌ તુ તૌ જ્ઞેયૌ યત્રકુત્રાપિ વૈ મૃતૌ ॥
પ્રાપ્નુતો મોક્ષમાશ્વેવ મયોક્તં નિશ્ચિતં વચઃ

અત્ર તીર્થે વિશેષોસ્ત્યવિમુક્તાખ્યે પરોત્તમે ॥
શ્રૂયતાં તત્ત્વયા દેવિ પરશક્તે સુચિત્તયા

સર્વે વર્ણા આશ્રમાશ્ચ બાલયૌવનવાર્દ્ધકાઃ ॥
અસ્યાં પુર્યાં મૃતાશ્ચેત્ત્સ્યુર્મુક્તા એવ ન સંશયઃ

અશુચિશ્ચ શુચિર્વાપિ કન્યા પરિણતા તથા ॥
વિધવા વાથ વા વંધ્યા રજોદોષયુતાપિ વા

પ્રસૂતા સંસ્કૃતા કાપિ યાદૃશી તાદૃશી દ્વિજાઃ ॥
અત્ર ક્ષેત્રે મૃતા ચેત્સ્યાન્મોક્ષભાઙ્ નાત્ર સંશયઃ

સ્વેદજશ્ચાંડજો વાપિ દ્યુદ્ભિજ્જોઽથ જરાયુજઃ ।
મૃતો મોક્ષમવાપ્નોતિ યથાત્ર ન તથા ક્વચિત્

જ્ઞાનાપેક્ષા ન ચાત્રૈવ ભત્તયપેક્ષા ન વૈ પુનઃ ॥
કર્માપેક્ષા ન દેવ્યત્ર દાનાપેક્ષા ન ચૈવ હિ

સંસ્કૃત્યપેક્ષા નૈવાત્ર ધ્યાનાપેક્ષા ન કર્હિચિત્ ॥
નામાપેક્ષાર્ચનાપેક્ષા સુજાતીનાં તથાત્ર ન

મમ ક્ષેત્રે મોક્ષદે હિ યો વા વસતિ માનવઃ ॥
યથા તથા મૃતઃ સ્યાચ્ચેન્મોક્ષમાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્

એતન્મમ પુરં દિવ્યં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પ્રિયે ॥
બ્રહ્માદયોઽપિ જાનંતિ માહાત્મ્યં નાસ્ય પાર્વતિ

મહત્ક્ષેત્રમિદં તસ્માદવિમુક્તમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
સર્વેભ્યો નૈમિષાદિભ્યઃ પરં મોક્ષપ્રદં મૃતે

ધર્મસ્યોપનિષત્સત્યં મોક્ષસ્યોપનિષત્સમમ્ ॥
ક્ષેત્રતીર્થોપનિષદમવિમુક્તં વિદુર્બુધાઃ

કામં ભુંજન્સ્વપન્ક્રીડન્કુર્વન્હિ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ ॥
અવિમુક્તે ત્યજન્પ્રાણાઞ્જંતુર્મોક્ષાય કલ્પતે

કૃત્વા પાપસહસ્રાણિ પિશાચત્વં વરં નૃણામ્ ॥
ન ચ ક્રતુસહસ્રત્વં સ્વર્ગે કાશીં પુરીં વિના

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવ્યતે કાશિકા પુરી ॥
અવ્યક્તલિંગં મુનિભિર્ધ્યાયતે ચ સદાશિવઃ

યદ્યત્ફલં સમુદ્દિશ્ય તપન્ત્યત્ર નરઃ પ્રિયે ॥
તેભ્યશ્ચાહં પ્રય ચ્છામિ સમ્યક્તત્તત્ફલં ધુવમ્

સાયુજ્યમાત્મનઃ પશ્ચાદીપ્સિતં સ્થાનમેવ ચ॥
ન કુતશ્ચિત્કર્મબંધસ્ત્યજતામત્ર વૈ તનુમ્

બ્રહ્મા દેવર્ષિભિસ્સાર્દ્ધં વિષ્ણુર્વાપિ દિવાકરઃ ॥
ઉપાસતે મહાત્માનસ્સર્વે મામિહ ચાપરે

વિષયાસક્તચિત્તોઽપિ ત્યક્ત ધર્મરુચિર્નરઃ ॥
ઇહ ક્ષેત્રે મૃતો યો વૈ સંસારં ન પુનર્વિશેત્

કિં પુનર્નિર્મમા ધીરાસત્ત્વસ્થા દંભવર્જિતાઃ ॥
કૃતિનશ્ચ નિરારંભાસ્સર્વે તે મયિ ભાવિતાઃ

જન્માંતરસહસ્રેષુ જન્મ યોગી સમાપ્નુયાત્ ॥
તદિહૈવ પરં મોક્ષં મરણાદધિગચ્છતિ

અત્ર લિંગાન્યનેકાનિ ભક્તૈસ્સંસ્થાપિતાનિ હિ ॥
સર્વકામપ્રદાનીહ મોક્ષદાનિ ચ પાર્વતિ

પંચક્રોશં ચતુર્દિક્ષુ ક્ષેત્રમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સમંતાચ્ચ તથા જંતોર્મૃતિકાલેઽમૃતપ્રદમ્

અપાપશ્ચ મૃતો યો વૈ સદ્યો મોક્ષં સમશ્નુતે ॥
સપાપશ્ચ મૃતૌ યસ્સ્યાત્કાયવ્યૂહાન્સમશ્નુતે

યાતનાં સોનુભૂયૈવ પશ્ચાન્મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥
પાતકં યોઽવિમુક્તાખ્યે ક્ષેત્રેઽસ્મિન્કુરુતે ધ્રુવમ્

ભૈરવીં યાતનાં પ્રાપ્ય વર્ષાણામયુતે પુનઃ ॥
તતો મોક્ષમવાપ્નોતિ ભુક્ત્વા પાપં ચ સુન્દરિ ॥

ઇતિ તે ચ સમાખ્યાતા પાપાચારે ચ યા ગતિઃ ॥
એવં જ્ઞાત્વા નરસ્સમ્યક્સેવયેદવિમુક્તકમ્

કૃતકર્મક્ષયો નાસ્તિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥
અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્

કેવલં ચાશુભં કર્મ નરકાય ભવેદિહ ॥
શુભં સ્વર્ગાય જાયેત દ્વાભ્યાં માનુષ્યમીરિતમ્

જન્મ સમ્યગસમ્યક્ ચ ન્યૂનાધિક્યે ભવેદિહ ॥
ઉભયોશ્ચ ક્ષયો મુક્તિર્ભવેત્સત્યં હિ પાર્વતિ

કર્મ ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં કર્મકાણ્ડે મહેશ્વરિ ॥
સંચિતં ક્રિયમાણં ચ પ્રારબ્ધં ચેતિ બંધકૃત્

પૂર્વજન્મસમુદ્ભૂતં સંચિતં સમુદાહૃતમ્ ॥
ભુજ્યતે ચ શરીરેણ પ્રારબ્ધં પરિકીર્તિતમ્

જન્મના યચ્ચ ક્રિયતે કર્મ સાંપ્રતમ્ ॥
શુભાશુભં ચ દેવેશિ ક્રિયમાણં વિદુર્બુધાઃ

પ્રારબ્ધકર્મણો ભોગાત્ક્ષયશ્ચૈવ ચાન્યથા ॥
ઉપાયેન દ્વયોર્નાશઃ કર્મણોઃ પૂજનાદિના

સર્વેષાં કર્મણાં નાશો નાસ્તિ કાશીં પુરીં વિના ॥
સર્વં ચ સુલભં તીર્થં દુર્લ્લભા કાશિકા પુરી

પૂર્વજન્મકૃતં ચેદ્વૈ કાશીદર્શનમાદરાત્ ॥
તદા કાશીં ચ સંપ્રાપ્ય લભેન્મૃત્યું ન ચાન્યથા

કાશીં પ્રાપ્ય નરો યસ્તુ ગંગાયાં સ્નાનમાચરેત્ ॥
તદા ચ ક્રિયમાણસ્ય સંચિતસ્યાપિ સંક્ષયઃ

પ્રારબ્ધં ન વિના ભોગો નશ્ય તીતિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥
મૃતિશ્ચ તસ્ય સંજાતા તદા તસ્ય ક્ષયો ભવેત્

પૂર્વં ચૈવ કૃતા કાશી પશ્ચાત્પાપં સમાચરેત્ ॥
તદ્બીજેન બલવતા નીયતે કાશિકા પુનઃ

તદા સર્વાણિ પાપાનિ ભસ્મસાચ્ચ ભવંતિ હિ ॥
તસ્માત્કાશીં નરસ્સેવેત્કર્મનિર્મૂલનીં ધ્રુવમ્ ॥

એકોઽપિ બ્રાહ્મણો યેન કાશ્યાં સંવાસિતઃ પ્રિયે ॥
કાશીવાસમવાપ્યૈવ તતો મુક્તિં સ વિંદતિ

કાશ્યાં યો વૈ મૃતશ્ચૈવ તસ્ય જન્મ પુનર્નહિ ॥
સમુદ્દિશ્ય પ્રયાગે ચ મૃતસ્ય કામનાફલે

સંયોગશ્ચ તયોશ્ચેત્સ્યાત્કાશીજન્યફલં વૃથા ॥
યદિ ન સ્યાત્તયોર્યોગસ્તીર્થરાજફલં વૃથા

તસ્માન્મચ્છાસનાદ્વિષ્ણુસ્સૃષ્ટિં સાક્ષાદ્ધિ નૂતનામ્ ॥
વિધાય મનસોદ્દિષ્ટાં તત્સિદ્ધિં યચ્છતિ ધ્રુવમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યાદિ બહુમાહાત્મ્યં કાશ્યાં વૈ મુનિસત્તમાઃ ॥
તથા વિશ્વેશ્વરસ્યાપિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં સતામ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં ત્ર્યંબકસ્ય ચ ॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવઃ ક્ષણાત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં કાશીવિશ્વેશ્વરજ્યોતિર્લિઙ્ગમાહાત્મ્યવર્ણનંનામત્રયોવિંશોધ્યાય.