શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.20

॥ સૂત ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં ભૈમશંકરમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વાભીષ્ટં લભેન્નરઃ

કામરૂપાભિધે દેશે શંકરો લોકકામ્યયા ॥
અવતીર્ણઃ સ્વયં સાક્ષાત્કલ્યાણસુખભાજનમ્

યદર્થમવતીર્ણોસૌ શંકરો લોકશંકરઃ॥
શૃણુતાદરતસ્તચ્ચ કથયામિ મુનીશ્વરાઃ

ભીમોનામ મહોવીર્યો રાક્ષસોઽભૂત્પુરા દ્વિજાઃ॥
દુઃખદસ્સર્વભૂતાનાં ધર્મધ્વંસકરસ્સદા

કુંભકર્ણાત્સમુત્પન્નઃ કર્કટ્યાં સુમહાબલઃ॥
સહ્યે ચ પર્વતે સોઽપિ માત્રા વાસં ચકાર હ

કુંભકર્ણે ચ રામેણ હતે લોકભયંકરે॥
રાક્ષસી પુત્રસંયુક્તા સહ્યેઽતિષ્ઠત્સ્વયં તદા

સ બાલ એકદા ભીમઃ કર્કટીં માતરં દ્વિજાઃ॥
પપ્રચ્છ ચ ખલો લોકદુઃખદો ભીમવિક્રમઃ

ભીમ ઉવાચ॥
માતર્મે કઃ પિતા કુત્ર કથં વૈકાકિની સ્થિતા॥
જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્સર્વં યથાર્થં ત્વં વદાધુના

સૂત ઉવાચ ॥
એવં પૃષ્ટા તદા તેન પુત્રેણ રાક્ષસી ચ સા॥
ઉવાચ પુત્રં સા દુષ્ટા શ્રૂયતાં કથયામ્યહમ્

કર્કટ્યુવાચ ॥
પિતા તે કુમ્ભકર્ણશ્ચ રાવણાનુજ એવ ચ ॥
રામેણ મારિતસ્સોયં ભ્રાત્રા સહ મહાબલઃ

અત્રાગતઃ કદાચિદ્વૈ કુમ્ભકર્ણસ્ય રાક્ષસઃ ॥
મદ્ભોગં કૃતવાંસ્તાત પ્રસહ્ય બલવાન્પુરા

લંકાં સ ગતવાન્માં ચ ત્યક્ત્વાત્રૈવ મહાબલઃ ॥
મયા ન દૃષ્ટ્વા સા લંકા હ્યત્રૈવ નિવસામ્યહમ્

પિતા મે કર્કટો નામ માતા મે પુષ્કસી મતા ॥
ભર્તા મમ વિરાધો હિ રામેણ નિહતઃ પુરા

પિત્રોઃ પાર્શ્વે સ્થિતા ચાહં નિહતે સ્વામિનિ પ્રિયે ॥
પિતરૌ મે મૃતૌ ચાત્ર ઋષિણા ભસ્મસાત્કૃતૌ

ભક્ષણાર્થં ગતૌ તત્ર કુદ્ધેન સુમહાત્મના॥
સુતીક્ષ્ણેન સુતપસાઽગસ્ત્યશિષ્યેણ વૈ તદા

સાઽહમેકાકિની જાતા દુઃખિતા પર્વતે પુરા॥
નિવસામિ સ્મ દુઃખાર્તા નિરાલંબા નિરાશ્રયા

એતસ્મિન્સમયે હ્યત્ર રાક્ષસો રાવણાનુજઃ॥
આગત્ય કૃતવાન્સંગં માં વિહાય ગતો હિ સઃ

તતસ્ત્વં ચ સમુત્પન્નો મહાબલપરાક્રમઃ॥
અવલંબ્ય પુનસ્ત્વાં ચ કાલક્ષેપં કરોમ્યહમ્

સૂત ઉવાચ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ॥
કુદ્ધશ્ચ ચિંતયામાસ કિં કરોમિ હરિં પ્રતિ

પિતાનેન હતો મે હિ તથા માતામહો હ્યપિ॥
વિરાધશ્ચ હતોઽનેન દુઃખં બહુતરં કૃતમ્

તત્પુત્રોહં ભવેયં ચેદ્ધરિં તં પીડયામ્યહમ્॥
ઇતિ કૃત્વા મતિં ભીમસ્તપસ્તપ્તું મહદ્યયૌ

બ્રહ્માણાં ચ સમુદ્દિશ્ય વર્ષાણાં ચ સહસ્રકમ્ ॥
મનસા ધ્યાનમાશ્રિત્ય તપશ્ચક્રે મહત્તદા

ઊર્ધ્વબાહુશ્ચૈકપાદસ્સૂર્ય્યે દૃષ્ટિં દધત્પુરા॥
સંસ્થિતસ્સ બભૂવાથ ભીમો રાક્ષસપુત્રકઃ

શિરસસ્તસ્ય સંજાતં તેજઃ પરમદારુણમ્ ॥
તેન દગ્ધાસ્તદા દેવા બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ

પ્રણમ્ય વેધસં ભક્ત્યા તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ ॥
દુઃખં નિવેદયાંચકુર્બ્રહ્મણે તે સવાસવાઃ

દેવા ઊચુઃ ॥
બ્રહ્મન્વૈ રક્ષસસ્તેજો લોકાન્પીડિતુમુદ્યતમ્ ॥
યત્પ્રાર્થ્યતે ચ દુષ્ટેન તત્ત્વં દેહિ વરં વિધે

નોચેદદ્ય વયં દગ્ધાસ્તીવ્રતત્તેજસા પુનઃ ॥
યાસ્યામસ્સંક્ષયં સર્વે તસ્માત્તં દેહિ પ્રાર્થિતમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ તેષાં વચશ્શ્રુત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
જગામ ચ વરં દાતું વચનં ચેદમબ્રવીત્

બ્રહ્મોવાચ ॥
પ્રસન્નોઽસ્મિ વરં બ્રૂહિ યત્તે મનસિ વર્તતે ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વિધેર્વાક્યમબ્રવીદ્રાક્ષસો હિ સઃ

ભીમ ઉવાચ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ યદિ દેયો વર સ્ત્વયા ॥
અતુલં ચ બલં મેઽદ્ય દેહિ ત્વં કમલાસન

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તુ નમશ્ચક્રે બ્રહ્મણે સ હિ રાક્ષસઃ ॥
બ્રહ્મા ચાપિ તદા તસ્મૈ વરં દત્ત્વા ગૃહં યયૌ

રાક્ષસો ગૃહમાગત્ય બ્રહ્માપ્તાતિબલસ્તદા ॥
માતરં પ્રણિપત્યાશુ સ ભીમઃ પ્રાહ ગર્વવાન્

ભીમ ઉવાચ ॥
પશ્ય માતર્બલં મેઽદ્ય કરોમિ પ્રલયં મહત્ ॥
દેવાનાં શક્રમુખ્યાનાં હરેર્વૈ તત્સહાયિનઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પ્રથમં ભીમો જિગ્યે દેવાન્સવાસવાન્ ॥
સ્થાનાન્નિસ્સારયામાસ સ્વાત્સ્વાત્તાન્ભીમવિક્રમઃ

તતો જિગ્યે હરિં યુદ્ધે પ્રાર્થિતં નિર્જરૈરપિ ॥
તતો જેતું રસાં દૈત્યઃ પ્રારંભં કૃતવાન્મુદા

પુરા સુદક્ષિણાં તત્ર કામરૂપેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥
જેતું ગતસ્તતસ્તેન યુદ્ધમાસીદ્ભયંકરમ્

ભીમોઽથ તં મહારાજં પ્રભાવાદ્બ્રહ્મણોઽસુરઃ ॥
જિગ્યે વરપ્રભાવેણ મહાવીરં શિવાશ્રયમ્

સ હિ જિત્વા તતસ્તં ચ કામરૂપેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥
બબંધ તાડયામાસ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ

ગૃહીતં તસ્ય સર્વસ્વં રાજ્યં સોપસ્કરં દ્વિજાઃ ॥
તેન ભીમેન દુષ્ટેન શિવદાસસ્ય ભૂપતેઃ

રાજા ચાપિ સુધર્મિષ્ઠઃ પ્રિયધર્મો હરપ્રિયઃ ॥
ગૃહીતો નિગડૈસ્તેન હ્યેકાંતે સ્થાપિતશ્ચ સઃ

તત્ર તેન તદા કૃત્વા પાર્થિવીં મૂર્તિમુત્તમામ્ ॥
ભજનં ચ શિવસ્યૈવ પ્રારબ્ધી પ્રિયકામ્યયા

ગંગાયાસ્તવનં તેન બહુધા ચ તદા કૃતમ્ ॥
માનસં સ્નાનકર્માદિ કૃત્વા શંકરપૂજનમ્

પાર્થિવેન વિધાનેન ચકાર નૃપસત્તમઃ ॥
તદ્ધ્યાનં ચ યથા સ્યાદ્વૈ કૃત્વા ચ વિધિપૂર્વકમ્

પ્રણિપાતૈસ્તથા સ્તોત્રૈર્મુદ્રાસન પુરસ્સરમ્ ॥
કૃત્વા હિ સકલં તચ્ચ સ ભેજે શંકરં મુદા

પંચાક્ષરમયીં વિદ્યાં જજાપ પ્રણવાન્વિતામ્ ॥
નાન્યત્કાર્યં સ વૈ કર્તું લબ્ધવાનન્તરં તદા

તત્પત્ની ચ તદા સાધ્વી દક્ષિણા નામ વિશ્રુતા ॥
નિધાનં પાર્થિવં પ્રીત્યા ચકાર નૃપવલ્લભા

દંપતી ત્વેકભાવેન શંકરં ભક્તશંકરમ્ ॥
ભેજાતે તત્ર તૌ નિત્યં શિવારાધનતત્પરૌ

રાક્ષસો યજ્ઞકર્માદિ વરદર્પ વિમોહિતઃ ॥
લોપયામાસ તત્સર્વં મહ્યં વૈ દીયતામિતિ

બહુસૈન્યસમાયુક્તો રાક્ષસાનાં દુરાત્મનામ ॥
ચકાર વસુધાં સર્વાં સ્વવશે ચર્ષિસત્તમાઃ

વેદધર્મં શાસ્ત્રધર્મં સ્મૃતિધર્મં પુરાણજમ્ ॥
લોપયિત્વા ચ તત્સર્વં બુભુજે સ્વયમૂર્જિતઃ

દેવાશ્ચ પીડિતાસ્તેન સશક્રા ઋષયસ્તથા ॥
અત્યન્તં દુઃખમાપન્ના લોકાન્નિસ્સારિતા દ્વિજાઃ

તે તતો વિકલાસ્સર્વે સવાસવસુરર્ષયઃ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણૂ પુરોધાય શંકરં શરણં યયુઃ

સ્તુત્વા સ્તોત્રૈરનેકૈશ્ચ શંકરં લોક શંકરમ્ ॥
પ્રસન્નં કૃતવંતસ્તે મહાકોશ્યાસ્તટે શુભે

કૃત્વા ચ પાર્થિવીં મૂર્તિં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્નમસ્કારાદિભિઃ ક્રમાત્

એવં સ્તુતસ્તદા શંભુર્દેવાનાં સ્તવનાદિભિઃ ॥
સુપ્રસન્નતરો ભૂત્વા તાન્સુરાનિદમબ્રવીત્

શિવ ઉવાચ ॥
હે હરે હે વિધે દેવા ઋષયશ્ચાખિલા અહમ્ ॥
પ્રસન્નોસ્મિ વરં બ્રૂત કિં કાર્યં કરવાણિ વઃ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તે ચ તદા તેન શિવેન વચને દ્વિજાઃ ॥
સુપ્રણમ્ય કરૌ બદ્ધ્વા દેવઃ ઊચુશ્શિવં તદા

દેવા ઊચુઃ ॥
સર્વં જાનાસિ દેવેશ સર્વેષાં મનસિ સ્થિતમ્ ॥
અન્તર્યામી ચ સર્વસ્ય નાજ્ઞાતં વિદ્યતે તવ

તથાપિ શ્રૂયતાં નાથ સ્વદુઃખં બ્રૂમહે વયમ્ ॥
ત્વદાજ્ઞયા મહાદેવ કૃપાદૃષ્ટ્યા વિલોકય

રાક્ષસઃ કર્કટીપુત્રઃ કુંભકર્ણોદ્ભવો બલી ॥
પીડયત્યનિશં દેવાન્બ્રહ્મદત્તવરોર્જિતઃ

તમિમં જહિ ભીમાહ્વં રાક્ષસં દુઃખદાયકમ્ ॥
કૃપાં કુરુ મહેશાન વિલંબં ન કુરુ પ્રભો

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તસ્તુ સુરૈસ્સર્વૈશ્શંભુવેં ભક્તવત્સલઃ ॥
વધં તસ્ય કરિષ્યામીત્યુક્ત્વા દેવાંસ્તતોઽબ્રવીત્

શંભુરુવાચ ॥
કામરૂપેશ્વરો રાજા મદીયો ભક્ત ઉત્તમઃ ॥
તસ્મૈ બ્રૂતેતિ વૈ દેવાઃ કાર્ય્યં શીઘ્રં ભવિષ્યતિ

સુદક્ષિણ મહારાજ કામ રૂપેશ્વર પ્રભો ॥
મદ્ભક્તસ્ત્વં વિશેષેણ કુરુ મદ્ભજનં રતેઃ

દૈત્યં ભીમાહ્વયં દુષ્ટં બ્રહ્મપ્રાપ્તવરોર્જિતમ્ ॥
હનિષ્યામિ ન સંદેહસ્ત્વત્તિરસ્કારકારિણમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥
અથ તે નિર્જરાસ્સર્વે તત્ર ગત્વા મુદાન્વિતાઃ ॥
તસ્મૈ મહાનૃપાયોચુર્યદુક્તં શંભુના ચ તત્

તમિત્યુક્ત્વા ચ વૈ દેવા આનંદં પરમં ગતાઃ ॥
મહર્ષયશ્ચ તે સર્વે યયુશ્શીપ્રં નિજાશ્રમાન્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં ભીમેશ્વરજ્યોતિર્લિગમાહાત્મ્યે ભીમાસુરકૃતોપદ્રવવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ