શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.16

ઋષય ઊચુઃ ॥
સૂત સર્વં વિજાનાસિ વસ્તુ વ્યાસ પ્રસાદતઃ ॥
જ્યોતિષાં ચ કથાં શ્રુત્વા તૃપ્તિર્નૈવ પ્રજાયતે

તસ્માત્ત્વં હિ વિશેષેણ કૃપાં કૃત્વાતુલાં પ્રભો ॥
જ્યોતિર્લિંગં તૃતીયં ચ કથય ત્વં હિ નોઽધુના

સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં શ્રીમતાં ભવતાં યદિ ॥
ગતશ્ચ સંગમં વિપ્રા ધન્યા વૈ સાધુસંગતિઃ

અતો મત્વા સ્વભાગ્યં હિ કથયિષ્યામિ પાવનીમ્ ॥
પાપપ્રણાશિનીં દિવ્યાં કથાં ચ શૃણુતાદરાત્

અવંતી નગરી રમ્યા મુક્તિદા સર્વદેહિનામ્ ॥
શિવપ્રિયા મહાપુણ્યા વર્તતે લોકપાવની

તત્રાસીદ્બાહ્મણશ્રેષ્ઠશ્શુભકર્મપરાયણઃ ॥
વેદાધ્યયનકર્ત્તા ચ વેદકર્મરતસ્સદા

અગ્ન્યાધાનસમાયુક્તશ્શિવપૂજારતસ્સદા ॥
પાર્થિવીં પ્રત્યહં મૂર્તિં પૂજયામાસ વૈ દ્વિજઃ

સર્વકર્મફલં પ્રાપ્ય દ્વિજો વેદપ્રિયસ્સદા॥
સતાં ગતિં સમાલેભે સમ્યગ્જ્ઞાનપરાયણઃ

તત્પુત્રાસ્તાદૃશાશ્ચાસંશ્ચત્વારો મુનિસત્તમાઃ ॥
શિવપૂજારતા નિત્યં પિત્રોરનવમાસ્સદા

દેવપ્રિયશ્ચ તજ્જ્યેષ્ઠઃ પ્રિયમેધાસ્તતઃ પરમ્॥
તૃતીયસ્તુ કૃતો નામ ધર્મવાહી ચ સુવ્રતઃ

તેષાં પુણ્યપ્રતાપાચ્ચ પૃથિવ્યાં સુખમૈધત ॥
શુક્લપક્ષે યથા ચન્દ્રો વર્દ્ધતે ચ નિરંતરમ્

તથા તેષાં ગુણાસ્તત્ર વર્દ્ધન્તે સ્મ સુખાવહાઃ ॥
બ્રહ્મતેજોમયી સા વૈ નગરી ચાભવત્તદા

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર યજ્જાતં વૃત્તમુત્તમમ્॥
શ્રૂયતાં તદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કથયામિ યથાશ્રુતમ્

પર્વતે રત્નમાલે ચ દૂષણાખ્યો મહાસુરઃ ॥
બલવાન્દૈત્યરાજશ્ચ ધર્મદ્વેષી નિરન્તરમ્

બ્રહ્મણો વરદાનાચ્ચ જગતુચ્છીચકાર હ॥
દેવા પરાજિતાસ્તેન સ્થાનાન્નિસ્સારિતાસ્તથા

પૃથિવ્યાં વેદધર્માશ્ચ સ્મૃતિધર્માશ્ચ સર્વશઃ ॥
સ્ફોટિતાસ્તેન દુષ્ટેન સિંહેનેવ શશા ખલુ

યાવંતો વેદધર્માશ્ચ તાવંતો દૂરતઃ કૃતાઃ ॥
તીર્થેતીર્થે તથા ક્ષેત્રે ધર્મો નીતશ્ચ દૂરતઃ

અવંતી નગરી રમ્યા તત્રૈકા દૃશ્યતે પુનઃ ॥
ઇત્થં વિચાર્ય તેનૈવ યત્કૃતં શ્રૂયતાં હિ તત્

બહુસૈન્યસમાયુક્તો દૂષણસ્સ મહાસુરઃ ॥
તત્રસ્થાન્બ્રહ્મણાન્સર્વાનુદ્દિશ્ય સમુપાયયૌ

તત્રાગત્ય સ દૈત્યેન્દ્રશ્ચતુરો દૈત્યસત્તમાન્ ॥
પ્રોવાચાહૂય વચનં વિપ્ર દ્રોહી મહાખલઃ

દૈત્ય ઉવાચ ॥
કિમેતે બ્રાહ્મણા દુષ્ટા ન કુર્વંતિ વચો મમ ॥
વેદધર્મરતા એતે સર્વે દંડ્યા મતે મમ

સર્વે દેવા મયા લોકે રાજાનશ્ચ પરાજિતાઃ ॥
વશે કિં બ્રાહ્મણાશ્શક્યા ન કર્તું દૈત્યસત્તમાઃ

યદિ જીવિતુમિચ્છા સ્યાત્તદા ધર્મં શિવસ્ય ચ ॥
વેદાનાં પરમં ધર્મં ત્યક્ત્વા સુખસુભાગિનઃ

અન્યથા જીવને તેષાં સંશયશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ સત્યં મયા પ્રોક્તં તત્કુરુધ્વં વિશંકિતાઃ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તે દૈત્યાશ્ચત્વારઃ પાવકા ઇવ ॥
ચતુર્દિક્ષુ તદા જાતાઃ પ્રલયે ચ યથા પુરા । ૨૫ ॥
તે બ્રાહ્મણાસ્તથા શ્રુત્વા દૈત્યાનામુદ્યમં તદા ॥
ન દુઃખં લેભિરે તત્ર શિવધ્યાન પરાયણાઃ

ધૈર્યં સમાશ્રિતાસ્તે ચ રેખામાત્રં તદા દ્વિજાઃ ॥
ન ચેલુઃ પરમધ્યાનાદ્વરાકાઃ કે શિવાગ્રતઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તૈસ્તુ વ્યાપ્તાસીન્નગરી શુભા ॥
લોકાશ્ચ પીડિતાસ્તૈસ્તુ બ્રાહ્મણાન્સમુપાયયુઃ

લોકા ઊચુઃ ॥
સ્વામિનઃ કિં ચ કર્ત્તવ્યં દુષ્ટાશ્ચ સમુપાગતાઃ ॥
હિંસિતા બહવો લોકા આગતાશ્ચ સમીપતઃ

સૂત ઉવાચ ॥
તેષામિતિ વચશ્શ્રુત્વા વેદપ્રિયસુતાશ્ચ તે ॥
સમૂચુર્બ્રાહ્મણાસ્તાન્વૈ વિશ્વસ્તાશ્શંકરે સદા

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥
શ્રૂયતાં વિદ્યતે નૈવ બલં દુષ્ટભયાવહમ્॥
ન શસ્ત્રાણિ તથા સંતિ યચ્ચ તે વિમુખાઃ પુનઃ

સામાન્યસ્યાપમાનો નો હ્યાશ્રયસ્ય ભવેદિહ ॥
પુનશ્ચ કિં સમર્થસ્ય શિવસ્યેહ ભવિષ્યતિ

શિવો રક્ષાં કરોત્વદ્યાસુરાણાં ભયતઃ પ્રભુઃ ॥
નાન્યથા શરણં લોકે ભક્તવત્સલતશ્શિવાત્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ ધૈર્યં સમાસ્થાય સમર્ચાં પાર્થિવસ્ય ચ ॥
કૃત્વા તે ચ દ્વિજાઃ સમ્યક્સ્થિતા ધ્યાનપરાયણાઃ ॥
દૃષ્ટા દૈત્યેન તાવચ્ચ તે વિપ્રાસ્સબલેન હિ

દૂષણેન વચઃ પ્રોક્તં હન્યતાં વધ્યતામિતિ ॥
તચ્છ્રુતં તૈસ્તદા નૈવ દૈત્યપ્રોક્તં વચો દ્વિજૈઃ ॥
વેદપ્રિયસુતૈશ્શંભોર્ધ્યાનમાર્ગપરાયણૈઃ

અથ યાવત્સ દુષ્ટાત્મા હન્તુમૈચ્છદ્દ્વિજાંશ્ચ તાન્॥
તાવચ્ચ પ્રાર્થિવસ્થાને ગર્ત્તં આસીત્સશબ્દકઃ

ગર્તાત્તતસ્સમુત્પન્નઃ શિવો વિકટરૂપધૃક્ ॥
મહાકાલ ઇતિ ખ્યાતો દુષ્ટહંતા સતાં ગતિઃ

મહાકાલસ્સમુત્પન્નો દુષ્ટાનાં ત્વાદૃશામહમ્॥
ખલ ત્વં બ્રાહ્મણાનાં હિ સમીપાદ્દૂરતો વ્રજ

ઇત્યુક્ત્વા હુંકૃતેનૈવ ભસ્મસાત્કૃતવાંસ્તદા॥
દૂષણં ચ મહાકાલઃ શંકરસ્સબલં દ્રુતમ્

કિયત્સૈન્યં હતં તેન કિંચિત્સૈન્યં પલાયિતમ્॥
દૂષણશ્ચ હતસ્તેન શિવેનેહ પરાત્મના

સૂર્યં દૃષ્ટ્વા યથા યાતિ સંક્ષયં સર્વશસ્તમઃ ॥
તથૈવ ચ શિવં દૃષ્ટ્વા તત્સૈન્યં વિનનાશ હ

દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત હ॥
દેવાસ્સમાયયુસ્સર્વે હરિબ્રહ્માદયસ્તથા

ભક્ત્યા પ્રણમ્ય તં દેવં શંકરં લોકશંકરમ્ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ કૃતાંજલિપુટા દ્વિજાઃ

બ્રાહ્મણાંશ્ચ સમાશ્વાસ્ય સુપ્રસન્નશ્શિવસ્સ્વયમ્ ॥
વરં બ્રૂતેતિ ચોવાચ મહાકાલો મહેશ્વરઃ

તચ્છ્રુત્વા તે દ્વિજાસ્સર્વે કૃતાઞ્જલિપુટાસ્તદા ॥
સુપ્રણમ્ય શિવં ભક્ત્યા પ્રોચુસ્સંનતમસ્તકાઃ

॥ દ્વિજા ઊચુઃ ॥
મહાકાલ મહાદેવ દુષ્ટદણ્ડકર પ્રભો ॥
મુક્તિં પ્રયચ્છ નશ્શંભો સંસારાંબુધિતશ્શિવ

અત્રૈવ લોકરક્ષાર્થં સ્થાતવ્યં હિ ત્વયા શિવ ॥
સ્વદર્શકાન્નરાઞ્છમ્ભો તારય ત્વં સદા પ્રભો

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તસ્તૈશ્શિવસ્તત્ર તસ્થૌ ગર્તે સુશોભને ॥
ભક્તાનાં ચૈવ રક્ષાર્થં દત્ત્વા તેભ્યશ્ચ સદ્ગતિમ્

દ્વિજાસ્તે મુક્તિમાપન્નાશ્ચતુર્દ્દિક્ષુ શિવાસ્પદમ્ ॥
ક્રોશમાત્રં તદા જાતં લિંગરૂપિણ એવ ચ

મહાકાલેશ્વરો નામ શિવઃ ખ્યાતશ્ચ ભૂતલે ॥
તં દૃષ્ટ્વા ન ભવેત્સ્વપ્ને કિંચિદ્દુઃખમપિ દ્વિજાઃ

યંયં કામમપેક્ષ્યૈવ તલ્લિંગં ભજતે તુ યઃ ॥
તંતં કામમવાપ્નોતિ લભેન્મોક્ષં પરત્ર ચ

એતત્સર્વં સમાખ્યાતં મહાકાલસ્ય સુવ્રતાઃ ॥
સમુદ્ભવશ્ચ માહાત્મ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં મહાકાલજ્યોતિર્લિંગમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ