શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.17

ઋષય ઊચુઃ ॥
મહાકાલસમાહ્વસ્થજ્યોતિર્લિંગસ્ય રક્ષિણઃ ॥
ભક્તાનાં મહિમાનં ચ પુનર્બ્રૂહિ મહામતે

સૂત ઉવાચ॥
શૃણુતાદરતો વિપ્રો ભક્તરક્ષાવિધાયિનઃ ॥
મહાકાલસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યં ભક્તિવર્દ્ધનમ્

ઉજ્જયિન્યામભૂદ્રાજા ચન્દ્રસેનાહ્વયો મહાન્ ॥
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞશ્શિવભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

તસ્યાભવત્સખા રાજ્ઞો મણિભદ્રો ગણો દ્વિજાઃ ॥
ગિરીશગણમુખ્યશ્ચ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

એકદા સ ગણેન્દ્રો હિ પ્રસન્નાસ્યો મહામણિમ્ ॥
મણિભદ્રો દદૌ તસ્મૈ ચિંતામણિમુદારધીઃ

સ વૈ મણિઃ કૌસ્તુભવદ્દ્યોતમાનોર્કસન્નિભઃ ॥
ધ્યાતો દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાપિ મંગલં યચ્છતિ ધ્રુવમ્

તસ્ય કાંતિતલસ્પૃષ્ટં કાંસ્યં તામ્રમયં ત્રપુ ॥
પાષાણાદિકમન્યદ્વા દ્રુતં ભવતિ હાટકમ્

સ તુ ચિન્તામણિં કંઠે બિભ્રદ્રાજા શિવાશ્રયઃ ॥
ચન્દ્રસેનો રરાજાતિ દેવમધ્યેવ ભાનુમાન્

શ્રુત્વા ચિન્તામણિગ્રીવં ચન્દ્રસેનં નૃપોત્તમમ્ ॥
નિખિલાઃ ક્ષિતિરાજાનસ્તૃષ્ણાક્ષુબ્ધહૃદોઽભવન્

નૃપા મત્સરિણસ્સર્વે તં મણિં ચન્દ્રસેનતઃ ॥
નાનોપાયૈરયાચંત દેવલબ્ધમબુદ્ધયઃ

સર્વેષાં ભૂભૃતાં યાઞ્ચા ચન્દ્રસેનેન તેન વૈ ॥
વ્યર્થીકૃતા મહાકાલદૃઢભક્તેન ભૂસુરાઃ

તે કદર્થીકૃતાસ્સર્વે ચન્દ્રસેનેન ભૂભૃતા ॥
રાજાનસ્સર્વદેશાનાં સંરમ્ભં ચક્રિરે તદા

અથ તે સર્વરાજાનશ્ચતુરંગબલાન્વિતાઃ ॥
ચન્દ્રસેનં રણે જેતું સંબભૂવુઃ કિલોદ્યતાઃ

તે તુ સર્વે સમેતા વૈ કૃતસંકેતસંવિદઃ ॥
ઉજ્જયિન્યાશ્ચતુર્દ્વારં રુરુધુર્બહુસૈનિકાઃ

સંરુધ્યમાનાં સ્વપુરીં દૃષ્ટ્વા નિખિલ રાજભિઃ ॥
તમેવ શરણં રાજા મહાકાલેશ્વરં યયૌ

નિર્વિકલ્પો નિરાહારસ્સ નૃપો દૃઢનિશ્ચયઃ ॥
સમાનર્ચ મહાકાલં દિવા નક્તમનન્યધીઃ

તતસ્સ ભગવાઞ્છંભુર્મહાકાલઃ પ્રસન્નધીઃ ॥
તં રક્ષિતુમુપાયં વૈ ચક્રે તં શૃણુતાદરાત્

તદૈવ સમયે ગોપિ કાચિત્તત્ર પુરોત્તમે ॥
ચરંતી સશિશુર્વિપ્રા મહાકાલાંતિકં યયૌ

પઞ્ચાબ્દવયસં બાલં વહન્તી ગતભર્તૃકા ॥
રાજ્ઞા કૃતાં મહાકાલપૂજાં સાપશ્યદાદરાત્

સા દૃષ્ટ્વા સુમહાશ્ચર્યાં શિવપૂજાં ચ તત્કૃતામ્ ॥
પ્રણિપત્ય સ્વશિવિરં પુનરેવાભ્યપદ્યત

તત્સર્વમશેષેણ સ દૃષ્ટ્વા બલ્લવીસુતઃ ॥
કુતૂહલેન તાં કર્ત્તું શિવપૂજાં મનોદધે

આનીય હૃદ્યં પાષાણં શૂન્યે તુ શિવિરાંતરે ॥
અવિદૂરે સ્વશિબિરાચ્છિવલિગં સ ભક્તિતઃ

ગન્ધાલંકારવાસોભિર્ધૂપદીપાક્ષતાદિભિઃ ॥
વિધાય કૃત્રિમૈર્દ્રવ્યૈર્નૈવેદ્યં ચાપ્યકલ્પયત્

ભૂયોભૂયસ્સમભ્યર્ચ્ય પત્રૈઃ પુષ્પૈર્મનોરમૈઃ ॥
નૃત્યં ચ વિવિધં કૃત્વા પ્રણનામ પુનઃપુનઃ

એતસ્મિન્સમયે પુત્રં શિવાસક્તસુચેતસમ્ ॥
પ્રણયાદ્ગોપિકા સા તં ભોજનાય સમાહ્વયત્

યદાહૂતોઽપિ બહુશશ્શિવપૂજાક્તમાનસઃ ॥
બાલશ્ચ ભોજનં નૈચ્છત્તદા તત્ર યયૌ પ્રસૂઃ

તં વિલોક્ય શિવસ્યાગ્રે નિષણ્ણં મીલિતેક્ષણમ્ ॥
ચકર્ષ પાણિં સંગૃહ્ય કોપેન સમતાડયત્

આકૃષ્ટસ્તાડિતશ્ચાપિ નાગચ્છત્સ્વસુતો યદા ॥
તાં પૂજાં નાશયામાસ ક્ષિપ્ત્વા લિંગં ચ દૂરતઃ

હાહેતિ દૂયમાનં તં નિર્ભર્ત્સ્ય સ્વસુતં ચ સા ॥
પુનર્વિવેશ સ્વગૃહં ગોપી ક્રોધસમન્વિતા

માત્રા વિનાશિતાં પૂજાં દૃષ્ટ્વા દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
દેવદેવેતિ ચુક્રોશ નિપપાત સ બાલકઃ

પ્રનષ્ટસંજ્ઞઃ સહસા સ બભૂવ શુચાકુલઃ ॥
લબ્ધસંજ્ઞો મુહૂર્તેન ચક્ષુષી ઉદમીલયત્

તદૈવ જાતં શિબિરં મહાકાલસ્ય સુન્દરમ્ ॥
દદર્શ સ શિશુસ્તત્ર શિવાનુગ્રહતોઽચિરાત્

હિરણ્મયબૃહદ્દ્વારં કપાટવરતોરણમ્ ॥
મહાર્હનીલવિમલવજ્રવેદીવિરાજિતમ્

સંતપ્તહેમકલશૈર્વિચિત્રૈર્બહુભિર્યુતમ્ ॥
પ્રોદ્ભાસિતમણિસ્તંભૈર્બદ્ધસ્ફટિકભૂતલૈઃ

તન્મધ્યે રત્નલિંગં હિ શંકરસ્ય કૃપાનિધે ॥
સ્વકૃતાર્ચનસંયુક્તમપશ્યદ્ગોપિકાસુતઃ

સ દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય શિશુર્વિસ્મિતમાનસઃ ॥
સંનિમગ્ન ઇવાસીદ્વૈ પરમાનંદસાગરે

તતઃ સ્તુત્વા સ ગિરિશં ભૂયોભૂયઃ પ્રણમ્ય ચ ॥
સૂર્યે ચાસ્તં ગતે બાલો નિર્જગામ શિવાલયાત્

અથાપશ્યત્સ્વશિબિરં પુરંદરપુરોપમમ્॥
સદ્યો હિરણ્મયીભૂતં વિચિત્રં પરમોજ્જ્વલમ્

સોન્તર્વિવેશ ભવનં સર્વશોભાસમન્વિતમ્ ॥
મણિહેમગણાકીર્ણ મોદમાનો નિશામુખે

તત્રાપશ્યત્સ્વજનનીં સ્વપંતીં દિવ્યલક્ષણામ્॥
રત્નાલંકારદીપ્તાંગીં સાક્ષાત્સુરવધૂમિવ

અથો સ તનયો વિપ્રાશ્શિવાનુગ્રહભાજનમ્॥
જવેનોત્થાપયામાસ માતરં સુખવિહ્વલઃ

સોત્થિતાદ્ભુતમાલક્ષ્યાપૂર્વં સર્વમિવાભવત્ ॥
મહાનંદસુમગ્ના હિ સસ્વજે સ્વસુતં ચ તમ્

શ્રુત્વા પુત્રમુખાત્સર્વં પ્રસાદં ગિરિજાપતેઃ ॥
પ્રભું વિજ્ઞાપયામાસ યો ભજત્યનિશં શિવમ્

સ રાજા સહસાગત્ય સમાપ્તનિયમો નિશિ ॥
દદર્શ ગોપિકાસૂનોઃ પ્રભાવં શિવતોષણમ્

દૃષ્ટ્વા મહીપતિસ્સર્વં તત્સામાત્યપુરોહિતઃ ॥
આસીન્નિમગ્નો વિધૃતિઃ પરમાનંદસાગરે

પ્રેમ્ણા વાષ્પજલં મુઞ્ચઞ્ચન્દ્રસેનો નૃપો હિ સઃ ॥
શિવનામોચ્ચરન્પ્રીત્યા પરિરેભે તમર્ભકમ્

મહામહોત્સવસ્તત્ર પ્રબભૂવાદ્ભુતો દ્વિજાઃ ॥
મહેશકીર્તનં ચક્રુસ્સર્વે ચ સુખવિહ્વલાઃ

એવમત્યદ્ભુતાચારાચ્છિવમાહાત્મ્યદર્શનાત્ ॥
પૌરાણાં સમ્ભ્રમાચ્ચૈવ સા રાત્રિઃ ક્ષણતામગાત્

અથ પ્રભાતે યુદ્ધાય પુરં સંરુધ્ય સંસ્થિતાઃ ॥
રાજાનશ્ચારવક્ત્રેભ્યશ્શુશ્રુવુશ્ચરિતં ચ તત્

તે સમેતાશ્ચ રાજાનઃ સર્વે યેયે સમાગતાઃ ॥
પરસ્પરમિતિ પ્રોચુસ્તચ્છ્રુત્વા ચકિત અતિ

રાજાન ઊચુઃ ॥
અયં રાજા ચન્દ્રસેનશ્શિવભક્તોતિ દુર્જયઃ ॥
ઉજ્જયિન્યા મહાકાલપુર્યાઃ પતિરનાકુલઃ

ઈદૃશાશ્શિશવો યસ્ય પુર્ય્યાં સંતિ શિવવ્રતાઃ ॥
સ રાજા ચન્દ્રસેનસ્તુ મહાશંકરસેવકઃ

નૂનમસ્ય વિરોધેન શિવઃ ક્રોધં કરિષ્યતિ ॥
તત્ક્રોધાદ્ધિ વયં સર્વે ભવિષ્યામો વિનષ્ટકાઃ

તસ્માદનેન રાજ્ઞા વૈ મિલાપઃ કાર્ય એવ હિ ॥
એવં સતિ મહેશાનઃ કરિષ્યતિ કૃપાં પરામ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તે ભૂપાસ્ત્યક્તવૈરાસ્સદાશયાઃ ॥
સર્વે બભૂવુસ્સુપ્રીતા ન્યસ્તશસ્ત્રાસ્ત્રપાણયઃ

વિવિશુસ્તે પુરીં રમ્યાં મહાકાલસ્ય ભૂભૃતઃ ॥
મહાકાલં સમાનર્ચુશ્ચંદ્રસેનાનુમોદિતાઃ

તતસ્તે ગોપવનિતા ગેહં જગ્મુર્મહીભૃતઃ ॥
પ્રસંશંતશ્ચ તદ્ભાગ્યં સર્વે દિવ્યમહોદયમ્

તે તત્ર ચન્દ્રસેનેન પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિપૂજિતાઃ ॥
મહાર્હવિષ્ટરગતાઃ પ્રત્યનંદન્સુવિસ્મિતાઃ

ગોપસૂનોઃ પ્રસાદાત્તત્પ્રાદુર્ભૂતં શિવાલયમ્ ॥
સંવીક્ષ્ય શિવલિંગં ચ શિવે ચકુઃ પરાં મતિમ્

તતસ્તે ગોપશિશવે પ્રીતા નિખિલભૂભુજઃ ॥
દદુર્બહૂનિ વસ્તૂનિ તસ્મૈ શિવકૃપાર્થિનઃ

યેયે સર્વેષુ દેશેષુ ગોપાસ્તિષ્ઠંતિ ભૂરિશઃ ॥
તેષાં તમેવ રાજાનં ચક્રિરે સર્વપાર્થિવાઃ

અથાસ્મિન્નન્તરે સર્વૈસ્ત્રિદશૈરભિપૂજિતઃ ॥
પ્રાદુર્બભૂવ તેજસ્વી હનૂમાન્વાનરેશ્વરઃ

તે તસ્યાભિગમાદેવ રાજાનો જાતસંભ્રમાઃ ॥
પ્રત્યુત્થાય નમશ્ચકુર્ભક્તિનમ્રાત્મમૂર્તયઃ ॥

તેષાં મધ્યે સમાસીનઃ પૂજિતઃ પ્લવગેશ્વરઃ ॥
ગોપાત્મજં તમાલિંગ્ય રાજ્ઞો વીક્ષ્યેદમબ્રવીત્

હનૂમાનુવાચ ॥
સર્વે શૃણ્વન્તુ ભદ્રં વો રાજાનો યે ચ દેહિનઃ ॥
ઋતે શિવં નાન્યતમો ગતિરસ્તિ શરીરિણામ્

એવં ગોપસુતો દિષ્ટ્યા શિવપૂજાં વિલોક્ય ચ ॥
અમંત્રેણાપિ સંપૂજ્ય શિવં શિવમવાપ્તવાન્

એષ ભક્તવરશ્શંભોર્ગોપાનાં કીર્તિવર્દ્ધનઃ ॥
ઇહ ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાનંતે મોક્ષમવાપ્સ્યતિ

અસ્ય વંશેઽષ્ટમો ભાવી નન્દો નામ મહાયશાઃ ॥
પ્રાપ્સ્યતે તસ્ય પુત્રત્વં કૃષ્ણો નારાયણસ્સ્વયમ્

અદ્યપ્રભૃતિ લોકેસ્મિન્નેષ ગોપ કુમારકઃ ॥
નામ્ના શ્રીકર ઇત્યુચ્ચૈર્લોકખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વાઞ્જનીસૂનુઃ શિવરૂપો હરીશ્વરઃ॥
સર્વાન્રાજ્ઞશ્ચન્દ્રસેનં કૃપાદૃષ્ટ્યા દદર્શ હ

અથ તસ્મૈ શ્રીકરાય ગોપપુત્રાય ધીમતે॥
ઉપાદિદેશ સુપ્રીત્યા શિવાચારં શિવપ્રિયમ્

હનૂમાનથ સુપ્રીતઃ સર્વેષાં પશ્યતાં દ્વિજઃ॥
ચન્દ્રસેનં શ્રીકરં ચ તત્રૈવાન્તરધી યત

તં સર્વે ચ મહીપાલાસ્સંહૃષ્ટાઃ પ્રતિપૂજિતાઃ॥
ચન્દ્રસેનં સમામંત્ર્ય પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્

શ્રીકરોપિ મહાતેજા ઉપદિષ્ટો હનૂમતા॥
બ્રાહ્મણૈસ્સહધર્મજ્ઞૈશ્ચક્રે શમ્ભોસ્સમર્હણમ્

ચન્દ્રસેનો મહારાજઃ શ્રીકરો ગોપબાલકઃ॥
ઉભાવપિ પરપ્રીત્યા મહાકાલં ચ ભેજતુઃ

કાલેન શ્રીકરસ્સોપિ ચન્દ્રસેનશ્ચ ભૂપતિઃ ॥
સમારાધ્ય મહાકાલં ભેજતુઃ પરમં પદમ્

એવંવિધો મહાકાલશ્શિવલિંગસ્સતાં ગતિઃ ॥
સર્વથા દુષ્ટહંતા ચ શંકરો ભક્તવત્સલઃ

ઇદં પવિત્રં પરમં રહસ્યં સર્વસૌખ્યદમ્ ॥
આખ્યાનં કથિતં સ્વર્ગ્યં શિવભક્તિવિવર્દ્ધનમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં મહાકાલજ્યોતિર્લિંગમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ